Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas

95Terminologia | 2023 | 30 doi.org/10.35321/term30-5 Wariantywność terminów makroekonomicznych utworzonych od nazwisk Wariancja terminów makroekonomicznych z nazwą osobową RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego ORCID id: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 STRESZCZENIE W artykule analizowane są terminy złożone używane w litewskich podręcznikach makroekonomii, utworzone z użyciem nazwisk. Po omówieniu niejasności związanych z oceną takich terminów oraz relacji między terminem utworzonym od nazwiska a terminem eponimicznym podjęto próbę ujawnienia wariantywności terminów używanych w tych źródłach. Jednocześnie uwidaczniają się niektóre przyczyny wariantywności oraz osobliwości użycia terminów odimiennych. SŁOWA KLUCZOWE: termin odimienny, termin eponimiczny, wariantywność terminów. ABSTRACT Artykuł dotyczy terminów złożonych stosowanych w litewskich podręcznikach makroekonomii, które są tworzone z użyciem nazw osobowych. Omówiono niepewności związane z oceną takich terminów, relację między terminem utworzonym z nazwą osobową a terminem eponimicznym oraz podjęto próbę ukazania wariantywności terminów stosowanych w tych źródłach. Wskazano niektóre przyczyny tej wariantywności oraz specyfikę użycia takich terminów. SŁOWA KLUCZOWE: termin z nazwą własną, termin eponimiczny, wariantywność terminów. WSTĘP Terminy złożone utworzone z użyciem nazw osobowych są zjawiskiem rozpowszechnionym w niejednej dziedzinie, lecz w pracach litewskiej terminologii rzadko analizowanym. Przy rozważaniu różnych kwestii dotyczących użycia terminologii w pojedynczych pracach wspomina się także o takich terminach, jak prawo Oमा lub prawo Ohma, efekt Tomsona lub efekt Thomsona (Kaulakienė 2003: 113–114), prawo Boyle’a i Mariotte’a Wariantywność terminów odimiennych w makroekonomii 96 Ramunė Vaskelaitė naczynie Dewara, wzór Simpsona (Kaulakienė 2014: 60), prędkość Dopplera, współrzędne kartezjańskie, zespół Ebsteina (Gaivenis 1994: 14); zamieszcza się pojedyncze uwagi dotyczące ich użycia, jednak terminy te niemal nie są analizowane osobno. Z drugiej strony uwagi dotyczące ich użycia przedstawiane w pracach litewskiej terminologii lub szerzej rozwijane dyskusje w pracach terminologicznych innych języków na temat użycia takich terminów pokazują, że terminy utworzone z nazwami osobowymi powodują różne niejasności i sprzeczności. Oto w kilku pracach autorów litewskich terminy te są wymieniane przy omawianiu terminów eponimicznych, lecz ich stosunek do terminów eponimicznych określany jest nie całkiem jednakowo. Terminy utworzone od nazwiska jako eponimiczne wyraźnie określa Laimutė Kitkauskienė, stwierdzając, że w artykule przyjmuje się założenie, iż „termin, który w swojej strukturze zawiera nazwę osobową – nazwisko, nazwę miasta, wsi, innego miejsca geograficznego, kraju lub narodu, plemienia – nazywany jest eponimicznym” (Kitkauskienė 2011: 48). Tak więc, analizując terminologię architektury, sztuki i budownictwa, L. Kitkauskienė jako terminy eponimiczne omawia nie tylko jednowyrazowe terminy utworzone od nazwiska, takie jak gobelenas (por. Gobelin), makadamas (por. McAdam) czy mauzoliejus (por. Mauzolo), lecz także terminy złożone zawierające nazwisko, takie jak meble Simmlera, porcelana Medici czy styl wiktoriański, które można scharakteryzować jako utworzone z użyciem nazwiska. Jak można sądzić, zarówno jedne, jak i drugie za terminy eponimiczne uważa również Jurgita Mikelionienė, choć w swoim artykule analizuje tylko pierwsze z nich – nazwy pojęć, które stały się wyrazami pospolitymi i są zapisywane małą literą1. Analizując je jako rezultat apelatywizacji (procesu, w którym wyraz pospolity staje się nazwą pospolitą), wspomina ona, że terminy eponimiczne dzielą się na całkowicie i częściowo apelatywizowane, a jako przykłady częściowej apelatywizacji podaje dwa terminy złożone: cesarskie cięcie, sól Bertolleta (Mikelionienė 2017: 129). Wynikałoby z tego, że za terminy eponimiczne uważa się również terminy złożone, w których nazwisko nie stało się wyrazem pospolitym, lecz ocenia się je jako różniące się od jednowyrazowych stopniem apelatywizacji. Prawdą jest jednak, że do powątpiewania, czy takie terminy rzeczywiście uważa się za eponimiczne, skłania podana definicja terminu eponimicznego – są to „nazwy pojęć utworzone od wyrazu własnego” (Mikelionienė 2017: 127). Definicja podana przez L. Kitkauskienė, przeciwnie, wskazywałaby, że są to przede wszystkim terminy utworzone z użyciem nazwy własnej 1 W artykule J. Mikelionienė dzieli się je bardziej szczegółowo na terminy fonetycznie dostosowane do systemu języka litewskiego (np.: koloradas, celsijus, siluetas, bernardinai) oraz derywaty (np.: spartakiada, bergsonizmas, jakobianas). 97Terminologia | 2023 | 30 nazwy pojęć utworzone z wyrazów – terminy mające w swojej strukturze rzeczownik. Oto jednak w jednej z prac magisterskich, w której również analizowane są terminy eponimiczne, rzeczywiście skłania się ku rozróżnianiu jednych od drugich. Jako terminy eponimiczne analizowane są tu wyłącznie jednowyrazowe nazwy pojęć mające status wyrazu pospolitego, np.: ferm, mendelew, kleweit, natomiast złożone nazwy pojęć zawierające w swojej strukturze wyraz pospolity nazywane są terminami własnymi lub terminami zawierającymi wyraz własny, ale nie terminami eponimicznymi, np.: „W sumie podczas badania ze słownika wybrano 247 litewskich terminów, spośród których 136 stanowiły terminy własne (tj. zawierające wyraz własny, inaczej onim), a 111 – terminy eponimiczne, tj. takie, które zostały utworzone od wyrazu własnego <...>” (Ulkytė 2016: 27). O tym, że jako eponimiczne skłania się uważać wyłącznie nazwy pojęć, które utraciły status wyrazu własnego, świadczyłby również tytuł tej pracy magisterskiej – Wyrazy własne i eponimy w terminologii chemicznej. Prawdą jest, że w pracach terminologicznych publikowanych w językach obcych, zwłaszcza przy szerokich dyskusjach dotyczących eponimicznych terminów medycznych, uwaga skupia się przede wszystkim na nazwach pojęć zawierających wyraz własny (np.: Duque-Parra i in. 2006; Becker i in. 2021; Dyda, Pronińska 2021), jednak z innych prac wynika, że do pojęcia terminu eponimicznego włącza się zarówno je, jak i nazwy pojęć, które utraciły status wyrazu własnego i stały się wyrazami pospolitymi (np. : Cappuzzo 2008; Kucharz 2020). Z tych prac, a także z uwag przedstawianych przez litewskich terminologów wyłania się inna niejasność lub sprzeczność związana z terminami zawierającymi nazwisko osobowe – kwestia ich wartości terminologicznej. Oto Kazimieras Gaivenis w opublikowanym w 1994 r. artykule „Zastosowanie międzynarodowych zasad terminologii w naszej terminologii” wymienił jako pozytywną cechę terminów utworzonych od nazwisk naukowców, odkrywców lub wynalazców upamiętnianie osób zasłużonych dla nauki, ale wskazał również ich wadę – terminy te są niedostatecznie umotywowane (Gaivenis 1994: 14). O wartości terminologicznej takich terminów szeroko dyskutuje się w zagranicznych pracach terminologicznych, gdzie są one szczegółowo omawiane jako terminy eponimiczne, a szczególnie rozważa się ich akceptowalność w terminologii medycznej. Jako zalety tych terminów wskazuje się oddawanie hołdu zasłużonym osobom, historyczną i kulturową wartość takich terminów, zwięzłość, praktyczność, ułatwianie procesów komunikacji itd. (np.: Whitworth 2007; Cappuzzo 2008), natomiast jako wady wymienia się nieprecyzyjność, dwuznaczność, brak informacji itd., a także utrudnianie procesów komunikacji (np.: Duque-Parra i in. 2006; Woywodt, Matteson 2007; Cappuzzo 2008; Kucharz 2020; Kevlian i in. 2023). Wariantywność terminów makroekonomicznych utworzonych od nazw osobowych 98 Ramunė Vaskelaitė Sprzeczności odzwierciedlają się także w porządkowaniu terminologii. Na sprzeczności w międzynarodowym porządkowaniu terminologii wskazał K. Gaivenis we wspomnianym przed chwilą artykule, omawiając trudności pojawiające się przy próbach zastosowania zasad międzynarodowego porządkowania terminologii do terminologii litewskiej. Jako jedną z tych trudności wymienił sprzeczność zaleceń międzynarodowych kodeksów w kwestii używania terminów utworzonych od nazwisk naukowców, odkrywców lub wynalazców: w międzynarodowym kodeksie nomenklatury anatomicznej ich używanie jest zabronione, w międzynarodowym kodeksie nomenklatury zoologicznej ograniczone, natomiast w terminologii technicznej dozwolone bez żadnych ograniczeń (Gaivenis 1994: 217). Jednocześnie zauważono, że takich terminów unika się także w niektórych słownikach terminów litewskich. Wskazano Słownik terminów medycznych, w którym niemal wszystkie z nich zastąpiono innymi terminami. Jednak inne źródła terminograficzne pokazują, że terminy utworzone z udziałem nazw osobowych trafiają do słowników, na przykład do Objaśniającego słownika terminów chemicznych (Daukšas i in. 2003), wielojęzycznego Słownika terminów fizycznych (Palenskis i in. 2007), Objaśniającego słownika terminów geograficznych (Kavaliauskas i in. 2021), a wiele z nich znajduje się także w Objaśniającym angielsko-litewskim słowniku ekonomicznym (AEKŽ 2006). Tym bardziej takich terminów jest wiele w słownikach terminów eponimicznych (np.: Firkin, Whithworth 2001; Barankin i in. 2004), z których jeden – Eponimy traumatologii i ortopedii: objawy i zespoły (Kasradze, Kasradze 2015) – został wydany również w języku litewskim. Z uwag zamieszczanych w pracach terminologicznych można również wnioskować, że rozpowszechnione jest także użycie takich terminów. Już w 1994 r. K. Gaivenis twierdził, że jest ich wiele we wszystkich dziedzinach nauki, zwłaszcza w terminologii medycznej, technicznej, fizycznej i matematycznej (Gaivenis 1994: 14). Przykłady terminów utworzonych od nazwisk naukowców lub wynalazców, analizując terminy fizyczne, podaje również Angelė Kaulakienė (np. Kaulakienė 2014: 60), natomiast J. Mikelionienė, omawiając jednowyrazowe terminy eponimiczne zamieszczone w wydanym w 2013 r. Międzynarodowym słowniku terminów, zwraca uwagę, że w tym słowniku jest niewiele terminów złożonych, takich jak cięcie cesarskie czy sól Bertholleta, jednak w użyciu jest ich bardzo dużo (Mikelionienė 2017: 129). Z kolei Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminów, zaktualizowane uchwałą protokolarną z posiedzenia Państwowej Komisji Języka Litewskiego z dnia 20 grudnia 2007 r., wskazują, że w porządkowaniu terminologii już niejako dąży się do wyraźniejszego usankcjonowania takich terminów. Nie stwierdza się tu, że są one godne użycia, jednak w punkcie 29 tego dokumentu regulującego opracowywanie słowników terminów wskazuje się, że „[P]ierwszeństwo przyznaje się oryginalnym formom nazw własnych występującym jako człony terminów (z wyjątkiem przypadków tradycyjnych). Terminy z W niniejszej pracy takim terminom przyjrzymy się z punktu widzenia wariantywności, wybierając do badania terminologię makroekonomii, jednej z dwóch składowych teorii ekonomii. Zatem celem pracy jest zbadanie tendencji wariantywności terminów utworzonych z nazw osobowych w terminologii makroekonomii. Źródłami wykorzystanej terminologii jest losowo wybranych 8 podręczników makroekonomii dla szkół 99Terminologia | 2023 | 30 w formach adaptowanych podaje się jako artykuły odsyłaczowe” (TŽR 2007). Wynikałoby z tego, że terminy utworzone z wyrazami pospolitymi, a więc także z nazwami osobowymi, uważa się za integralną część słowników terminologicznych (a zatem i terminologii). Nawiasem mówiąc, wspomina się o nich już także w nowym zestawieniu zasad pisowni języka litewskiego – w publikacji Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai, wydanej w 2022 r. (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 137–138), przy czym pierwszeństwo przyznaje się formom nieoryginalnym. Mówiąc dokładniej, omawiając pisownię różnych nazw, porusza się tu również kwestię pisowni terminów, a w jej ramach formułuje się zasadę, że nazwy osobowe i miejscowe innych języków są zazwyczaj transkrybowane, np. : Prawo Ohma, rozkład Studenta, proces Browna, prawo Bouguera i Webera, prawo Joule’a, próba Kocha, styl Elżbiety, trąbka Eustachiusza, dywany Tizenhauza (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 137–138). W porównaniu z Ogólnymi wymaganiami dotyczącymi opracowywania słowników terminów powstałaby niejako jeszcze jedna sprzeczność związana z terminami zawierającymi nazwiska, jednak oczywiście wymagania te są ukierunkowane na specjalne dziedziny użycia języka ogólnego, podczas gdy omawiany zbiór zasad ortograficznych – przede wszystkim na użycie ogólne. Jak widać, sprzeczności i niejasności związanych ze złożonymi terminami zawierającymi nazwisko jest niemało, jednak poza wspomnianą już pracą magisterską i kilkoma artykułami, w których próbowano traktować takie terminy jako eponimy, litewscy terminolodzy być może ze względu na ich wątpliwą wartość terminologiczną niemal ich nie analizują, chociaż samym nazwiskom poświęca się wiele uwagi w pracach różnych dziedzin językoznawstwa (np.: Kniūkšta 2004; Ambrazas 2008; Baltrušaitienė 2009; Gudelienė 2016). Jak się okazuje, aktualne byłoby natomiast zbadanie różnych aspektów nazw pojęć utworzonych z udziałem nazwisk, na przykład ich rozpowszechnienia, właściwości strukturalnych lub semantycznych, synonimii oraz wariantywności. wyższych2, obejmujących 2 Podręczniki w większości noszą właśnie taki tytuł – Makroekonomia. Jednak kurs makroekonomii może być przedstawiany nie tylko w odrębnym podręczniku makroekonomii, lecz także w podręczniku teorii ekonomii, w którym wyodrębnia się części dotyczące makroekonomii i mikroekonomii. A zatem jako źródła wykorzystano również dwa podręczniki teorii ekonomii (Andr, Jak), a dokładniej ich części obejmujące makroekonomię. Wszystkie analizowane źródła opracowano w języku litewskim, tylko jedno jest tłumaczeniem (W). Wariantywność terminów makroekonomicznych zawierających nazwiska 100 Ramunė Vaskelaitė okres 1994–2017 (są one wymienione w wykazie źródeł, a w tekście, przy podawaniu przykładów, będą oznaczane skrótami charakterystycznymi dla prac terminologicznych). Cele pracy – wyekscerpować z tych źródeł terminy utworzone z udziałem nazwisk, ustalić ich warianty, ocenić warianty z punktu widzenia typologii wariantywności terminów oraz uwydatnić główne cechy wariantywności charakterystyczne dla tych terminów. Analizując wariantywność tych terminów, powinny jednocześnie ujawnić się także przynajmniej jedna lub dwie właściwe im przyczyny wariantywności. Niemniej jednak przed przejściem do analizy pozostaje jeszcze do rozstrzygnięcia kwestia terminu, ponieważ już z przedstawionego omówienia niejasności związanych z terminami zawierającymi nazwiska wynika, że również terminologia związana z wybranym tu do analizy zjawiskiem jest dość niejednolita. W artykule będą analizowane wyłącznie te terminy, w których skład wchodzi imię i nazwisko (imiona i nazwiska), które nie utraciło statusu nazwy własnej i jest zapisywane wielką literą. Badając takie terminy jako eponimiczne, można by je od innych terminów eponimicznych – jednowyrazowych nazw pojęć, w których nazwa własna przekształciła się w nazwę pospolitą – odróżnić terminem utworzonym z uwzględnieniem właściwości budowy terminów, tj. złożone terminy eponimiczne (zob. Kitkauskienė 2011). Jednak w niniejszym artykule na terminy zawierające imię i nazwisko będzie się patrzeć nie z punktu widzenia eponimii, ponadto termin złożone terminy eponimiczne nie pozwalałby odróżnić terminów utworzonych z imionami i nazwiskami od terminów utworzonych z innymi rzeczownikami własnymi. Posługując się przyjętym w onomastyce podziałem nazw własnych, można by je nazwać terminami antroponimicznymi – w ten sposób terminy utworzone z imionami i nazwiskami byłyby odróżniane od terminów utworzonych z nazwami innych istot żywych (mitonimami, zoonimami) lub nazwami istot nieożywionych (np. toponimami). Jednak w terminologii, jak się zdaje, kształtuje się inna tradycja nazewnicza. I tak A. Kaulakienė w kilku pracach określiła terminy utworzone z nazwiskami naukowców lub wynalazców jako nazwiskowe (np. Kaulakienė 2014: 60). Niemniej jednak terminy tworzy się nie tylko z nazwiskami, lecz także z imionami, jak na przykład styl Wiktorii czy styl Napoleona, zatem dogodniejszym określeniem do ich omówienia jest termin „terminy osobowe”, używany przez K. Gaivenisa. Prawdą jest jednak, jak można wnioskować z uwagi K. Gaivenisa3, że terminami osobowymi nazywał on nie tylko terminy złożone utworzone z imieniem i nazwiskiem, 3 K. Gaivenis wskazał, że w języku litewskim terminy osobowe są dwojakiego rodzaju: jednowyrazowe (dżul, kelwin, rentgen, wolt itd.) i złożone (prawo Archimedesa, choroba Addisona, zespół Ebsteina itd.). Wspomniano również popularne w terminologii rosyjskiej terminy osobowe utworzone z przymiotnikiem (np. markovskij proces), jednak zaznaczono, że w języku litewskim takich terminów należy unikać, byłyby uznawane za nienormatywne (Gaivenis 1994: 14). 101Terminologija | 2023 | 30 lecz także jednowyrazowe terminy utworzone od nazw osobowych, np.: džaulis, kelvinas, omas, rentgenas. W razie potrzeby odróżnienia jednych od drugich można by używać terminów jednowyrazowe terminy osobowe i złożone terminy osobowe, jednak w niniejszym artykule analizowane będą wyłącznie te drugie, a w takim kontekście w zupełności wystarczy termin terminy osobowe. Jak wynika również ze wspomnianej nowej publikacji dotyczącej pisowni języka litewskiego, za nazwy osobowe zwykło się uważać wyrazy pospolite oznaczające osoby, dzieląc je bardziej szczegółowo na oficjalne nazwy osobowe (imiona, nazwiska) i nieoficjalne nazwy osobowe (przezwiska, pseudonimy itp.) (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 101). W podręcznikach makroekonomii znaleziono wyłącznie terminy złożone utworzone z oficjalnych nazw osobowych, a zatem również stosowany tu termin terminy osobowe będzie obejmował wyłącznie utworzone z nimi terminy, których zdecydowaną większość, jak się okaże, stanowią terminy utworzone z nazwiska (lub kilku nazwisk). Już z góry można powiedzieć, że wszystkie terminy osobowe znalezione w podręcznikach makroekonomii utworzono wyłącznie z nielitewskich (adaptowanych lub nieadaptowanych) nazw osobowych, dlatego używany tu termin terminy osobowe będzie obejmował tylko takie terminy, a nazwy osobowej nie będzie się unikać nazywać również nazwą obcą. 1. OGÓLNE DANE DOTYCZĄCE WARIANTYWNOŚCI I TYPOLOGIA WARIANTYWNOŚCI Po wyodrębnieniu z 8 podręczników makroekonomii dla szkół wyższych złożonych terminów osobowych, które, jak dopiero co napisano, w niniejszym artykule będą nazywane po prostu terminami osobowymi, okazuje się, że w ich źródłach są one używane niejednolicie. W wydanych w 1997 r. Podstawach makroekonomii takich terminów jest zaledwie 5: krzywa Phillipsa Dril 48, krzywa Laffera Dril 142, prawo Saya Dril 72, równanie Fishera Dril 46 oraz teoria ekonomiczna Keynesa Dril 73. Niewiele jest ich także w wydanym w 1994 r. podręczniku tłumaczonym – 15: krzywa Phillipsa W 248, prawo Saya W 170, prawo Greshama W 44, prawo Okuna W 118 (i prawo Okuna W 406), problem Malthusa W 315 (i problem Malthusa W 402), efekt Pigou W 170, teoria Barra W 336, ustawa Gramm-Rudmana W 194, 197, ustawa Humphreya-Hawkinsa W 266 i in. Ponadto niektóre terminy eponimiczne włączono jedynie do zamieszczonego na końcu tego podręcznika Słownika terminów specjalistycznych, a w tekście ich nie używano: reguły Engela W 395, równanie Fishera W 396, krzywa Lorenza W 402, teoria ekonomiczna Keynesa W 399. Jednakże na przykład w przygotowanym przez zespół autorów podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego, który spośród przejrzanych podręczników makroekonomii jest najnowszy (wydany Wariancja terminów eponimicznych makroekonomii 102 Ramunė Vaskelaitė 2017 r.), użyto 42 terminów utworzonych z nazwiskiem lub nazwiskami, natomiast w wydanej w 2013 r. Makroekonomii Remigijusa Čiegisa – aż 62. Na tej podstawie nietrudno byłoby wysunąć przypuszczenie o rozpowszechnianiu się terminów eponimicznych. Mimo to już od razu skłaniają do jego uściślenia dwie okoliczności. Po pierwsze, dość licznie takich terminów użyto już w wydanym w 2006 r. podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego (na jego podstawie przygotowano podręcznik z 2017 r.), a także w wydanej w 2008 r. Makroekonomii Uniwersytetu Technologicznego w Kownie: odpowiednio 38 i 43 terminy. W wydanej w 2016 r. części makroekonomicznej podręcznika „Teoria ekonomii” stosuje się tylko 7 terminów eponimicznych, choć jest to również jeden z najnowszych podręczników wybranych do tej analizy. Wskazuje to, że liczba terminów eponimicznych w podręcznikach może być między innymi związana z wyborem autorów, czy terminy te stosować, czy ich unikać. Ponadto podręczniki do makroekonomii mają różną objętość. Ten, w którym przedstawiono zaledwie 5 terminów eponimicznych, obejmuje 12,75 arkusza wydawniczego, natomiast podręcznik z 2008 r., w którym użyto 43 terminów eponimicznych, aż 40 arkuszy wydawniczych. Nie rozważając na razie szerzej przyczyn zróżnicowanego rozpowszechnienia terminów eponimicznych, należy jeszcze powiedzieć, że istnieją terminy użyte zaledwie w jednym podręczniku. Jeśli taki termin, występujący tylko w jednym podręczniku, zostaje w nim użyty ponadto zaledwie jeden raz, jak na przykład reguła Engela W 395, teoria Kuhna Sn 60, teoria Poppera Sn 60, prawo Walrasa Sn 370, paradoks Triffina Čieg 263, krzywa Beveridge’a Č 155, mechanizm Hume’a Čieg 263, efekt Olivera-Tanziego Sn 452 czy ustawa Humphreya-Hawkinsa W 266, to, rzecz jasna, nie może mieć wariantów. Jeśli jednak zostaje użyty kilkakrotnie, przypadki wariantywności na poziomie pojedynczego podręcznika również zdarzają się rzadko. Oto w podręczniku z 1994 r. zapisano prawo Okuna W 118, w zamieszczonym na końcu tego podręcznika Słowniku terminów specjalistycznych – prawo Okuna W 406, w tekście zapisano krzywa Laffera W 200, w słowniku – krzywa Lafera W 401, a także problem Malthusa W 315 i problem Maltusa W 402. Jeśli jednak termin jest używany w więcej niż jednym podręczniku, zwykle ma warianty, np. : reszta Solowa Čieg 367 i reszta Solou Sn 508; efekt Pigou Čieg 79, W 170 i efekt Pigu Sn 271; cykle Juglara Gav 269, Sk 143 i cykle Žuglara Čieg 174, Sn 374; krzywa Phillipsa Andr 277, Dril 48, Gav 244, Jak 236, Sk 177, Sn 438, W 248 i krzywa Phillipa Č 176; prawo Saya Dril 72, Sn 48, W 170 i prawo Say’a Č 26; prawo Okuna Andr 259, Čieg 127, Gav 209, Sk 154, Sn 404, prawo Okun’a W 118 i prawo Oukena Jak 242; prawo Greshama Sk 199, prawo Grešama Gav 118, Sn 208 i prawo Grešemo W 44; krzywa Lorenza Čieg 67, krzywa Lorensa W 402 i 103Terminologija | 2023 | 30 krzywa Lorenca Sn 567; model Mundella–Fleminga Sk 265, model Mandela-Fleminga Sn 489, model Mundela i Fleminga Gav 286. Jako używane w kilku podręcznikach, lecz nietworzące szeregu wariantów, można wymienić jedynie terminy twierdzenie Havelma Čieg 168, Sn 182, prawo Wagnera Sk 83, Sn 174 oraz występujące w zaledwie kilku podręcznikach terminy pułapka Maltusa Andr 303, Jak 247, hipoteza Fischera Andr 277, Jak 234, współczynnik Okuna Gav 209, chociaż inne terminy utworzone od nazwisk Malthus, Fischer czy Okun, jak się okaże, są wariantywne. Zatem w analizowanych źródłach wariantywność terminów odimiennych uwidacznia się przede wszystkim na poziomie międzytekstowym. W stosunkowo licznych badaniach wariantywności w terminologii litewskiej, w których za warianty terminów zwykle uznaje się terminy o tym samym znaczeniu, lecz różnej postaci, lub różne formy terminu (zob.: Mitkevičienė 2004: 124; Zemlevičiūtė 2012: 106)4, warianty zwykło się dzielić na określone typy. Omówiono w nich warianty ortograficzne (Zemlevičiūtė 2011, 2018), nazywane również wariantami ortograficznymi (Zemlevičiūtė 2012; Drukteinis 2015), warianty fonetyczne (Zemlevičiūtė 2003: 94–95; 2009: 177), warianty morfologiczne (Stunžinas 2008; Zemlevičiūtė 2012) itd. Asta Mitkevičienė (2004), przedstawiająca wyczerpujący inwentarz wariantów, wymienia następujące typy: warianty fonetyczne i ortograficzne, warianty morfologiczne, warianty składniowe, warianty słowotwórcze. Warianty morfologiczne dzielą się bardziej szczegółowo na warianty liczby, rodzaju i inne warianty, przy czym jako odrębną podgrupę wariantów morfologicznych wyróżnia się także warianty końcówek i zakończeń: formula i formulė, idilė i idilija, oblis i oblius, turėklas i turėklius, krumplys i krumplis (Mitkevičienė 2004: 133–135; Stunžinas 2008: 124; Zemlevičiūtė 2012: 114). Omawiając warianty końcówek i zakończeń, zalicza się do nich także takie warianty, które powstają w wyniku odmiennego morfologicznego opracowania zapożyczeń, na przykład psichologinė analizė i psichologinis analizas, epas i eposas (Mitkevičienė 2004: 134). Jednocześnie badacze wariantywności zauważają, że terminy często różnią się nie jedną, lecz kilkoma cechami wariantywności, i pod tym względem dzielą je na czyste i mieszane (Mitkevičienė 2004: 139–140; Zemlevičiūtė 2012). Jednak podczas klasyfikowania i omawiania wariantów terminy odosobowe nie są uwzględniane, a zatem nie stosuje się do nich również typologii wariantywności. Próba zastosowania jej do takich terminów ujawnia jednak pewne niejasności. 4 Tak rozumiane warianty w pracach z zakresu terminologii litewskiej odróżnia się od różnych terminów nazywających to samo pojęcie – synonimów (zob.: Mitkevičienė 2004; Vaskelaitė 2022a: 90–93). Wariancja makroekonomicznych terminów odimiennych 110 Ramunė Vaskelaitė oscyluje. Na przykład różnie zapisywane są również terminy utworzone od nazwiska angielskiego naukowca Johna M. Keynesa, uważanego za twórcę makroekonomii, który swoją główną teorię rozwinął w wydanej w 1936 r. książce. W podręcznikach terminy utworzone z jego nazwiskiem nie są używane w jednej postaci: w jednym miejscu pisze się Keinso (ekonominė) teorija Dril 73, W 399, gdzie indziej – Keyneso teorija Gav 170, Sk 130, w jednym miejscu – Keyneso likvidumo pirmenybės teorija Sk 206, gdzie indziej – Keinso likvidumo pirmenybės teorija Gav 116 itd. Takie wahania wskazywałyby, że rozumienie formy tradycyjnej może stwarzać trudności. Zapewne dlatego w jednym z podręczników nie robi się wyjątków – niemal wszystkie używane tu terminy odimienne zawierają nazwisko zapisywane w języku oryginału, tj. Phillipso kreivė Čieg 68, Fisherio lygtis Čieg 67, Fisherio ryšys Čieg 318. Tendencja ujawniająca się wyłącznie w tym podręczniku również zwiększa liczbę szeregów wariantów związanych z niejednolitym sposobem zapisywania nazwiska. Natomiast kilka przypadków zapisu nazwiska w formie transkrybowanej, pojawiających się w takim kontekście, wskazywałoby raczej nie na wahania, lecz na przeoczenie. W tym podręczniku zapisuje się tylko termin Fisherio lygtis, Fisherio ryšys, lecz przy jednokrotnym użyciu terminu Fišerio indeksas Čieg 81 to samo nazwisko podaje się w transkrypcji. W dwóch podręcznikach, w których uwidacznia się przeciwna tendencja – zapisywania terminów z transkrybowanym nazwiskiem, również pojawia się jeden wyjątek. Chodzi o zapis nazwiska amerykańskiego naukowca, z którym utworzono terminy Okuno dėsnis Andr 259, Sn 404 i Okuno koeficientas Andr 259 – jest ono zapisywane w formie oryginalnej (por. podany tu termin Okun’s law). To, że w trzecim podręczniku, wyróżniającym się taką samą tendencją, zapisuje się Oukeno dėsnis Jak 242, wskazywałoby, że w dwóch pozostałych podręcznikach nazwisko najprawdopodobniej uznano za nieangielskiego pochodzenia oraz że jego zapis może świadczyć o adaptacji nazwiska nieangielskiego pochodzenia. O niejednolitości adaptacji fonetycznej na poziomie międzytekstowym świadczy również zapis terminu Greshamo dėsnis Sk 199, utworzonego od nazwiska ministra finansów Thomo Greshama (1519–1579): w jednym podręczniku zapisuje się Grešamo dėsnis Sn 208, w innym – Grešemo dėsnis W 44. Staje się zatem jasne, że widoczną na podstawie różnic w pisowni wariantywność terminów w podręcznikach powodują zarówno wybierany w nich odmienny sposób zapisu nazwiska występującego jako poboczny człon terminu, jak i wyjątki stosowane wobec niektórych nazwisk oraz związane z nimi wahania. Pojedyncze przypadki takiej wariantywności wynikają z nieuwagi lub niejasności związanych z fonetyczną adaptacją nazwiska. Ogółem tę wariantywność wskazuje 38 wierszy wariantów, lecz większość z nich rozszerza się także o inne warianty, omawiane w dalszej części. 111Terminologija | 2023 | 30 3. NIEJEDNOLITE UJĘCIE MORFOLOGICZNE Już na podstawie omówionych przypadków wariantywności staje się jasne, że w analizowanych źródłach terminy odimienne są skłonne stosować, dostosowując nazwisko do systemu morfologicznego języka litewskiego, tj. dodając litewską końcówkę. Jak przewidują zasady pisowni nielitewskich nazwisk obowiązujące w czasie wydawania wszystkich tych podręczników, przedstawione w LKRS (1992: 81–89), a także zaktualizowane zasady pisowni (zob. Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 179–206), końcówki w podręcznikach dodaje się zarówno do nazwisk transkrybowanych, jak i zapisywanych oryginalnymi znakami, np. równanie Fishera i równanie Fisherio, krzywa Phillipsa i Fhillipsa, prawo Greshama, Grešamo i Grešemo. Z przytoczonych przykładów widać również, że końcówki najczęściej dodaje się bezpośrednio do nazwiska. Próbuje się je zapisywać po apostrofie w podręczniku z wydania z 1994 r.: prawo Okun’a W 118, problem Malthus’a W 315, krzywa A. Laffer’iego W 200, ustawa Humphrey-Hawkins’a W 266. Jeśli taki termin występuje również w innych podręcznikach, powstają przypadki użycia terminu różniące się pozornie tylko apostrofem: prawo Okun’a W 118 i prawo Okuna Andr 259, Čieg 127, Gav 209, Sk 177, Sn 404; problem Malthus’a W 315 i problem Malthusa Andr 304; krzywa A. Laffer’iego W 200 i krzywa Laferiego Dril 142. Pozostałe terminy odimienne w podręczniku z 1994 r. podawane są z transkrybowanym nazwiskiem, a końcówkę, zgodnie z zasadami, dodaje się bezpośrednio, bez apostrofu: prawo Greshama W 44, krzywa Phillipsa W 248, równanie Fishera W 396, krzywa Lorenza W 402. W innych podręcznikach z apostrofem również zapisywane są tylko niektóre terminy: prawo Say’a Čieg 26, Dril 72, mechanizm Hume’a Čieg 90, model Ramsey’ego–Cassa–Koopmansa Čieg 365. Prawdą jest, że te dwa ostatnie występują zaledwie w jednym podręczniku i nie mają wariantów. Jednak zasady zapisu nazwisk tylko niektórych osób przewidują również zapis z apostrofem w przypadku nazwisk nielitewskich. Jak już omówiono w 1. części tego artykułu, LKRS przewiduje, że apostrof należy zapisywać, gdy nielitewskie imię własne kończy się na niemą samogłoskę lub niemą spółgłoskę (LKRS 1992). Przypadki użycia apostrofu występujące w podręcznikach mogłyby wskazywać na zastosowanie takiego wyjątku. Nie jest jednak łatwo ustalić, kiedy samogłoska lub spółgłoska nielitewskiego nazwiska kończącego się spółgłoską jest niema; wymaga to również znajomości pochodzenia nazwiska. Możliwe więc, że warianty występujące w podręczniku z 1994 r., a mianowicie prawo Okun’a W 118 i prawo Okuna W 406, krzywa A. Laffer’iego W 200 i krzywa Lafera W 401, powstały wskutek takich niejasności. Już na podstawie analizowanych w poprzednim rozdziale przypadków pisowni, w miarę ujawniania się ogólnej tendencji do używania w podręcznikach makroekonomii terminów z dodaną w taki czy inny sposób litewską końcówką, Wariantywność makroekonomicznych terminów odantroponimicznych 112 Ramunė Vaskelaitė również w odniesieniu do niektórych antroponimów czyni się wyjątek w tym zakresie. Oto bez litewskiej końcówki używane są terminy: współczynnik Giniego Čieg 67, teoria Barro W 336, twierdzenie Ricarda–Barro Čieg 203, efekt Pigou Čieg 79, model W. W. Rostowa Gav 263, teoria cyklu życia F. Modiglianiego Gav 50, paradoks oszczędzania Solowa Čieg 394, reszta Solowa Čieg 367, model rozwoju gospodarczego Solowa Sk 195. Jednak taki wyjątek również odpowiada zasadom zapisu obcych nazw osobowych w języku litewskim, przewidującym zarazem ich opracowanie morfologiczne. W zasadach obowiązujących w czasie opracowywania podręczników, przedstawionych w LKRS, przewidziano, że końcówek nie dodaje się do nazw własnych innych języków, które kończą się samogłoską należącą do tematu lub dyftongiem, jak na przykład Dombey, Fanny, Manzoni, Spandau, albo które kończą się samogłoską akcentowaną, np. Meillet, Camus (LKRS 1992: 89). Ponadto już w nich przewidziano warianty morfologiczne, tj. sformułowano zasadę, że w razie potrzeby do nazw osobowych kończących się samogłoską należącą do tematu lub dyftongiem można dodawać końcówki – w takim przypadku należy je zapisywać po apostrofie. A zatem występujące w podręcznikach warianty morfologiczne terminu utworzonego od nazwiska Paashe: indeks (cen) Paasche Sk 157 oraz indeks Paashe’o Sk 34 mogą być odzwierciedleniem przewidzianej w tych zasadach wariantywności. Przypadków wariantywności związanych z morfologicznym przystosowaniem nazwiska, niezgodnych z zasadami pisowni nazwisk niepolskich obowiązującymi w czasie wydania podręczników, w podręcznikach występuje zaledwie kilka. Na przykład terminy utworzone od nazwiska Solow, zgodnie z przewidywaniami zasad, są używane bez dodawania polskiej końcówki, jednak w jednym podręczniku użyty termin utworzony od tego nazwiska wskazuje, że końcówka jest dodawana, i dodaje się ją nie po apostrofie, jak przewidywały LKRS, lecz bezpośrednio – Solowo augimo modelis Sk 11. W innym przypadku nazwisko, do którego, zgodnie z zasadami, nie powinno stosować się zapisu bez końcówki, zapisuje się bez końcówki – J. R. Hicks modelis Čieg 284 (por. J. Hickso modelis Sk 250). Kilka przypadków wariantywności związanych z końcówkami i zakończeniami wskazuje na pojawiające się podczas morfologicznego przystosowywania nazwiska niejasności dotyczące oznaczania miękkości: Lafero kreivė Sn 263, W 200, Laffer’io kreivė W 200 i Laferio kreivė Dril 142; Mundelo ir Flemingo modelis Gav 286 i Mundelio ir Flemingo modelis Gav 286. 4. INNE PRZYPADKI Innych wariantów, poza już omówionymi, w podręcznikach występuje raczej tylko pojedynczych. Już na podstawie przeprowadzonej dotychczas analizy można było zauważyć, że w tych źródłach 113Terminologija | 2023 | 30 najczęściej występujące z jednym nazwiskiem obcojęzycznym, a mianowicie nazwiskiem, utworzone terminy, a w ich przypadku – omówione już cechy wariantywności. Wszystkich tych terminów na podstawie podręczników jest 85, jednak w analizowanych źródłach użyto także 11 terminów utworzonych z dwoma nazwiskami. Niektóre występują zaledwie w jednym podręczniku, jak na przykład ustawa Humphrey-Hawkins’a W 266, akt Gramm-Rudmana W 194, 196, 197, model Reagana-Thatcher Sn 31, twierdzenie Ricardo-Barro Čieg 90, model dochodów–wydatków J. M. Keynesa Sk 50, model Solowa–Swana Čieg 377, i nie mają wariantów. Kilka terminów utworzonych z dwoma nazwiskami jest używanych szerzej i tym samym uwidacznia nie tylko wariantywność związaną ze sposobem zapisu nazwiska, lecz także wariantywność, którą można określić jako związaną z łączeniem członów terminu. W jednym przypadku człony terminu łączy się spójnikiem i, w innym przypadku – pauzą lub łącznikiem, np. : model Hekschera i Ohlina Andr 318, model Hekschera – Ohlina Čieg 79; model Baumola i Tobina Gav 133, model Baumola–Tobina Sk 209; model Mundella i Fleminga Gav 286, model Mundello–Fleminga Sk 265, model Mandela-Fleminga Sn 489. Tych kilka przypadków, a także zapis terminów utworzonych z dwoma nazwiskami, które nie mają wariantów (np. ustawa Humphrey-Hawkins’a W 266, akt Gramm-Rud mana W 194, 196, 197, ale model Solowa–Swana Čieg 377, model Ramseya–Cassa–Koopmansa Čieg 365), pokazuje, że fakt stwierdzany na podstawie terminologii innych dziedzin (np. : Gaivenis 2002: 38; Drukteinis 2015), można potwierdzić także na podstawie analizowanej tutaj terminologii – w niej również pojawiają się niejasności dotyczące pisowni łącznika i pauzy. Jak wynika z przedstawionych przykładów, w niektórych przypadkach unika się ich, wybierając połączenie członów terminu spójnikiem i. Z drugiej strony niejednokrotnie zwracano uwagę także na niejasności skodyfikowanych norm przewidujących pisownię pauzy i łącznika (Keinys 2005; Gudzinevičiūtė 2012), a także na niejasne normy związane z pisownią łącznika między nazwami własnymi (Vaskelaitė 2022b: 106–109). Dopiero w nowym zbiorze zasad ortografii Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai, wydanym już później niż analizowane tutaj źródła – w 2022 r., wyraźniej wytyczono granicę między pauzą a łącznikiem (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 230–242). Jak już zwrócono uwagę, omawia się w nim jako znak ortograficzny nie tylko łącznik, lecz także pauzę zakresową, a więc taką pauzę ocenia się jako znak ortograficzny. A dopóki tej jasności nie było, warianty terminów związane z użyciem pauzy i łącznika można by zapewne było oceniać także jako warianty interpunkcyjne (Vaskelaitė 2022b: 107–108). Wariancja terminów makroekonomicznych zawierających nazwy osobowe 114 Ramunė Vaskelaitė Stosowana w litewskich pracach terminologicznych typologia wariancji terminów nie przewiduje wariantów interpunkcyjnych, lecz analizowany materiał uwydatnia kilka przypadków, które można by rozpatrywać jako warianty interpunkcyjne. Oto w podręczniku z 2006 r. nazwisko wchodzące w skład terminu w pojedynczych przypadkach zapisywane jest kursywą, jak w: krzywa Laffera Sk 11, model wzrostu Solowa Sk 11, krzyż Keynesa Sk 11, indeks cen Laspeyresa Sk 157, q Tobina Sk 737, a taki zapis odpowiadałby wyróżnianiu elementu języka obcego w tekście. Prawdą jest, że ten sposób wyróżniania przewidziany jest dla obcojęzycznych wyrazów pospolitych lub wyrażeń oraz obcojęzycznych (lub litewskich) nazw symbolicznych, a nie dla nazwisk. Niemniej jednak bardziej jednoznaczne sformułowania dotyczące jego stosowania pojawiły się dopiero niedawno (np.: Linkevičienė 2013: 56; ESIV 2014: 38; Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 177), zatem wariantywność występująca w podręczniku z wcześniejszego okresu może być związana z niejasnościami kodyfikacji. Tylko w jednym podręczniku użyto dwóch terminów utworzonych od trzech nazwisk, mianowicie model Ramseya–Cassa–Koopmansa Čieg 365 oraz model Diamonda–Mortensena–Pissaridesa Čieg 154. Jeden z nich użyto tylko raz, a zatem nie może mieć wariantów. Jednakże wraz z drugim kilkakrotnie użyto również terminu zawierającego skrót – model DMP Čieg 154, 155. Chociaż w terminologii litewskiej skróty nie są omawiane jako warianty terminów, opierając się na rozwijanych za granicą badaniach nad wariantywnością (np., León-Araúz, Cabezas-García 2020), skróty lub utworzone z ich udziałem terminy można byłoby oceniać również jako warianty terminów. Tak czy inaczej, taką wariantywność można byłoby szerzej rozważać na podstawie innych źródeł – w terminach zawierających nazwiska, analizowanych w niniejszych źródłach, takie skracanie nie jest charakterystyczne. Jednak w analizowanych źródłach występują także inne sposoby skracania. Na przykład termin jest skracany przez pominięcie jego nieonomastycznego członu lub członów. Tak więc w tym samym podręczniku użyto zarówno modelu wzrostu gospodarczego Harroda–Domara Čieg 388, jak i modelu Harroda–Domara Čieg 379; zarówno modelu rozwoju gospodarczego Solowa Sk 193, jak i modelu Solowa Sk 194. Jednak form powstałych w wyniku takiego skracania nie skłania się oceniać jako wariantów terminu – A. Mitkevičienė (2015a) zarówno je, jak i tak zwane formy długie i krótkie omówiła jako przypadki charakterystyczne dla tekstowego użycia terminów 7 Ponieważ w niniejszym artykule przykłady są zapisywane kursywą, kursywa użyta w podręcznikach jest przedstawiana przez zapisanie odpowiedniego słowa pismem prostym. 115Terminologija | 2023 | 30. Tak zwane długie i krótkie formy terminów osobowych występują w analizowanych źródłach zaledwie w dwóch przypadkach: krzywa Phillipsa krótkiego okresu Gav 244, Sk 176, Sn 322 i krótkookresowa krzywa Phillipsa Jak 238, krzywa Phillipsa długiego okresu Sk 180, Sn 441 i długookresowa krzywa Phillipsa Jak 238. Jednak ani z punktu widzenia tekstowego użycia terminów, ani wariantywności nie oceniano przypadków związanych ze skróceniem osobowego członu terminu, a w analizowanych źródłach jest ich wiele. Chociaż, jak wynika z podanych już przykładów, w podręcznikach makroekonomii używa się przede wszystkim terminów utworzonych wyłącznie od nazwiska, w niektórych podręcznikach wyraźna jest również tendencja do stosowania terminów obejmujących pierwszą literę imienia (lub kilku imion). Na przykład w wydanym w 2006 r. podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego znajdujemy międzyokresowe ograniczenie budżetowe konsumenta I. Fishera Sk 54, teorię wyboru międzyokresowego I. Fischera Sk 54, teorię cyklu życia I. Modiglianiego Sk 59, teorię J. A. Hobsona Sk 123, funkcję konsumpcji J. M. Keynesa Sk 50, 52, model dochodów–wydatków J. M. Keynesa Sk 50, indeks W. D. Nordhausa i J. Tobina Čieg 72, funkcję produkcji R. Lucasa Sk 131, hipotezę A. Spiethoffa Sk 124, hipotezę A. Aftaliona Sk 123, model J. Hicksa Sk 250, regułę E. S. Phelpsa Čieg 377, teorię T. Malthusa Čieg 362, chociaż inne używane tu terminy nie zawierają pierwszej litery imienia (por.: prawo Wagnera Sk 83, ekwiwalentność Ricarda Sk 100, cykle Kitchina Sk 123, cykle Juglara Sk 143, prawo Okuna Sk 177, krzywa Phillipsa Sk 177). Wiele terminów z pierwszą literą imienia występuje także w wydanym w 2017 r. podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego, który, jak widać, został opracowany na podstawie wcześniejszego. Sporo jest ich również w podręczniku Uniwersytetu Technologicznego w Kownie z 2008 r., np. : Dż. model Neumanna Sn 370, indeks zrównoważonego dobrobytu gospodarczego H. Dala i J. Cobba Sn 347, Dż. M. Keynesa model Sn 324, krzywa A. Laffera Sn 432, równanie I. Fischera Sn 450, efekt I. Fischera Sn 450, krzyż J. M. Keynesa Sk 249. A zatem w podręcznikach powstają takie niejednolitości zapisu, jak krzywa Laffera i krzywa A. Laffera, równanie Fischera i równanie I. Fischera, model Keynesa i Dż. Model M. Keynesa, krzyż Keynesa i krzyż J. M. Keynesa itp., a one rodzą pytanie o ocenę takich przypadków z punktu widzenia wariantywności terminów. Zdarza się również, że jako nazwa teorii, modelu, zjawiska, równania itp. używane jest połączenie wyrazowe z pełnym imieniem i nazwiskiem lub kilkoma imionami i nazwiskami, np.: „Najbardziej znanymi przedstawicielami tej teorii neokeynesowskiej są modele wzrostu gospodarczego amerykańskich ekonomistów Eusėjausa Deivida Domara (Domar, Evesey David, ur. 1914), Rojausa Forbsa Haroda (Harrod, Ray, Forbs, 1980–1978) i Roberta Wariantywność makroekonomicznych terminów odimiennych 116 Ramunė Vaskelaitė Mertona Solou (Solo, Robert Merton, ur. 1924)”; Sn 57; „Obok najbardziej znanych modeli równowagi ekonomicznej należy odnotować także model równowagi rozwijającej się gospodarki amerykańskiego ekonomisty Džežiego Neimana (Neyman Jerzy, 1903–1957)”; Sn 369. Niemniej jednak takie przypadki są rzadkie, natomiast przypadki użycia inicjału imienia występują często, np.: „Nazywa się to efektem I. Fishera (Fisher effect)”; Sn 450; „Dolna część krzywej A. Laffera pokazuje sytuację przeciwną <...>”; W 200; „Warunki równowagi na rynku pieniężnym w długim okresie wyraża równanie M. Friedmana, nazwane na cześć wybitnego amerykańskiego ekonomisty <...>”; Sn 274; „Teoria stałego dochodu M. Friedmana uzupełnia teorię cyklu życia F. Modiglianiego”; Čieg 50. Tendencję tę można wyjaśnić wpływem kontekstu. W podręcznikach nie tylko używa się terminów odimiennych, lecz także ujawnia się okoliczności ich powstania, wskazując osobę, od której imienia nazwano daną rzecz, przy czym podaje się nie tylko nazwisko, lecz także imię, a później je skraca — zapisuje się tylko pierwszą literę imienia. Takim kontekstem można by zatem wyjaśnić również niektóre przypadki użycia terminów z inicjałem imienia, np.: „Teorię długich fal jako pierwszy uzasadnił rosyjski ekonomista Nikołaj Kondratiew (1892–1938) w swoim artykule «Długie fale w życiu gospodarczym» (1926 r.). Opierając się na informacjach o zmianach cen dóbr konsumpcyjnych we Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Niemczech, N. Kondratjew wysunął hipotezę, że rozwój przemysłowy ma charakter cykliczny. J. Schumpeter potwierdził koncepcję rosyjskiego naukowca, nazywając długie fale cyklem N. Kondratjewa. Od 1930 roku długie fale w literaturze ekonomicznej znane są jako cykl Kondratjewa” Gav 284. Z drugiej strony, chociaż nazwisko zwykle stosuje się wraz z inicjałem imienia, zdarzają się również przypadki użycia samego nazwiska, które można by ocenić jako przeoczenie, np.: „I. Fisher uważał, że szybkość obiegu pieniądza w krótkim okresie jest mniej więcej stała” Sn 205 oraz „Fisher po raz pierwszy sformułował równanie wymiany” Sn 204. Zatem użyty w takim kontekście termin zawierający inicjał imienia — równanie wymiany I. Fishera („To pozwala przekształcić równanie wymiany I. Fishera w ilościową teorię pieniądza”) — również można by uznać za rezultat przeoczenia. Z drugiej strony, ten ostatni przykład może również wskazywać na okoliczności kształtowania się terminu odantroponimicznego w podręczniku makroekonomii. Jeśli rzeczywiście tak jest, można by dalej ustalić, w jakim stopniu terminy odimienne w podręcznikach makroekonomii są przejmowane z publikacji zagranicznych, a w jakim – tworzone przez autorów podręczników. Wszystkie one, jak wynikało z analizowanych w niniejszym artykule 117Terminologija | 2023 | 30 analizowanych przykładów, są utworzone z użyciem niepolskiego nazwiska (ponieważ omawiane w nich prawa, teorie, modele, równania itd. stworzyli nie-Litwini), jednak kontekst, na który zwrócono tu uwagę, wskazywałby, że do powstania terminu odimiennego mogli przyczynić się również autorzy litewskich podręczników. Takie przypuszczenie pozwalałyby wysunąć także wspomniane na początku artykułu niejednakowe dane ilościowe dotyczące terminów odimiennych w analizowanych podręcznikach – w niektórych podręcznikach lub w odniesieniu do niektórych terminów odimiennych można unikać nazywania osoby lub osób związanych z danym zjawiskiem, nie używając jednak terminu odimiennego, na przykład w następujący sposób: „Zgodnie z dominującymi prawidłowościami konsumpcji w teorii ekonomii wyróżnia się kilka podstawowych modeli konsumpcji: <...> Hipoteza stałego dochodu (Milton Friedman, 1957). <…> Hipoteza cyklu życia (Franco Modigliani i Richard Brumberg, 1954) <…>“ Andr 180–181. Jednak tę kwestię związaną z użyciem terminów odimiennych należałoby już rozpatrywać odrębnie, ponieważ nie jest ona wyłącznie kwestią ich wariantywności. WNIOSKI Po omówieniu wariantywności terminów odimiennych używanych w podręcznikach makroekonomii przeznaczonych dla szkół wyższych staje się jasne, że jest ona najbardziej związana ze specyfiką zapisu nazwiska i jego adaptacji morfologicznej. Najbardziej charakterystyczna dla tych źródeł jest wariantywność powstająca wskutek różnego sposobu zapisu nazwiska: w jednych podręcznikach nazwisko zapisuje się w oryginale, w innych – literami litewskimi, w tym drugim przypadku dostosowując je do przybliżonej wymowy. Różne sposoby zapisu nazwisk przewidują również normy zapisu nielitewskich nazwisk w języku litewskim. Przewidują one także wyjątek dotyczący tradycyjnych form nazwisk, a w analizowanych źródłach widoczne są również przypadki wariantywności, które można wiązać zarówno ze stosowaniem tego wyjątku, jak i z niejasnościami dotyczącymi pojęcia formy tradycyjnej. W terminologii podręczników makroekonomii wyraźna jest tendencja do dostosowywania nielitewskich nazwisk do morfologicznego systemu języka litewskiego przez dodawanie do nich litewskiej końcówki, natomiast występujące wyjątki odzwierciedlają wyjątki przewidziane w kodyfikowanych normach zapisu nielitewskich nazwisk w języku litewskim. Niektóre warianty występujące w podręcznikach makroekonomii wiążą się z niejasnościami dotyczącymi fonetycznej adaptacji nazwiska. Chociaż przyczyny wariantywności terminów odimiennych należałoby zbadać osobno, wykorzystując nie tylko źródła z dziedziny makroekonomii, tutaj przeanalizowany materiał Čieg – Čiegis Remigijus 2012: Makroekonomika: Vilniaus universiteto Wariantywność terminów odimiennych w makroekonomii 118 Ramunė Vaskelaitė materiał, wskazujący na zgodność tendencji użycia terminów odimiennych z zasadami zapisu nielitewskich nazwisk, pozwalałby stwierdzić, że jedną z tych przyczyn mogłaby być wariantywność przewidziana przez kodyfikację norm ortograficznych. Innych przypadków wariantywności w analizowanych źródłach jest niewiele, a na podstawie występujących można stwierdzić, że również w terminologii makroekonomicznej pojawiają się niejasności związane ze stosowaniem pauzy i łącznika. Przedstawiona tu analiza użycia terminów eponimicznych nie tylko ujawnia typy lub cechy wariantywności charakterystyczne dla podręczników makroekonomii, lecz także podnosi kwestie typologii wariantywności. Ujawnia również przypadki, które z punktu widzenia wariantywności nie były oceniane, i ogólnie zachęca do szerszego analizowania terminów eponimicznych oraz badania ich pod różnymi względami. ŠALTINIAI Andr – Andriušaitienė Daiva, Drejeris Rolandas, Jakutis Algirdas, Petraškevičius Vladislavas, Stepanovas Artūras 2016: Ekonomikos teorija: vadovėlis, Vilnius: Vilniaus Gedimino technikos universiteto leidykla „Technika“. vadovėlis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Dril – Drilingas Boleslovas, Čiburienė Jadvyga, Snieška Vytautas 1997: Makroekonomikos pagrindai: vadovėlis neekonominių specialybių studentams, Kaunas: Technologija. Gav – Gavelis Vytautas, Gylys Povilas, Mačiekus Venantas, Minkevičienė Neringa, Paliulytė Regina, Ulvidienė Erstida, Urbšienė Laima 2017: Makroekonomika: Vilniaus universiteto vadovėlis, elektroninė knyga, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Jak – Jakutis Algirdas, Petraškevičius Vladislavas, Stepanovas Artūras, Šečkutė Laima, Zaicev Stepan 2007: Ekonomikos teorija: vadovėlis, šeštasis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Eugrimas. Sk – Skominas Vytautas, sud., 2006: Makroekonomika: vadovėlis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Sn – Snieška Vytautas, Baumilienė Valerija, Bernatonytė Dalia, Čiburienė Jadvyga, Juozapavičienė Aldona ir kt. 2008: Makroekonomika: vadovėlis ekonominių specialybių studentams, trečiasis pataisytas ir papildytas leidimas, Kaunas: Technologija. W – Wonnacott Paul, Wonnacott Ronald 1994: Makroekonomika, Kaunas: Litterae universitatis. LITERATURA AEKŽ – Objaśniający słownik ekonomiczny angielsko-litewski, oprac. W. Pearce, Wilno: TEV, 2006. Ambrazas Vytautas 2008: Pisownia obcych nazw własnych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Baltrušaitienė Indrė 2009: Kształtowanie się tradycji zapisu obcych nazw osobowych na Litwie: praca magisterska, Wilno: Uniwersytet Wileński. Barankin Benjamin, Metelitsa Andrei I., Lin Andrew N. 2004: Stedman’s Illustrated Dictionary of Dermatology Eponyms, Philadelphia: Lippincott Williams and Wilkins. Becker Christopher J., McDermott Mollie, London Zachary N. 2021: Declining Use of Neurological Eponyms in Cases Where a Non-eponymous Alternative Exists. – Clinical Neurology and Neurosurgery 200, 1–6 Dostęp online: https://medicine.umich.edu/sites/default/files/content/downloads/ Eponym%20Study.pdf. Cappuzzo Barbara 2008: Eponimy czy opisowe terminy równoważne? Kwestia poprawności naukowej w dyskursie medycznym. Dostęp online: https://core.ac.uk/display/53253513. 119Terminologija | 2023 | 30 Čepienė Nijolė 1995: Germanizmy w języku litewskim i ich adaptacja fonetyczna: rozprawa doktorska, Kowno: Uniwersytet Witolda Wielkiego. Daukšas Kazys, Barkauskas Jurgis, Daukšas Vitas i in. 2003: Objaśniający słownik terminów chemicznych, 2. poprawione i uzupełnione wyd., Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. – Romanica Cracoviensia 1, 43–53. Dyda Anna, Pronińska Aleksandra 2021: Włoskie i polskie słownictwo medyczne w porównaniu: przypadek syntagm terminologicznych typu malattia di banti/choroba bantiego. Drukteinis Albinas 2015: Ortograficzne warianty terminów żeglarskich: wielkie litery, łącznik, cudzysłów. עםഘ?}]}) Sorry. Let's produce valid. [ ]} nau? – Problemy praktyki językowej 14, 6–14. Duque-Parra Jorge Eduardo, Llano-Idarraga J. Oskar, Duque-Parra Carlos Alberto 2006: Reflections on Eponyms in Neuroscience Terminology. – The Anatomical Record, Part B: The New Anatomist 289(6), ESIV – Przewodnik po tłumaczeniu na język litewski instytucji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2014. Firkin Barry G., Whithworth Judith A. 2001: Słownik eponimów medycznych, Londyn: Informa 219–224. Healthcare. Gaivenis Kazimieras 1994: Zastosowanie międzynarodowych zasad terminologii w naszej terminologii. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 31, 11–17. Gaivenis Kazimieras 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno: wydawnictwo LKI. Gudelienė 2016: Osobliwości adaptacji końcówek nazw własnych w tłumaczeniach Epitome Historiae Sacrae autorstwa Simona Daukantasa i Simona Stanevičiusa. – Lituanistica 62(1), 38–44. Gudzinevičiūtė Ona Laima 2012: Kilka problematycznych przypadków użycia pisowni i znaków interpunkcyjnych. – Kalbos kultūra 85, 121–135. Kasradze Mindia, Kasradze David 2015: Eponimy traumatologii i ortopedii: objawy i zespoły, Kłajpeda: wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Kaulakienė Angelė 2003: Terminy elektryczności i magnetyzmu w litewskich podręcznikach fizyki. – 107–116. Terminologija 10, Kaulakienė Angelė 2014: Z użycia terminów matematycznych i fizycznych. – Terminologija. Terminografia. Terminija, Wilno: Technika, 58–61. Kavaliauskas Paulius, Krupickaitė Dovilė, Kynė Genovaitė 2021: Objaśniający słownik terminów geograficznych, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Keinys Stasys 2005: Użycie pauzy i łącznika. – Kalbos kultūra 78, 183–190. Kevlian Andrew, Logie Sarah, Hage Robert 2023: Debata nad eponimami: historia anatomicznych eponimów ucha i oka. – Translational Research in Anatomy 32, 1–13. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponimiczne terminy architektury, sztuki i budownictwa w języku litewskim. – Santalka: Filologija, Edukologija 19(1), 48–58. Kniūkšta Pranas 2004: Nazwy instytucji, przedsiębiorstw i organizacji. Omówienia słowotwórstwa i użycia, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Kucharz Eugeniusz Józï 2020: Eponimy medyczne z lingwistycznego i historycznego punktu widzenia. – Reumatologia 58(4), 258–260. León-Araúz Pilar, Cabezas-García Melania 2020: Zmienność terminów i ich przekładu w przypadku terminów wielowyrazowych. – Análisis multidisciplinar del fenómeno de la variación fraseológica en traducción e interpretación / Multidisciplinary Analysis of the Phenomenon of Phraseological Variation in Translation and 210–247. Interpreting, Linkevičienė Nijolė 2013: Podstawy redagowania, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LKRS – Pisownia i interpunkcja języka litewskiego, wyd. 2. poprawione. fotogr. wyd., Wilno: Mokslas, 1992. LTE – Pisownia nielitewskich nazw własnych w „Litewskiej Encyklopedii Radzieckiej”, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii, 1986. Mikelionienė Jurgita 2017: Aspekty apelatywizacji terminów międzynarodowych. – Terminologija 24, 127–144. Mitkevičienė Asta 2004: Warianty terminów w podręczniku literatury powszechnej V. Dubasa. – Terminologija 9–144. 11, Mitkevičienė Asta 2015a: Niektóre aspekty synonimii terminów. – Terminologija 22, 39–60. Mitkevičienė Asta 2018: Sygnatariusz Aktu Niepodległości Litwy Kazys Bizauskas i terminologia litewskiej nauki o literaturze. – Terminologija 25, 201–234. Palenskis Vilius, Valiukėnas Vytautas, Žalkauskas Valerijonas, Žilinskas Pranas Juozas 2007: Słownik terminów fizycznych: w językach litewskim, angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim, wyd. 2., popraw. i uzup. wyd., Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. Pažūsis Lionginas 2014: Język i przekład, Wilno: Uniwersytet Wileński.