A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary

doi.org/10.35321/term30-9 Een terminologiehandboek drie-in-één: terminologiebeleidsdoelen in het juridische domein in Hongarije onderwijzen, harmoniseren en ondersteunen Een terminologiehandboek ‘drie-in-één’: terminologiebeleidsdoelen in het rechtsdomein in Hongarije onderwijzen, harmoniseren en ondersteunen DÓRA MÁRIA TAMÁS Hungaarse Bureau voor Vertaling en Attestering Ltd., TERMIK-onderzoeksgroep, secretaris van de Woordenschatwerkgroep van de Hongaarse Academie van Wetenschappen ORCID-id: 0000-0002-1790-4925 SZILVIA SZOTÁK Hungaarse Bureau voor Vertaling en Attestering Ltd., Budapest Metropolitan University. ORCID-id: 0000-0003-3218-9525 1. INLEIDING Het slaan van bruggen tussen theorie en praktijk is cruciaal op het gebied van het onderwijzen en verspreiden van juridische terminologie. De boekenreeks die in dit artikel wordt gepresenteerd en die zich heeft ontwikkeld tot een deelproject binnen het project IUSTerm Plus 2, dat deel uitmaakt van de bedrijfsstrategie van OFFI, behandelt zeer relevante onderwerpen: de geselecteerde 193 Hongaarse juridische kerntermen en equivalenten kunnen het nastreven van didactische doelen, de harmonisatie van termen en, last but not least, terminologiebeleidsdoelen vergemakkelijken. Dit artikel beoogt de achtergrond en de methoden te presenteren die tijdens dit ontwikkelingstraject zijn gebruikt, en benadrukt de kenmerken van deze experimentele handboekenreeks over juridische terminologie. 196 Dóra Mária Tamás | Szilvia Szoták A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary 2. OVER DE KERNACTIVITEITEN VAN HET HONGAARSE BUREAU VOOR VERTALING EN ATTESTERING NV Beëdigde vertalingen hebben een lange geschiedenis in Hongarije: de wortels van de door de staat verleende diensten gaan terug tot 1869. Tegenwoordig is het Hongaarse Bureau voor Vertaling en Attestering NV (OFFI Ltd.), dat verantwoordelijk is voor het opstellen van beëdigde vertalingen, een volledig staatsbedrijf waarvan de eigenaarsrechten worden uitgeoefend door het Ministerie van Justitie. Het hoofdkantoor is gevestigd in Boedapest en het bureau heeft 27 regionale kantoren verspreid over het land. Het bedrijf, dat volgens ISO-normen is gecertificeerd, heeft een wettelijke verplichting tot openbare dienstverlening die het gehele grondgebied van Hongarije bestrijkt. Beëdigde vertalingen, vertaalattesten en gewaarmerkte afschriften in vreemde talen mogen uitsluitend door het Hongaarse Bureau voor Vertaling en Attestering NV worden verzorgd, tenzij de wet anders bepaalt. Het bedrijf werkt in in totaal 67 talen, verwerkt dagelijks meer dan 300 opdrachten, heeft 140 medewerkers en werkt samen met bijna 600 freelancevertalers. De professionele afdeling van het bedrijf is de afdeling Vertaling en Revisie, waar uitstekende revisoren, vertalers, terminologen en taaltechnologen werken. De hoofdactiviteiten van OFFI Ltd. zijn: het verzorgen van beëdigde (geattesteerde) vertalingen, gespecialiseerde vertalingen en gerechtstolkdiensten. De bijzondere projecten omvatten de vertaling van wetten en terminologiewerk ter uitbreiding van de termbank IUSTerm, die termen uit het rechtsdomein en het domein van het openbaar bestuur bevat; bovendien is het bedrijf ook een geaccrediteerde partner van de NAVO. Daarnaast hecht het bedrijf veel belang aan kennisoverdracht en de voortdurende opleiding van vertalers, revisoren en andere medewerkers. Dit krijgt gestalte binnen de OFFI Academy door de organisatie van workshops en nationale en internationale conferenties in samenwerking met universiteiten, onderzoeksinstituten en buitenlandse partners, en wordt sinds 2019 ondersteund door bijdragen aan publicaties in verschillende peer-reviewed bundels. Vertalers, revisoren en terminologen van de afdeling Vertaling en Revisie geven regelmatig onderwijs en worden uitgenodigd om lezingen te verzorgen aan Hongaarse universiteiten. Op dit punt is het noodzakelijk om kort te verduidelijken wat wij precies onder een geattesteerde vertaling verstaan. Aangezien geattesteerde vertalingen een noodzakelijke functie vervullen in administratieve en gerechtelijke procedures, is het een bijzonder Terminologija | 2023 | 30 197 genre binnen de professionele vertalingen, vervaardigd voor een specifiek doel. Volgens het standpunt van OFFI worden beëdigde vertalingen volgens gecontroleerde terminologie en methodologie opgesteld door een bevoegde (rechts- of natuurlijke) persoon en zijn ze – doorgaans, maar niet uitsluitend – nauwkeurige vertalingen van officiële documenten die via een attestering zijn gewaarmerkt (Németh 2020: 68). Beëdigde vertalingen zijn bijgevolg gereviseerde en nagelezen vertalingen van officiële documenten, die aan strenge formele en inhoudelijke eisen moeten voldoen. Voorbeelden van documenten die als beëdigde vertaling worden vertaald, zijn akten van de burgerlijke stand, graden, diploma’s, bedrijfsdocumenten en rechterlijke beslissingen. Het domein van beëdigde vertalingen omvat niet de vertaling van volledige wetteksten, hoewel gerechtelijke teksten vaak naar wetgeving verwijzen. Sinds 2017 neemt OFFI Ltd. echter deel aan een programma voor de vertaling van wetten in samenwerking met het Hongaarse Ministerie van Justitie, waardoor het verdere ervaring op dit specifieke gebied heeft opgedaan. Zoals blijkt, bevatten alle bovengenoemde tekstsoorten hoofdzakelijk terminologie uit de domeinen van het recht en het openbaar bestuur. Wat juridische vertaling betreft, sluiten wij aan bij de beschrijving in de norm ISO 20771: 2020, Juridische vertaling – Vereisten, opgesteld door de commissie ISO TC/37. Het document maakt onderscheid tussen twee basisvormen van juridische vertaling: – juridische vertaling in algemene zin, waaronder “overeenkomsten, contracten, rechtshandelingen, volmachten, notariële akten, rechterlijke beslissingen, financiële overzichten, registratiedocumenten of andere juridische documenten” (ISO 20771: 2020: 8), en – geautoriseerde juridische vertaling: “persoonlijke documenten, certificaten, documenten die worden gebruikt in gerechtelijke en administratieve procedures, en alle andere persoonlijke of zakelijke documenten die een waarmerking vereisen” (ibid.). De norm omvat ook de vereiste bijzondere competenties van juridische vertalers, namelijk vertaalcompetentie, taalkundige en tekstuele competentie, specialistische competentie op juridisch gebied, competentie op het vlak van onderzoek, informatieverwerving en -verwerking, competentie op het gebied van juridische cultuur en technische competentie (ISO 20771: 2020: 8–9). In de bovenstaande beschrijving worden genre, collocaties en terminologie genoemd als belangrijke taalkundige elementen, waarmee het belang van deze factoren voor juridische vertalingen wordt erkend. 198 Dóra Mária Tamás | Szilvia Szoták A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary 3. DE BELANGRIJKSTE KENMERKEN VAN DE TERMINOLOGIEHANDBOEKEN Voordat we de juridische terminologiehandboeken stuk voor stuk introduceren, is het de moeite waard hun belangrijkste gemeenschappelijke kenmerken te noemen en vervolgens te wijzen op de uiteenlopende kenmerken van deze boekenreeks, het zogenoemde ‘drie-in-één-handboek’. De gemeenschappelijke kenmerken zijn gebaseerd op dezelfde geselecteerde 193 juridische sleuteltermen en -concepten waar de boeken om draaien en die uitdagingen vormen voor vertalers bij geattesteerde vertalingen en wetten, vooral voor studenten en beginnende beroepsbeoefenaars. De juridische concepten worden gepresenteerd met hun definities, bronnen en equivalenten, zoals termen, functionele equivalenten en kandidaat-termen of omschrijvingen. De selectie is uitgevoerd door de bedenker van het boek, terwijl alle gegevens het resultaat zijn van samenwerking tussen taal- en juridische experts, zoals vertalers, tolken, revisors en docenten in het hoger onderwijs. Wat de uiteenlopende kenmerken betreft, verschillen de handboeken in hun doelstellingen, inhoud en structuur. Andere tekstuele verschillen zijn bijvoorbeeld het ontbreken van oorspronkelijke en anonieme tekstfragmenten, aanvullende artikelen en geselecteerde talen. Zoals de titel van het artikel aangeeft, zijn de drie delen gericht op drie verschillende doelstellingen, namelijk: – didactische doelstellingen (het eerste deel), – het harmoniseren van juridische termen (het tweede deel), en last but not least – doelstellingen op het gebied van terminologiebeleid (het derde deel). Vermeldenswaard is dat het vierde deel, dat over terminologiebeleid gaat, al in voorbereiding is. 3.1. Het eerste handboek Het eerste deel, Inleiding in de terminologie van het recht door de lens van een terminoloog, een leerboek dat vooral nuttig is voor het onderwijs in vertaalopleidingen in het hoger onderwijs, stages en mentorprogramma’s bij OFFI, verscheen in 2017 (Tamás 2017). Het onderwijsaspect vormde de aanleiding voor het eerste handboek in de reeks; het hoofddoel was om in de vorm van een leerboek ondersteuning te bieden bij het onderwijs in vertaalgerichte terminologie in het hoger onderwijs, tijdens stages en in mentorprogramma’s bij OFFI Ltd. Het idee kwam van de zeer ervaren revisor Tamás Vida, die zijn mentees steeds wees op de Terminologija | 2023 | 30 199 aard van de terugkerende moeilijkheden die bepaalde Hongaarse juridische concepten met zich meebrengen, en op bruikbare methoden en oplossingen. In overeenstemming hiermee werden juridische termen geselecteerd op basis van de ervaring die was opgedaan met de vertaaldiensten en terminologische werkzaamheden bij OFFI Ltd. De meeste daarvan kwamen voor in beëdigde vertalingen die OFFI als publieke taak verzorgde en in de vertaling van Hongaarse wetten door een senior terminoloog (Tamás 2017). Wat de structuur betreft, bestaat het eerste deel uit drie hoofdonderdelen: – een inleidend artikel over de belangrijkste kenmerken van juridische terminologie, dat de theoretische basis van het handboek vormt; – een termenlijst met 193 Hongaarse juridische termen in de vorm van tabellen met gegevenscategorieën die vergelijkbaar zijn met, maar niet identiek aan, die van termbases, en buitenlandse equivalenten met landcodes en verklarende tabellen; – geanonimiseerde, representatieve tekstvoorbeelden van beëdigde vertalingen bij OFFI Ltd. Het boek verscheen op papier en was online beschikbaar als e-book. Vermeldenswaard is de bijzondere structuur van de records in het e-book. De belangrijkste gegevenscategorieën van een record zijn vergelijkbaar met die van een termbase-entry, maar zijn om didactische redenen niet identiek, namelijk: term, definitie, domein, internationaal overzicht met equivalenten in verschillende vreemde talen, zie ook, context, documenttype, bronnen en opmerkingen voor vertalers (let op!). De kerncategorieën zijn: – de definitie; – de gegevenscategorie ‘opmerkingen voor vertalers’; – het internationale overzicht. De definitie beschrijft het concept van de geselecteerde Hongaarse juridische termen, met verwijzingen naar citaten uit wetten en juridische leerboeken en naar opmerkingen van juridische deskundigen. Het internationale overzicht bevat equivalenten in vier vreemde talen (in het eerste handboek: Engels, Duits, Frans en Italiaans) en vermeldt voornamelijk functionele equivalenten, kandidaat-termen en landcodes. De opmerkingen voor vertalers zijn gericht op de conceptuele verschillen tussen juridische termen en beschrijven specifieke problemen en strategieën in verband met de concepten, vooral kwesties van equivalentie en methoden die doorgaans worden toegepast op de juridische concepten in de records. Uit de feedback bleek dat de definitie, het internationale overzicht en de opmerkingen voor vertalers bijzonder interessant waren voor de lezers en gebruikers van het handboek. 200 Dóra Mária Tamás | Szilvia Szoták A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary Sommige records bevatten nog aanvullende informatie, die aan de woordenlijst is toegevoegd om de identificatie van de concepten te verbeteren. Deze wordt doorgaans weergegeven in de vorm van verklarende tabellen of, in het geval van de term voor openbaar bestuur, als een boomdiagram (met overheidsinstellingen en lokale overheden als hoofdtakken). Het gebruik van deze twee soorten hulpmiddelen voor de weergave van termen werd al aanbevolen door Wüster (1985: 137–201). Zo kunnen verklarende tabellen onderscheidende conceptuele kenmerken bevatten (bijvoorbeeld het onderscheid tussen diefstal en roof), een beschrijving van de verschillende niveaus van rechtbanken, voorbeelden van contracttermen en termen voor de partijen die bij een juridische transactie betrokken zijn, en het proces van de behandeling van een klacht bij rechtbanken. De bijlage bevat verschillende soorten originele, geanonimiseerde documenten uit verschillende landen, in de vier talen waarin equivalenten in de records zijn opgenomen (bijvoorbeeld voor het Duits: originele documenten uit Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland). De documentvoorbeelden in de bijlage omvatten vier documenttypen: bedrijfsdocumenten (voornamelijk oprichtingsakten), rechterlijke beslissingen (uitspraken over de ontbinding van een huwelijk), een Hongaars koopcontract voor onroerend goed en een kopie van een Hongaars eigendomsuittreksel. Het doel van de documentvoorbeelden en de basisdocumenttypen was om nieuwe vertalers vertrouwd te maken met dit soort teksten. 3.2. Het tweede handboek In het tweede handboek verschoof de aandacht naar de standaardisering en harmonisering van de Engelse termen, in overeenstemming met het programma voor juridische vertaling dat in samenwerking met het Hongaarse ministerie van Justitie, de toezichthouder van OFFI Ltd., werd uitgevoerd. Dit programma ging in 2017 van start; de resultaten ervan werden opgenomen in de gereedschapskist voor vertalers. Hoewel het tweede deel dezelfde titel heeft als het eerste, Introduction to the Terminology of Law through the Lens of a Terminologist, had het andere doelstellingen: termen harmoniseren, met name de Engelse equivalenten, dankzij de deelname van OFFI Ltd. aan het programma voor juridische vertaling. Dit resulteerde erin dat de belangrijkste termen ten minste voor het Engels werden gemarkeerd. De structuur bleef ongewijzigd; aanpassingen zijn doorgevoerd waar actualisering nodig was. Alle talen die in deze twee delen aan bod kwamen, vertoonden enkele kenmerkende en interessante eigenschappen. Voor het Engels waren bijzondere oplossingen nodig vanwege het common law-stelsel en de pluricentriciteit; voor het Frans Terminologija | 2023 | 30 201 en het Italiaans werden de gemeenschappelijke wortels duidelijk door het Romeinse/continentale recht, en bij het Duits en het Hongaars was de traditionele Duitse invloed op het Hongaarse recht herkenbaar (zelfs bij gebruik van een woordelijke vertaling). 3.3. Het derde handboek Het derde handboek, Terminology Strategy and Basic Legal Terms in the Languages of the Neighbouring Countries, dat zich richt op terminologiebeleid en zes van de zeven talen van de buurlanden omvat (namelijk Slowaaks, Oekraïens, Roemeens, Servisch, Kroatisch en Sloveens), werd gepubliceerd met als doel het taalgebruik van Hongaarse minderheden op het gebied van juridische terminologie te ondersteunen. Het deel maakt deel uit van de boekenreeks die door de OFFI Academy wordt uitgegeven en werd gerealiseerd in het kader van het terminologieproject IUSTerm Plus 2 door OFFI Ltd. Het tweede en derde handboek zijn zowel in druk als elektronisch beschikbaar op de website van het bedrijf (https://www.offi.hu/offi-akademia/kiadvanyaink). Het deel is onderverdeeld in twee hoofdsecties. Het eerste, theoretische deel bevat voornamelijk studies over taalplanning, waaronder terminologiebeleid en strategie voor vreemde talen. Hongarije heeft helaas geen expliciete taalstrategie die kan worden gewijd aan een terminologiestrategie en een toekomstig actieplan voor de Hongaarse taal, maar bij het samenstellen van dit deel vonden we het belangrijk deze kwesties aan de orde te stellen (Szóták 2011, 2017). Het handboek bevat ook het artikel Legal Terminology Observed Through the Lens of a Terminologist, or Objectives Worth to Be Pursued in the Field of Education, Standardisation and Terminology Policy, dat de verschillende doelstellingen van een handboek over juridische terminologie beschrijft, evenals de beschrijving en analyse van de kenmerken van juridische terminologie aan de hand van specifieke voorbeelden. Dit zijn de resultaten van studies van vakliteratuur op het gebied van LSP (Language for Specific Purposes), onderzoek en ervaringen die zijn opgedaan tijdens jarenlange vertaal- en terminologiewerkzaamheden. Het tweede deel van het handboek bevat 193 Hongaarse juridische termen met hun equivalenten in zes vreemde talen. In het juridische domein is equivalentie vaak slechts gedeeltelijke equivalentie vanwege de bijzondere kenmerken van juridische terminologie, die wordt gekenmerkt door (Tamás 2021: 61–73): 202 Dóra Mária Tamás Szilvia Szóták A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary – een grote behoefte aan actualiteit als gevolg van de voortdurende blootstelling van de taal van het recht en het openbaar bestuur aan sociaal-culturele veranderingen; daardoor ontstaan nieuwe concepten en termen, worden ze gewijzigd en worden eerdere termen opnieuw in de juridische taal geïntroduceerd op het niveau van het taalgebruik (Heylen, Steurs 2014; Steurs, Tryczyńska 2021); – een sterke verbale gerichtheid (d.w.z. een groot aantal abstracte concepten en een zeer sterke band tussen het juridische domein en de taal), in tegenstelling tot bijvoorbeeld de materiële werkelijkheid van de technische taal (Mellinkoff 1963; Cao 2007); – een dualiteit van duidelijkheid en aanpasbaarheid, vooral in wetteksten, met flexibiliteit bij de interpretatie van rechtsinstellingen zodat deze kunnen worden aangepast aan onvoorziene situaties in het leven, aangezien bestaande wetteksten zelfs nieuwe sociale verschijnselen moeten kunnen regelen; – verschillen in classificatiemethoden als gevolg van systeemgebondenheid (De Groot 1999; De Groot, Van Laer 2006; Šarčević 2014; Somssich 2018), die zich voordoen bij rechtsfamilies, rechtsstelsels, rechtsgebieden of wetgeving, met verschillen in de classificatie van juridische concepten; – het landgebonden gebruik van nationale termen, zelfs binnen dezelfde taal (Šarčević 1997; Cao 2007; Chromá 2016; Chiocchetti 2019; Gáspár, Somssich 2019; Prieto Ramos, Cerutti 2021), en – de neutraliteit van de taal van het recht en het bestuur van de Europese Unie (Fischer 2018; Somssich 2011, 2018) en van internationale instellingen. Daarnaast moeten taalbemiddelaars op het gebied van juridische terminologie rekening houden met contextafhankelijkheid, vooral in het geval van het Engels vanwege het economische lexicale gebruik ervan en, vanzelfsprekend, de verwachtingen omtrent duidelijke taal (zie bewegingen voor klare taal) om ongestoorde professionele communicatie te waarborgen. Daarbij komt dat vertalers en terminologen zich tegelijkertijd bewust moeten zijn van terminologische, conceptuele en juridische vergelijkingsmethoden, zodat zij juridische termen op de juiste manier kunnen hanteren (Szoták, Tamás 2020; Tamás 2021). Wat de taalkundige achtergrond betreft, moet worden benadrukt dat het Hongaars een pluricentrische taal is die in acht landen in het Karpatenbekken wordt gesproken. De taalkundige fragmentatie is sinds 1920 gaande, waarbij Hongaren die in de buurlanden wonen dit compenseren door Terminologija | 2023 | 30 203 het gebrek aan gespecialiseerde taalregisters doordat er vanuit de officiële taal wordt vertaald. Door de landspecifieke conceptuele verschillen heeft de Hongaarse taal zich bovendien in de acht landen gelijktijdig verschillend ontwikkeld, zowel binnen als buiten Hongarije. Daardoor heeft het Hongaars in de buurlanden een minderheidsstatus. In lijn met het bovenstaande hebben we onze auteurs gevraagd te onderzoeken of er in de buurlanden een expliciet terminologiebeleid bestond en welke rol het Hongaars daarin speelde. In alle delen was de deelname van vakinhoudelijke deskundigen voor ons van cruciaal belang. Voor het derde boek werkten we samen met ongeveer twintig deskundigen, de auteurs van de artikelen en bijdragen in het boek. Tijdens deze samenwerking hielden we rekening met enkele van de volgende beginselen: – de samenwerking tussen taalkundigen en juristen moet voor alle talen worden verwezenlijkt; – wat de taalkundigen betreft, moet het team van taalkundige deskundigen een collega van OFFI omvatten met ruime ervaring en deskundigheid op het gebied van beëdigde vertalingen en juridische vertalingen, alsook een collega die in een buurland woont en werkt; – de auteurs van onze artikelen zijn erkende deskundigen op het gebied van het recht en juridische vertalingen en hebben ervaring met lesgeven en publiceren. Dankzij onze inspanningen zijn in het derde deel 1351 juridische termen in het Hongaars en zes vreemde talen (de officiële talen van de landen rond Hongarije) uitgewerkt met het oog op harmonisatie van de terminologie op juridisch gebied. Vaak was het vanwege verschillen tussen de maatschappelijke en juridische stelsels van de verschillende landen zinvol om bij het vertalen de conceptuele verschillen te benadrukken, zoals bij de termen cégbíróság en cégjegyzék (zie tabellen 1 en 2). In Hongarije wordt het handelsregister bijgehouden door de rechtbanken, die er niet alleen toezicht op houden (in tegenstelling tot Companies House in het Verenigd Koninkrijk). Dit kan van land tot land verschillen, namelijk wat betreft de wijze waarop de met deze taak belaste overheidsinstantie door de staat wordt aangestuurd of gecontroleerd (een rechtbank of een overheidsinstantie). De equivalenten van de Hongaarse termen zijn in alle tien talen uitgewerkt overeenkomstig de conceptuele achtergrond, in de vorm van termen, termkandidaten of functionele equivalenten: 204 Dóra Mária Tamás | Szilvia Szoták A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary Tabel 1. Buitenlandse equivalenten van de Hongaarse term cégbíróság en cégjegyzék in het Engels, Duits, Frans en Italiaans (Tamás 2019: 118–119) HONGAARSE TERM EN DE FR IT cégbíróság Rechtbank voor handelsregistratie Handelsgericht tribunal de commerce tribunale del registro delle imprese cégjegyzék handelsregister Handelregister (D)/ Firmenbuch (A) registre du commerce et des sociétés registro delle imprese (I) Tabel 2. Buitenlandse equivalenten van de Hongaarse termen cégbíróság en cégjegyzék (Tamás, Szoták 2021: 348–349) HONGAARSE TERM SK UK RO SR HR SL cégbíróság registratierechtbank реєстрацій-ний суд Handelsregister van Roemenië (RO) registratierechtbank handelsrechtbank (HR) registratierechtbank cégjegyzék handelsregister реєстр юридичних осіб Handelsregister (RO) gerechtelijk register register van zakelijke entiteiten register van handelsvennootschappen gerechtelijk register 4. TERMINOLOGIEBELEID IN DE REGIO Taalplanning is een complexe activiteit, vooral bij pluricentrische talen zoals het Hongaars. De complexiteit van de taak blijkt uit het feit dat de Hongaarse etnische groepen in de acht landen van het Karpatenbekken verschillen in omvang, status, economische macht, institutionele steun en etnolinguïstische vitaliteit. Er zijn ook aanzienlijke verschillen op het gebied van LSP, die een belangrijke rol spelen in de woordenschat van een taal. De toestand en ontwikkeling van LSP’s zijn cruciaal voor het concurrentievermogen en de maatschappelijke bruikbaarheid van een taal (Szoták et al 2023). Het behoud van LSP’s en de uitwerking van terminologie behoren tot het domein van corpusplanning (Haugen 1972), en zoals reeds vermeld, kunnen alle activiteiten in verband met de ontwikkeling van LSP’s deel uitmaken van een taalstrategie. Aangezien het Hongaars niet alleen in Hongarije wordt gesproken, maar ook in zeven buurlanden (Oostenrijk, Slowakije, Oekraïne, Roemenië, Servië, Kroatië, Slovenië) en door Hongaarse diasporagemeenschappen in talrijke landen over de hele wereld, is het taalplanningsproces complex en omvat het de gehele Hongaarse Terminologija | 2023 | 30 205 taalgemeenschap (zie bijvoorbeeld artikel D van de grondwet; Szoták 2017; Tolcsvai Nagy 2017). Als marktpartij kenmerkt OFFI zich door strategisch denken en daarom begon het in 2015 met de ontwikkeling van de terminologiedatabank voor recht en openbaar bestuur IUSTermTM, een taak die in de bedrijfsstrategieën was opgenomen. Het hoofddoel van OFFI als marktpartij is de hoge kwaliteit van zijn vertaaldiensten te waarborgen met behulp van geavanceerde hulpmiddelen (Németh, Szoták 2021). Het bedrijf streeft er ook naar contacten te leggen met alle beleidsmakers die mogelijk belangstelling hebben voor de ontwikkeling van een Hongaarse terminologiedatabank met juridische termen en termen op het gebied van openbaar bestuur (Szoták et al 2023). Hongarije beschikt tot dusver niet over een expliciete taalterminologiestrategie. OFFI neemt echter actief deel aan het proces dat erop gericht is een passende strategie te ontwikkelen. OFFI neemt regelmatig deel aan het strategische terminologiedebat in Hongarije, met actieve betrokkenheid van de Hongaarse Terminologieraad (MATT), de Termik-onderzoeksgroep van de Károli-universiteit onder leiding van professor Ágota Fóris, het Hongaarse Onderzoekscentrum voor Linguïstiek onder leiding van professor Gábor Prószéky, en het Termini Hongaarse Taalonderzoeksnetwerk onder leiding van professor János Péntek en Szilvia Szoták. Dit laatste is een onderzoeksnetwerk van de Hongaarse Academie van Wetenschappen, bestaande uit taalkundige onderzoeksinstituten die buiten de Hongaarse grenzen in buurlanden van Hongarije actief zijn (Szoták 2018: 26). Bij afwezigheid van een expliciete taalstrategie initieerden de taalkundigen van het onderzoeksnetwerk in de jaren negentig taalplanningsactiviteiten, die intensief werden uitgevoerd binnen het grensafbakeningproject van het Termini Hongaarse Taalonderzoeksnetwerk, met de oprichting van grensoverschrijdende onderzoeksstations door de Hongaarse Academie van Wetenschappen in 2001. De taalkundigen van Termini beschouwen grensafbakening als bewust corpuslinguïstisch werk, met als doel ervoor te zorgen dat grensoverschrijdende varianten van het Hongaars naar verhouding van hun belang worden vertegenwoordigd in nieuw verschenen of herziene Hongaarse taalkundige publicaties — en meer recentelijk ook in databanken. 5. DE TOEKOMST: LOPENDE PROJECTEN Omdat OFFI werd gevraagd tegemoet te komen aan de behoeften van de markt en het onderwijs, werd besloten in het najaar van 2023 een volgend deel uit te brengen, met equivalenten in het Nederlands, Russisch, Spaans en Portugees. Het komende handboek zal uit twee delen bestaan: een artikel over 206 Dóra Mária Tamás Szilvia Szoták A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary het terminologiebeleid van de betreffende landen en een woordenlijst van de 193 juridische termen. Zoals in de onderstaande tabel wordt geïllustreerd, kan de term Kúria (het Hongaarse Hooggerechtshof) worden weergegeven met een functioneel equivalent (zie Tribunal Supremo in het Spaans of Supremo Tribunal de Justiça in het Portugees) of met een termkandidaat (zie Curia in het Spaans en Cúria in het Portugees), als volgt: Tabel 3. Buitenlandse equivalenten van de Hongaarse term Kúria in het Nederlands, Russisch, Spaans en Portugees (Tamás 2023) HONGAARSE TERM | NL | RU | ES | PT | Kúria | de Hoge Raad | Верховный Суд | Tribunal Supremo/ Curia | Supremo Tribunal de Justiça/ Cúria 6. SAMENVATTING EN CONCLUSIES Het hoofddoel van ons artikel was het presenteren van het drie-in-één-terminologiehandboek van het Hongaarse Bureau voor Vertaling en Attestering Ltd, waarin 193 belangrijke Hongaarse juridische termen in het Hongaars en tien andere talen zijn uitgewerkt, en waaraan binnenkort nog vier talen zullen worden toegevoegd. De reeks handboeken richt zich op drie verschillende maar onderling verbonden doelstellingen, namelijk didactische doelstellingen, harmonisatie en doelstellingen op het gebied van terminologiebeleid. De delen hanteren hoofdzakelijk een beschrijvende benadering, waarbij voor juridische termen verschillende equivalenten zijn uitgewerkt en in de meeste gevallen wordt aangegeven of de conceptuele vergelijking resulteert in een equivalente term, een functioneel equivalent of eventueel een nieuw ontwikkelde oplossing (zie termkandidaat/tussentijdse vertaling of geteste en gevestigde vertaaloplossing), omdat, zoals hierboven vermeld, gedeeltelijke equivalentie vaak voorkomt in juridische terminologie. Deze belangrijke juridische termen maken tegenwoordig deel uit van IUSTerm, de interne terminologiedatabank van OFFI Ltd., die het gebruik van juridische termen ondersteunt en terminologische kennis verspreidt onder de taal dienstverleners van het bedrijf. Het deel kan in feite ook worden gebruikt als leermiddel voor het verwerven van de terminologische benadering op het gebied van juridische vertaling en terminologie. REFERENCES Cao Deborah 2007: Translating Law, Bristol: Multilingual Matters. Chiocchetti Elena 2019: Legal Comparison in Terminology Work: Developing the South Tyrolian German Legal Language. – Diszciplinák találkozása –nyelvi közvetítés a XXI. Században, szerk. S. Szoták, Budapest: OFFI Zrt, 175–185. Available at: https://150.offi.hu/kiadvanyok/diszciplinak-talalkozasa-nyelvi-kozvetites-21-szazadban. Terminologija | 2023 | 30 207 Chromá Marta 2016: Translation and the Law Dictionary. – Legal Lexicography. A comparative perspective, Hrsg. M. A. Màr­tín, London: Routledge, 115–140. De Groot Gerard-René 1999: Das Übersetzen juristischer Terminologie. – Recht und Übersetzen, eds. G.-R. de Groot, R. Schulze, Baden-Baden: Nomos, 11–46. De Groot Gerard-René, Van Laer Conrad J. P. 2006: The Dubious Quality of Legal Dictionaries. – International Journal of Legal Information 34(1), 65–86. Available at: http://scholarship.law.edu/ijli/vol34/iss1/6. Fischer Márta 2018: Terminológia és fordítás. Válogatott terminológiaelméleti és fordítástudományi tanulmányok, Pécs: Institutio Könyvkiadó. Gáspár Endre, Somssich Réka 2019: Nemzeti jog nemzetközi térben, avagy terminológiai és stilisztikai dilemmák a magyar joganyag angol nyelvre fordítása során. – Diszciplínák találkozása – nyelvi közvetítés a XXI. Században, ed. S. Szoták, Budapest: OFFI Zrt, 28–41. Available at: https://150.offi.hu/kiadvanyok/diszciplina-talalkozasa-nyelvi-kozvetites-21-szazadban. Haugen Einar 1972: The ecology of language, Stanford: Stanford University Press. Heylen Kris, Steurs Frieda 2014: Translating legal and administrative language: How to deal with legal terms and their flexible meaning potential. – Turjuman 23(2), 96–146. Available at: https://www.academia.edu/11582363/Translating_legal_and_administrative_language_How_to_deal_with_legal_terms_and_their_flexible_meaning_potential. Mellinkoff David 1963: The language of the Law, Eugene, Oregon: Resource Publications. Németh Gabriella 2020: A hiteles fordítási szolgáltatás és a rendelkezésre állás kötelezettsége. – A hiteles fordítás mint közfeladat, ed. S. Szoták, Budapest: OFFI, 67–86. Available at: https://www.offi.hu/sites/default/files/media/files/hitkoz-67.pdf. Németh Gabriella, Szoták Szilvia 2021: Az igazságügyi közfeladat-ellátás nyelvstratégiai kérdései a jog és a nyelv vonatkozásában. – Szilvia Szoták, Dóra M. Szerk Tamás. Terminológiastratégia és jogi alapterminusok a szomszédos országok nyelvén, Budapest: OFFI Zrt, 23–47. Available at: https://www.offi.hu/sites/default/files/media/files/terminologiastrategia-7-13.pdf. Prieto Ramos Fernando, Cerutti Giorgina 2021: Terminology as a source of difficulty in translating international legal discourses: an empirical cross-genre study. – Legal Discourse 6(2), 155–179. Doi: http://doi.org/10.1515/ijld-2021-2052. Somssich Réka 2011: Az európai jog fogalmai, ELTE Állam- és Jogtudományi Kar, Nemzetközi Magánjogi és Európai Gazdasági Jogi Tanszék, Jean Monnet Centre of Excellence. Somssich Réka 2018: A magyar jogszabályok angol nyelvre fordításának árnyoldalai és szépségei. – Magyar Jogi Nyelv 2(2), 26–27. Steurs Frieda, Tryczyńska Katarzyna 2021: European Labour Law and its Challenges in Multilingual Terminology and Translation: A Case Study. – Sendebar 32, 1–19. Doi: https://doi.org/10.30827/sendebar.v32i0.16953. Szoták Szilvia 2011: Gondolatok egy magyar nyelvstratégia szempontrendszerének kidolgozásához. [Reflections for the development of a Hungarian language strategy.]. – Hungarológiai Évkönyv 12(1), 251–259. Szoták Szilvia 2017: A nyelvpolitikai stratégia külhoni vonatkozásai [Aspects of the language policy strategy in Carpathian Basin]. – Tanulmányok a bölcsészettudományok köréből, ed. Á. Zimányi, Eger: Eszterházy Károly Egyetem Líceum Kiadó, 69–79. Available at: http://publikacio.uni-eszterhazy.hu/5779/1/69_79_Szot%C3%A1k.pdf. Szoták Szilvia 2018: A Termini Magyar Nyelvi Kutatóhálózat terminológiai tevékenysége – A Termini magyar-magyar szótár jogi vonatkozásai [Terminology activities of the Termini Hungarian Language Research Network – Legal aspects of the Termini Hungarian-Hungarian dictionary]. – Magyar Jogi Nyelv 2(1), 25–29. Available at: https://joginyelv.hu/2018_1/. Szoták Szilvia, Benő Attila, Tamás Dóra M. 2023: Jogi terminológiai kihívások a szomszédos országok nyelvén. – A szakszótáraktól a terminológiai adatbázisokig (under publication). Szoták Szilvia, Tamás Dóra Mária 2020: A hiteles fordítás közérthetősége. – A hiteles fordítás mint közfeladat, ed. S. Szoták, Budapest: OFFI, 46–66. Available at: https://www.offi.hu/sites/default/files/media/files/hitkoz-46.pdf. Šarčević Susan 1997: New approach to legal translation, Hague, London, Boston: Kluwer Law. Šarčević Susan 2014: Legal Translation and Legal Certainty/Uncertainty: From the DCFR to the CESL Proposal. – Translating the DCFR and Drafting the CESL: A Pragmatic Perspective, eds. B. Pasa, L. Morra, Boston, Berlin: Otto Schmidt/De Gruyter, 47–69. Doi: https://doi.org/10.1515/9783866536067.47. 208 Dóra Mária Tamás | A Three-in-One Terminology Handbook: To Teach, Harmonise, and Support Terminology Policy Aims in the Legal Domain in Hungary | Szilvia Szoták Tamás Dóra Mária 2017: Bevezetés a jogi terminológiába a terminológus szemüvegén át, Budapest: ELTE Eötvös Kiadó. Available at: http://www.eltereader.hu/kiadvanyok/tamas-dora-maria-bevezetes-a-jogi-terminologiaba-a-terminologus-szemuvegen-at/. Tamás Dóra Mária 2018: Challenges in teaching legal terminology in translation training courses – The background of editing a textbook. – Latest trends in Hungarian Translation Studies. Court Interpreting, conference interpreting, terminology, audiovisual translation and revision, ed. I. Horváth, Budapest: Eötvös University Press. Available at: http://www.eltereader.hu/kiadvanyok/ildiko-horvath-ed-latest-trends-in-hungarian-translation-studies-2/. Tamás Dóra Mária 2019: Bevezetés a jogi terminológiába a terminológus szemüvegén át, Budapest: ELTE Eötvös Kiadó. Második, átdolgozott kiadás. Available at: http://www.eltereader.hu/media/2019/05/JogiTerminologia_2kiadas_READER.pdf. Tamás Dóra Mária 2021: Hungarian legal terminology in education and practice. – Making, Managing, Measuring Terminology. In the pursuit of Quality. EAFT Terminology Summit 2018, San Sebastian: EAFT-UZEI, 78–86. Available at: https://files.eaft-aet.net/textos/EAFT%20SUMMIT%202018_Proceedings.pdf. Tamás Dóra Mária 2021: Jogi terminológia a terminológus szemével, avagy milyen célokat érdemes megvalósítani az oktatás, az egységesítés és a terminológia terén? – Terminológiastratégia és jogi alapterminusok a szomszédos országok nyelvén, eds. D. M. Tamás, S. Szoták, Budapest: OFFI. Available at: https://www.offi.hu/offi-akademia/kiadvanyaink. Tamás Dóra Mária 2023: Terminológiastratégia és jogi alapterminusok holland, orosz, spanyol és portugál nyelven, Budapest: OFFI. Tamás Dóra Mária, Sermann Eszter 2019: Evaluation System for Online Terminological Databases. – Terminologija 26, 24–46. Available at: http://lki.lt/wp-content/uploads/2020/03/Terminologija_26_maketas.pdf. DOI: doi.org/10.35321/term26-02. Tamás Dóra Mária, Szoták Szilvia (eds.) 2021: Terminológiastratégia és jogi alapterminusok a szomszédos országok nyelvén, Budapest: OFFI. Available at: https://www.offi.hu/offi-akademia/kiadvanyaink. Tolcsvai Nagy Gábor Szerk 2017: A magyar nyelv jelene és jövője, Budapest: Gondolat Kiadó. Wüster Eugen, Bauer L. (eds.) 1985: Einführung in die Allgemeine Terminologielehre und terminologische Lexikographie (2. Aufl.), Copenhagen: HEPU-tryk. SOURCES ISO 20771: 2020 Legal translation – Requirements. https://www.offi.hu/offi-akademia/kiadvanyaink Gauta 2023-08-30 Dóra Mária Tamás OFFI Ltd. Hungary, 1062 Budapest, Bajza u. 52 Károli Gáspár University of the Reformed Church in Hungary, Terminology and Communication Research Group, Reviczky u. 4, Budapest, Hungary Hungarian Academy of Sciences, Hungarian Research Centre For Linguistics: 1068 Budapest, Benczúr u. 33 E-mail [email protected] Szilvia Szoták OFFI Ltd. Hungary, 1062 Budapest, Bajza u. 52 Budapest Metropolitan University, 1148 Budapest Nagy Lajos király útja 1-9 E-mail [email protected] Terminologija | 2023 | 30 209