5-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“

Ramunė Vaskelaitė 210 5-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ doi.org/10.35321/term30-10 5. międzynarodowa konferencja naukowa „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii” V Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Naukowe, administracyjne i edukacyjne wymiary Terminology” RAMUNĖ VASKELAITĖ Lietuvių kalbos institutas ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego już dawno rozpoczęło organizowanie konferencji międzynarodowych. Początkowo organizowano je na różne tematy i dopiero z czasem zyskały jedną wspólną nazwę. Po raz pierwszy wydarzenie pod tą nazwą zorganizowano w 2015 r., a tegoroczne należy już uznać za 5. międzynarodową konferencję naukową „Naukowe, administracyjne i edukacyjne poziomy terminologii”. Odbyła się ona 19–20 października w Wilnie, w Instytucie Języka Litewskiego, ale referaty były również wygłaszane lub słuchane zdalnie – za pośrednictwem komputera łączono się z różnych krajów. W ciągu dwóch dni konferencji wygłoszono kilkadziesiąt referatów. W tym roku było ich niemal 40, a prelegentów – jeszcze więcej, ponieważ niektóre referaty były wspólne, przygotowane przez kilku naukowców. Reprezentowane przez nich kraje pokazały, że zasięg geograficzny konferencji się rozszerza – oprócz aktywnie uczestniczących badaczy z Węgier, Gruzji, Łotwy, Polski, Hiszpanii i innych krajów, w tym roku referaty wygłosili również terminolodzy z Kanady, Brazylii i Kolumbii. Referat prelegentki z Kanady Marie-Claude L’Homme nadał ton rozważaniom ukierunkowanym na naukowy poziom terminologii. Ta zaproszona prelegentka, prowadząca badania na Uniwersytecie Montrealskim, zwróciła uwagę na niezwykle aktualne w terminologii i, jak można wnioskować z referatu, coraz bardziej aktualne zjawisko polisemii, czyli wieloznaczności – tą samą nazwą określane są rzeczy powiązane ze sobą, ale słowo, zależnie od kontekstu lub sytuacji, ma różne znaczenie, jak na przykład przymiotnik žaliasis (angl. 211Terminologija | 2023 | 30 green), który już nie tylko w języku angielskim jest zarówno przymiotnikiem oznaczającym kolor, jak i słowem mającym określone konotacje ekologiczne. Z przykładów przedstawionych przez prelegentkę wynikało, że w języku angielskim do tego problemu przyczynia się także właściwa temu językowi formalna zbieżność części mowy. Na przykład zarówno czynność sadzenia (np. roślin), jak i ponownego sadzenia gali būti tiek daiktavardis, tiek ir veiksmažodis. Pasvarsčiusi aktualėjan- (np. lasu) może oznaczać plant w poszukiwaniu możliwości rozwiązania problemu polisemii M.-C. L’Homme proponowała zwrócić się ku teorii ról semantycznych autorstwa Charlesa Fillmore’a, twórcy teorii ról semantycznych, i przedstawiła metodologię opracowaną w ramach realizacji projektu FrameNet. Problem polisemii został zresztą poruszony także w referacie przedstawicielek Państwowego Uniwersytetu Mołdawskiego Eugenii Mincu i Doriny Macovei. Żadna z tych konferencji nie może się obejść bez uwagi poświęconej dwóm innym zjawiskom nierozerwalnie związanym z funkcjonowaniem terminów – wariantywności i synonimii. Jak wiadomo, w litewskiej tradycji terminologicznej rozróżnia się je od siebie, natomiast w terminologii zagranicznej, często opartej na materiale korpusowym, zjawiska te zazwyczaj analizuje się bez podkreślania różnicy lub stosując inne kryteria podziału. Tak więc Pilar León Araúz, zaproszona prelegentka przybyła z Hiszpanii, rozpatrywała na tej konferencji problem wariantywności, nie podkreślając różnicy między synonimami a wariantami, a uwzględniając także niejednorodności związane z pojęciami. Opierając się na dwóch zasobach terminologicznych, ta badaczka z Uniwersytetu w Granadzie uwypukliła coraz wyraźniej ujawniany przez wielojęzyczne bazy danych fakt różnorodności terminów, a także fakt, że w różnych językach i kulturach rzeczywistość jest konceptualizowana odmiennie, chociaż przez długi czas w terminologii dominował pogląd, że pojęcia nie zależą od różnic językowych. Różnice międzyjęzykowe, związane zarówno z terminami, jak i z pojęciami, ujawniło również wystąpienie przygotowane przez przedstawicielki Brazylii Beatriz Curti-Contessotę i Talitę Serpę, uczestniczące w konferencji po raz pierwszy. Beatriz Curti-Contessota, która je zaprezentowała, analizując terminy regulujące stosunki małżeńskie, zwróciła uwagę także na różnice między terminami powstające w obrębie jednego języka. Zjawisko synonimii tym razem analizowały Asta Mitkevičienė i Sigita Rackevičienė. Obie wygłosiły centro mokslininkė, besirūpinanti teoriniais terminų sinonimijos klausimais, pasiremdama Sabelos Fernández-Silvos tyrimais ir dviejų lietuvišreferaty w języku angielskim, podchodząc do tego zjawiska z różnych punktów widzenia. A. Mitkevičienė, na podstawie danych Słownika terminów nowych Instytutu Języka Litewskiego, poruszyła kwestię semantycznych różnic synonimii Ramunė Vaskelaitė 212 5. międzynarodowa konferencja naukowa „Naukowe, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ (ang. semantic distance) pytanie. Skupiając się na złożonych terminach synonimicznych (np.: stabilność emocjonalna i stałość emocjonalna; dane zdepersonalizowane i dane anonimizowane), na podstawie różnic leksykalnych składników terminu zaproponowała wyróżnienie synonimii o maksymalnej, minimalnej i średniej różnicy semantycznej. A zatem analizowano związek między cechami leksykalnymi terminu a synonimią. Sigita Rackevičienė, badaczka Uniwersytetu Michała Römera zajmująca się terminami z zakresu cyberbezpieczeństwa, wraz z Liudmilą Mockiene i Andriusem Utkiem w przygotowanym referacie analizowała wyniki opartego na synonimii terminów tej dziedziny badania ankietowego. W jego ramach użytkowników terminów z różnych grup pytano, którym z terminów synonimicznych byliby skłonni przyznać pierwszeństwo. Badanie przeprowadzone wśród 588 respondentów reprezentujących różne grupy, oparte na nazwach 10 pojęć, ujawniło odmienne preferencje. Większość respondentów znane pojęcia najwyraźniej byłaby skłonna nazywać terminami pochodzenia angielskiego (np.: spam, haker lub phishing), natomiast w przypadku innych pojęć termin z języka angielskiego przejęliby na przykład studenci, podczas gdy respondenci, którzy ukończyli studia, preferowaliby złożony termin zastępujący zapożyczenie. Stwierdzono, że dla wszystkich grup respondentów najistotniejsza jest jasność i precyzja terminu, a niekoniecznie jego krótkość. Język angielski, w którym tworzy się szczególnie wiele terminów metaforycznych, oraz kontekst wielojęzyczny sprawiają, że istotne dla terminologii są nie tylko synonimia czy wariantywność, lecz także metaforyzacja, czyli terminy metaforyczne. Opierając się na fakcie, że takie terminy występują we wszystkich językach, lub odwołując się do koncepcji metafor konceptualnych, również w tej kwestii w terminologii często skłania się ku zmianie podejścia. Oto na konferencji Réka Sólyom, która próbowała wyodrębnić metafory konceptualne węgierskiego prawa, zwróciwszy uwagę na zwykle podkreślaną w tradycyjnej terminologii zasadę jednoznaczności terminu, sama skłaniała się ku poparciu prac, w których stwierdza się, że metafory konceptualne pomagają zrozumieć język techniczny. Jednak Kätlin Järve z Brukseli, badając, jak czyste metafory są przekazywane w aktach prawnych Unii Europejskiej (UE) oraz w bazie terminologicznej IATE używanej przez ich tłumaczy, na podstawie terminów tłumaczonych na języki włoski i estoński potwierdziła postawioną przez siebie hipotezę, że podczas tłumaczenia tekstów metafory są skłonne zanikać, dlatego przynajmniej w tych językach terminologia aktów prawnych nie jest tak metaforyczna jak angielska. Jak zauważyła, w tłumaczonych tekstach nie dąży się do zastępowania wyrażeniami niemetaforycznymi metafor zrozumiałych dla wielu krajów lub kultur (np. koń trojański). 213Terminologia | 2023 | 30 Orsolya Hedvig Kardos, reprezentująca Radę Unii Europejskiej, ujawniła również bezpośrednie starania podejmowane w celu uwzględniania różnic między krajami i kulturami podczas tłumaczenia aktów prawnych UE. Jak wskazano, wyróżnia się pojęcia charakterystyczne dla prawa UE, uniwersalne oraz charakterystyczne dla każdego kraju. Swoją drogą, kwestie tłumaczenia lub właściwego przekazywania odpowiedników są na tych konferencjach popularne, a zatem nieustannie aktualne. W tym roku rozpatrywali je również inni prelegenci. Maria Crina Herteg z Rumunii, opierając się na korpusie tłumaczonych tekstów, stwierdziła istnienie czynników, które mogłyby zapewnić, że tłumacze, często znający terminologię w mniejszym stopniu niż specjaliści z danej dziedziny, mogliby ją właściwie przekazywać. Natomiast Maria-Cornelia Wermuth z Belgii, opierając się na opartej na ontologii systemie nomenklatury medycznej SNOMED CT (ang. Systematized Nomenclature of Medicine – Clinical Terminology), pretendującym do miana systemu światowego, ujawniła, jakimi zasadami kieruje się przy tłumaczeniu ontologii z dziedziny medycyny oraz z jakimi trudnościami się spotyka. Jak się okazało, przy ich tłumaczeniu kieruje się różnymi wytycznymi, zasadami terminologii i normami ISO. Jednak Barbara Heinisch z Austrii, wysuwając myśl, że bazy terminologiczne powinny być w większym stopniu ukierunkowane na różnych użytkowników, a nie tylko na terminologów, zauważyła, że nie wystarczy kierować się wyłącznie zasadami terminologii ani normami ISO. Inna prelegentka, Gunnhildur Stefánsdóttir z Islandii, porównała dwie tworzone w tym kraju, słynącym z ochrony własnego języka, bazy terminologiczne, z których jedna – Islandzki Bank Terminów tworzony w Instytucie Árniego Magnússona, nazwanym imieniem islandzkiego filologa i historyka, powstała w wyniku wysiłków społeczeństwa i oficjalnych instytucji na rzecz ochrony języka islandzkiego i jest nierozerwalnie związana z tradycją pracy terminologicznej, druga zaś – baza terminologiczna Centrum Terminologii Ministerstwa Spraw Zagranicznych Islandii – powstała z potrzeby tłumaczenia na język islandzki terminów aktów prawnych UE. Litewską bazę terminologiczną – Bank Terminów Republiki Litewskiej – przedstawił Alvydas Umbrasas, naukowiec z Instytutu Języka Litewskiego i kierownik Wydziału Zastępowania Zapożyczeń Litewskimi Odpowiednikami przy Państwowej Komisji Języka Litewskiego, zwracając uwagę na to, że ustawa o utworzeniu tego banku została przyjęta tuż przed przystąpieniem Litwy do UE. Prelegentka z ogarniętej wojną Ukrainy Maria Onyshchuk analizowała korpusy, tj. to, jak korpus pozwala analizować terminy medycyny wojennej, natomiast przedstawicielki Węgier, opierając się na korpusie, badały terminy związane ze zjawiskiem, które miało miejsce w przededniu wojny – pandemią – w językach rosyjskim i niemieckim. Na nowszą niż bazy terminologiczne czy korpusy technologię, dopiero co wdrożoną – ChatGPT – zwrócił uwagę Marek Łukasik z Polski w ekspresyjnie odczytanym referacie. Ramunė Vaskelaitė 214 5-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ Każda konferencja ujawnia, że w poszczególnych krajach aktywnie poszukuje się sposobów doskonalenia tradycyjnych, wiarygodnych narzędzi danych terminologicznych i pracy terminologicznej – słowników terminologicznych. W tym roku wysiłki te szczególnie uwydatniły referaty przygotowane przez badaczy z Gruzji. W jednym z nich przedstawiono ilustrowany słownik terminów lotniczych (Marine Osadze, Natela Muzashvili, Robert Khachidze, Vazha Kelikhashvili), w innym zaś, analizując swoiste gruzińskie terminy kościelne, które pozostawały pod wpływem różnych czynników (Cesarstwa Bizantyjskiego, Rosji), wspomniano o opracowywanym słowniku terminów kościelnych (Lia Karosanidze, Linda Giorgadze). Był też jeszcze jeden referat gruzińskich terminologów – rozważano w nim, że nie można opracować odpowiedniego słownika terminów technicznych bez uprzedniego rozwiązania nagromadzonych problemów terminologicznych (Manana Erkomaishvili, Nino Dateshidze). Natomiast reprezentująca Litwę prelegentka Dalia Gedzevičienė (Instytut Prawa Litewskiego Centrum Nauk Społecznych) zwróciła się ku Słownikowi Wyrazów Międzynarodowych – rozważała, czy można go uznać za źródło terminologii prawniczej. Łotewscy prelegenci bezpośrednio orientowali się na porządkowanie terminologii własnego kraju. We wspólnym referacie Dacė Šostakos, Juris Borzovs i Jānis Zuteris ukazano, w jaki sposób dąży się do ułatwienia pracy Łotewskiej Komisji Terminologicznej, która zajmuje się łotewskimi odpowiednikami terminów niełotewskich, lecz z powodu norm ISO i innych źródeł zmaga się z zalewem terminów niełotewskich. We wspólnym referacie przedstawicieli uniwersytetów Francji i Polski (François Berkmans, Maxence Bigerelle, Michal Wieczorowski), opierając się na specyficznej dziedzinie użycia terminów – terminologii powierzchni folii i jej porównaniu z normami ISO, stwierdzono, że przynajmniej w tej dziedzinie terminy tego systemu klasyfikacji są używane w niewielkim stopniu, nie dostarczają dokładnych informacji, dlatego wysunięto myśl, że potrzebny jest nowy system klasyfikacji. Co prawda, jeden z prelegentów tej konferencji, a mianowicie Axel Emert z Niemiec, szczegółowo omówiwszy normę ISO 5127 regulującą terminy z zakresu informacji i dokumentacji, ocenił ją jako czynnik, który przesądził o ukształtowaniu się ujednoliconej współczesnej terminologii tej dziedziny. Poziom edukacyjny terminologii również był podczas tego wydarzenia szeroko omawiany. Ricardo Eito-Brunas z Hiszpanii, uczestniczący w nim już nie po raz pierwszy, w tym roku przedstawił kurs terminologii, którego nauczanie rozpoczęto dla studentów na Uniwersytecie Karola III w Madrycie. Przedstawiciele Węgier (Andrea Barta, Katalin Fogarasi, Éva Katalin Varga) opowiedzieli w referacie, jak uzupełniono wykładany medykom kurs terminologii – studentom jako źródło pierwotne udostępnia się najnowszą, autentyczną dokumentację z dziedziny medycyny. Grupa prelegentów z trzech krajów (Irene Arto Escuredo, Maria Bruno, Maria Carmen Staiano) mówiła 215Terminologia | 2023 | 30 cjuowany projekt Terminologia bez granic, a projekt apie tai, kaip terminologijai mokyti diegiamas Europos Parlamento iniprelegentów z Kolumbii, skupiony na poziomie edukacyjnym, ujawnił, że studenci biznesu międzynarodowego uczą się terminologii, angażując się w opracowywanie słownika (Juan Carlos Díaz Vásquez, Sergi Casals Rispau). W wystąpieniu przedstawicieli Infotermu, Blancos Stelli Giraldo Perez i Christiana Galinskiego, zaprezentowano koncepcję mikronauki (ang. microlearning) i omówiono związki tego rodzaju nauki z terminologią, natomiast Igoris Kudashevas, wykładający na Uniwersytecie w Tampere w Finlandii, stwierdził, tantis terminijos tvarkybos (angl. terminology management) kursą, pasakojo, kaip nustemba jo studentai, sužinoję, kad batsiuvys yra be batų, – termiże terminolodzy przynajmniej w Finlandii do tej pory nie zdefiniowali dokładnie terminów: zarządzanie terminologią, praca terminologiczna, terminografia. Tak więc na konferencji poruszono wszystkie proponowane do rozważenia poziomy terminologii, a także przewidziane i nieprzewidziane aspekty. A w jednym z wystąpień, wygłoszonym przez zaproszoną prelegentkę z Włoch Marię Teresę Zanolę, wykładającą na Katolickim Uniwersytecie Najświętszego Serca, wskazano jeszcze więcej poziomów i aspektów, między innymi aspekt ekonomiczny: ponieważ produkty należy właściwie opisać i wyspecyfikować, terminologia zapewnia jakość produktów, a terminologia terminów – efektywną komunikację. Jednak szczególnie w wystąpieniu tej prelegentki, odwołującej się również do słynnej historii Florencji, podkreślono aspekty kulturowy i historyczny: terminologia i terminologia terminów ujawniają wiedzę o języku, społeczeństwie, jego specyfice, tradycjach, które istniały i nadal istnieją; analizując terminologię terminów lub terminologię, można uchwycić związki między rozwojem myśli a rozwojem języka i słownictwa. Znaczenie aspektu historycznego uwidoczniło się również we wspomnianym już wystąpieniu gruzińskich naukowców na temat terminów kościelnych, natomiast historia terminologii była bezpośrednio analizowana w wystąpieniu Ágoty Fóris. Wystąpienie to zawierało przegląd rozwoju terminologii węgierskiej od samych jej początków. Ku historii zwróciła się również organizatorka tej międzynarodowej konferencji, członkini jej komitetu naukowego i dyrektorka Instytutu Języka Litewskiego Albina Auksoriūtė – omówiła zastosowany przez jednego z najwybitniejszych litewskich dziewiętnastowiecznych oświecicieli, Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžę, który w kretyngskim klasztorze franciszkanów pisał naukowe dzieło botaniczne Taislius augyminis, sposób tworzenia terminów – terminologizację prostych słów ludowych – i ujawniła, że w tym dziele przede wszystkim zebrano i przedstawiono nazwy roślin używane w języku ludowym. Zaledwie kilka terminów powstało w drodze metaforyzacji, szeroko stosowany był natomiast wyjątkowy sposób tworzenia terminów przez J. A. Pabrėžę – rośliny nazywano imionami pogańskich bóstw i istot mitologicznych (np.: austėja, Ramunė Vaskelaitė 216 5-oji tarptautinė mokslinė konferencija „Moksliniai, administraciniai ir edukaciniai terminologijos lygmenys“ gardūnytis, klemalis, saliavas). Na przeszłość zwróciła uwagę również Regina Kvašytė, reprezentująca Akademię Szawelską Uniwersytetu Wileńskiego oraz Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, która referat wygłosiła także w litewskiej sekcji konferencji. Ukazała ona zapał, z jakim w pierwszej połowie XX wieku na Łotwie, a także w działającej tam Komisji Terminologicznej, opracowywano słowniki różnego rodzaju terminów. Pozostałe referaty wygłoszone w sekcjach litewskich, ujmując je w sposób syntetyczny, były w większości ukierunkowane na terminy i ich grupy, a więc na naukowy poziom terminologii. Jurgita Mikelionienė (Uniwersytet Technologiczny w Kownie) w swoim referacie próbowała włączyć do dyskursu terminologicznego zdrobnienia, które, jak zwróciła uwagę, są szeroko analizowane jako zjawisko charakterystyczne dla literatury pięknej lub języka potocznego, lecz niemal wcale nie są badane jako terminy. Nowatorski pod względem tematyki był również referat Liny Rutkienė, badaczki Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego – na podstawie terminów z zakresu architektury i budownictwa omówiła ona jako przedmiot terminologii terminy powstające w drodze substantywizacji, zwracając uwagę zarówno na odmienne okoliczności ich powstawania, jak i na różny stopień ich rzeczownikowości. Ta pati mokslininkė iš Terminologijos centro Aušra Rimkutė-Ganusauskienė, pasirinkusi aptarti palyginti mažai nagrinėjamą terminų grupę – eponiminius terminus, daugiausia dėmesio skyrė aprangos eponiminiams terminams, tokiems kaip makintošas, rišeljė, gibsonai, Jėzaus sandalai, Brauno diržas ir kt. Palmira Zemlevičiūtė atskleidė pokyčius, kuriuos šiandien patiria terminas depresija, paprastai pirmiausia laikomas medicinos srities terminu, o šios apžvalgos autorė pristatė tyrimą, orientuotą į makroekonomikos terminus. Svečiai pažintį su Lietuva turėjo progą pratęsti Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdovų rūmuose. Gauta 2023-11-20 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius El. paštas [email protected]