Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas

doi.org/10.35321/term30-5 Wariantywność terminów makroekonomicznych z nazwiskiem Wariantywność terminów makroekonomicznych z nazwiskiem RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699 A B S T R A K T Artykuł omawia terminy złożone utworzone z użyciem nazwisk, stosowane w litewskich podręcznikach makroekonomii. Po omówieniu niejasności związanych z oceną takich terminów oraz relacji między terminem odimiennym a eponimicznym podjęto próbę ukazania wariantywności terminów stosowanych w tych źródłach. Jednocześnie uwidaczniają się niektóre przyczyny wariantywności oraz cechy użycia terminów odimiennych. SŁOWA KLUCZOWE: termin odimienny, termin eponimiczny, wariantywność terminów. A B S T R A K T Artykuł dotyczy złożonych terminów używanych w litewskich podręcznikach makroekonomii, utworzonych z użyciem nazwisk. Omówiono niejasności związane z oceną takich terminów oraz relację między terminem utworzonym z użyciem nazwiska a terminem eponimicznym, a także podjęto próbę ukazania wariantywności terminów stosowanych w tych źródłach. Wskazano również niektóre przyczyny tej wariantywności oraz specyfikę użycia takich terminów. SŁOWA KLUCZOWE: termin z nazwą własną, termin eponimiczny, wariantywność terminów. WPROWADZENIE Terminy złożone utworzone z użyciem nazwisk są zjawiskiem rozpowszechnionym w wielu dziedzinach, lecz rzadko omawianym w litewskich pracach terminologicznych. Przy rozważaniu różnych zagadnień dotyczących użycia terminologii w pojedynczych pracach wspomina się również o takich terminach jak Omo dėsnis lub Ohmo dėsnis, Tomsono efektas lub Thomsono efektas (Kaulakienė 2003: 113–114), Boilio ir Marioto Terminologija | 2023 | 30 95 dėsnis, Diuaro indas, Simpsono formulė (Kaulakienė 2014: 60), Doperio greitis, Dekarto koordinatės, Ebšteino sindromas (Gaivenis 1994: 14), pateikiama viena kita pastaba dėl jų vartojimo, bet atskirai tokie terminai beveik nenagrinėjami. Kita vertus, lietuvių terminologijos darbuose dėl jų pateikiamos pastabos ar užsienio terminologijos darbuose plačiau plėtojamos diskusijos tokių terminų vartojimo klausimu rodo, kad su asmenvardžiais sudaryti terminai kelia įvairių neaiškumų ir prieštaravimų. Na przykład w kilku pracach litewskich autorów wspomina się o takich terminach przy omawianiu terminów eponimicznych, lecz ich relację z terminami eponimicznymi określa się niejednolicie. Terminy utworzone z użyciem nazwiska wyraźnie zalicza do eponimicznych Laimutė Kitkauskienė, stwierdzając, że w artykule przyjęto założenie, iż „termin, który w swojej strukturze zawiera nazwę własną — nazwisko, nazwę miasta, wsi, innego miejsca geograficznego, kraju lub narodu, plemienia — należy nazywać eponimicznym” (Kitkauskienė 2011: 48). A zatem, omawiając terminologię architektury, sztuki i budownictwa, L. Kitkauskienė analizuje jako terminy eponimiczne nie tylko jednowyrazowe terminy utworzone od nazwiska, takie jak gobelenas (por. Gobelin), makadamas (por. McAdam) czy mauzoliejas (por. Mauzolo), lecz także terminy złożone zawierające nazwisko, takie jak Simmlerio baldai, Medici porcelianas ar Viktorijos stilius, które można opisać jako utworzone z użyciem nazwiska. Jak można wnioskować, zarówno jedne, jak i drugie za terminy eponimiczne uznaje również Jurgita Mikelionienė, choć w swoim artykule omawia tylko te pierwsze — nazwy pojęć, które stały się wyrazami pospolitymi i są zapisywane małą literą1. Analizując je jako rezultat apelatywizacji (procesu, w którym nazwa własna staje się wyrazem pospolitym), wspomina, że terminy eponimiczne dzielą się na całkowicie i częściowo apelatywizowane, a jako przykłady apelatywizacji częściowej podaje dwa terminy złożone: Cezario pjūvis, Bertoleto druska (Mikelionienė 2017: 129). Wynikałoby z tego, że za terminy eponimiczne uznaje się również terminy złożone, w których nazwisko nie stało się wyrazem pospolitym, lecz ocenia się je jako różniące się od jednowyrazowych stopniem apelatywizacji. Z kolei wątpliwości co do tego, czy takie terminy rzeczywiście uznaje się za eponimiczne, budzi podana definicja terminu eponimicznego — są to „nazwy pojęć utworzone od nazwy własnej” (Mikelionienė 2017: 127). Definicja L. Kitkauskienė wskazywałaby natomiast, że są to przede wszystkim terminy zawierające nazwę własną 1 W artykule J. Mikelionienė dzieli się je szczegółowo na terminy fonetycznie dostosowane do systemu języka litewskiego (np.: koloradas, celsijus, siluetas, bernardinas) oraz derywaty (np.: spartakiada, bergsonizmas, jakobianas). 96 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variant iškumas — nazwy pojęć utworzone od wyrazów, terminy zawierające w swojej strukturze nazwę własną. Natomiast w jednej pracy magisterskiej, w której również omawiane są terminy eponimiczne, wyraźnie skłania się ku rozróżnianiu tych kategorii. Jako terminy eponimiczne analizowane są tu wyłącznie jednowyrazowe nazwy pojęć mające status wyrazów pospolitych, np.: fermis, mendelevis, kleveitas, natomiast złożone nazwy pojęć zawierające w swojej strukturze nazwę własną określa się jako nazwy własne lub terminy zawierające nazwę własną, ale nie jako terminy eponimiczne, np.: „W toku całego badania ze słownika wybrano 247 terminów litewskich, z których 136 to terminy zawierające nazwę własną (tj. zawierające nazwę własną, inaczej onim), a 111 to terminy eponimiczne, tj. takie, które zostały utworzone od nazwy własnej <...>“ (Ulkyte 2016: 27). O tym, że za eponimiczne skłania się uznawać wyłącznie nazwy pojęć, które utraciły status nazwy własnej, świadczyłby również tytuł tej pracy magisterskiej — Tikriniai žodžiai ir eponimai chemijos terminijoje. W pracach terminologicznych publikowanych w językach obcych, zwłaszcza w dyskusjach dotyczących eponimicznych terminów medycznych, uwagę kieruje się przede wszystkim na nazwy pojęć zawierające nazwę własną (np.: Duque–Parra i in. 2006; Becker i in. 2021; Dyda, Pronińska 2021). Inne prace pokazują jednak, że pojęcie terminu eponimicznego obejmuje zarówno takie nazwy, jak i nazwy pojęć, które utraciły status nazwy własnej i stały się wyrazami pospolitymi (np.: Cappuzzo 2008; Kucharz 2020). Z tych prac, a także z uwag litewskich terminologów, wyłania się kolejna niejasność lub sprzeczność związana z terminami zawierającymi nazwisko — kwestia ich wartości terminologicznej. Kazimieras Gaivenis w artykule „Tarptautinių terminologijos principų taikymas mūsų terminijai”, opublikowanym w 1994 r., wymienił upamiętnianie zasłużonych dla nauki osób jako pozytywną cechę terminów utworzonych od nazwisk naukowców, odkrywców lub wynalazców, wskazał jednak również ich wadę — niewystarczającą motywację (Gaivenis 1994: 14). W zagranicznych pracach terminologicznych dużo dyskutuje się o wartości terminologicznej takich terminów, szeroko omawianych jako terminy eponimiczne; rozważa się zwłaszcza ich dopuszczalność w terminologii medycznej. Do zalet takich terminów zalicza się oddawanie hołdu zasłużonym osobom, ich wartość historyczną i kulturową, zwięzłość, praktyczność, ułatwianie komunikacji itp. (np.: Whitworth 2007; Cappuzzo 2008). Wśród wad wymienia się natomiast nieprecyzyjność, dwuznaczność, brak wartości informacyjnej itp., a także utrudnianie komunikacji (np.: Duque–Parra i in. 2006; Woywodt, Matteson 2007; Cappuzzo 2008; Kucharz 2020; Kevlian i in. 2023). Terminologija | 2023 | 30 97 Sprzeczności znajdują odzwierciedlenie również w porządkowaniu terminologii. Sprzeczności w międzynarodowym porządkowaniu terminologii wskazał K. Gaivenis, omawiając w przywołanym przed chwilą artykule trudności pojawiające się przy próbie zastosowania zasad międzynarodowego porządkowania terminologii do terminologii litewskiej. Jako jedną z tych trudności wymienił sprzeczność zaleceń międzynarodowych kodeksów w kwestii używania terminów utworzonych od nazwisk naukowców, odkrywców lub wynalazców: w międzynarodowym kodeksie nomenklatury anatomicznej ich używanie jest zabronione, w międzynarodowym kodeksie nomenklatury zoologicznej ograniczone, natomiast w terminologii technicznej dozwolone bez żadnych ograniczeń (Gaivenis 1994: 217). Zauważono również, że takich terminów unika się w niektórych litewskich słownikach terminologicznych. Wskazano Medicinos terminų žodynas, w którym niemal wszystkie zastąpiono innymi terminami. Inne źródła terminograficzne pokazują jednak, że terminy utworzone z użyciem nazwisk trafiają do słowników, na przykład do Chemijos terminų aiškinamąjį žodyną (Daukšas ir kt. 2003), wielojęzycznego Fizikos terminų žodyną (Palenskis ir kt. 2007), Aiškinamąjį geografijos terminų žodyną (Kavaliauskas ir kt. 2021); wiele ich można znaleźć także w Aiškinamajame ekonomikos anglų–lietuvių kalbų žodyne (AEKŽ 2006). Tym więcej takich terminów zawierają słowniki terminów eponimicznych (np.: Firkin, Whithworth 2001; Barankin ir kt. 2004), z których jeden — Traumatologijos ir ortopedijos eponimai: simptomai ir sindromai (Kasradze, Kasradze 2015) — ukazał się również w języku litewskim. Z uwag zamieszczanych w pracach terminologicznych można także wnioskować, że używanie takich terminów jest powszechne. Już w 1994 r. K. Gaivenis twierdził, że występują one licznie we wszystkich dziedzinach nauki, zwłaszcza w terminologii medycznej, technicznej, fizycznej i matematycznej (Gaivenis 1994: 14). Przykłady terminów utworzonych od nazwisk naukowców lub wynalazców, omawiając terminy fizyczne, podaje również Angelė Kaulakienė (np. Kaulakienė 2014: 60), natomiast J. Mikelionienė, przeglądając jednowyrazowe terminy eponimiczne uwzględnione w wydanym w 2013 r. Tarptautinių terminų žodyną, zwraca uwagę, że w tym słowniku jest niewiele terminów złożonych, takich jak Cezario pjūvis czy Bertoleto druska, choć w użyciu jest ich bardzo dużo (Mikelionienė 2017: 129). Z kolei zaktualizowane uchwałą protokolarną Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 20 grudnia 2007 r. Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai pokazują, że w porządkowaniu terminologii zaczyna się już chyba wyraźniej legitymizować takie terminy. Nie stwierdza się tu wprost, że należy ich używać, lecz w punkcie 29 tego dokumentu regulującego opracowywanie słowników terminologicznych wskazano, że „[P]ierwszeństwo mają oryginalne formy nazw własnych występujących jako człony terminów (z wyjątkiem przypadków tradycyjnych). Terminy z 98 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas adaptuotomis formomis pateikiami nuorodiniais straipsniais“ (TŽR 2007). Išeitų, kad su tikriniais žodžiais, taigi ir asmenvardžiais, sudaryti terminai laikomi sudedamąja terminų žodynų (vadinasi, ir terminijos) dalimi. Beje, jų jau minima ir naujajame lietuvių kalbos rašybos taisyklių sąvade – 2022 m. išėjusiame leidinyje Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 137–138), tiesa, pirmenybę teikiant ne originalioms formoms. Tiksliau, aptariant įvairių pavadinimų rašymą, čia aptariamas ir terminų rašymas, o jį aptariant suformuluojama, kad kitų kalbų asmenvardžiai ir vietovardžiai paprastai transkribuojami, pvz.: Omo dėsnis, Stjudento skirstinys, Brauno procesas, Bugero ir Vėberio dėsnis, Džaulio dėsnis, Kocho mėginys, Elžbietos stilius, Eustachijaus vamzdis, Tyzenhauzo kilimai (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 137–138). Palyginti su Terminų žodynų rengimo bendraisiais reikalavimais, lyg ir susidarytų dar vienas su asmenvardiniais terminais susijęs prieštaravimas, tačiau, žinoma, tie reikalavimai orientuoti į specialiąsias bendrinės kalbos vartojimo sritis, o kalbamasis rašybos taisyklių sąvadas – pirmiausia į bendrąją vartoseną. Jak widać, nie brakuje sprzeczności i niejasności związanych z terminami złożonymi zawierającymi nazwisko, jednak poza wspomnianą już pracą magisterską i kilkoma artykułami, w których próbowano ujmować takie terminy jako eponimy, litewscy terminolodzy niemal się nimi nie zajmują, być może ze względu na ich wątpliwą wartość terminologiczną, choć samym nazwiskom poświęca się wiele uwagi w pracach z różnych dziedzin językoznawstwa (np.: Kniūkšta 2004; Ambrazas 2008; Baltrušaitienė 2009; Gudelienė 2016). Jak się okazuje, warto byłoby zbadać różne aspekty nazw pojęć utworzonych z użyciem nazwisk, na przykład ich rozpowszechnienie, właściwości strukturalne lub semantyczne, synonimię i wariantywność. W niniejszej pracy terminy te zostaną ujęte z perspektywy wariantywności; na potrzeby badania wybrano terminologię makroekonomii, jednej z dwóch składowych teorii ekonomii. Celem pracy jest zatem zbadanie tendencji do wariantywności terminów utworzonych z użyciem nazwisk w terminologii makroekonomicznej. Źródła tej terminologii stanowi 8 losowo wybranych podręczników makroekonomii dla szkół wyższych2, obejmujących 2 Podręczniki te w większości noszą właśnie tytuł Makroekonomika. Kurs makroekonomii może być jednak przedstawiany nie tylko w odrębnym podręczniku makroekonomii, lecz także w podręczniku teorii ekonomii, w którym wyodrębnia się części poświęcone makroekonomii i mikroekonomii. Dlatego jako źródła wykorzystano również dwa podręczniki teorii ekonomii (Andr, Jak), a konkretnie ich części dotyczące makroekonomii. Wszystkie analizowane źródła opracowano w języku litewskim; tylko jedno jest przekładem (W). Terminologija | 2023 | 30 99 okres 1994–2017 (wymieniono je w wykazie źródeł, a w tekście, przy podawaniu przykładów, będą oznaczane skrótami typowymi dla prac terminologicznych). Zadania badawcze obejmują wyekscerpowanie z tych źródeł terminów utworzonych z użyciem nazwisk, ustalenie ich wariantów, ocenę wariantów z punktu widzenia typologii wariantów terminologicznych oraz wskazanie głównych cech wariantywności właściwych tym terminom. Analizując wariantywność tych terminów, powinno się zarazem ujawnić także przynajmniej jedną czy drugą przyczynę charakterystycznej dla nich wariantywności. Przed przystąpieniem do analizy pozostaje jednak rozstrzygnąć kwestię terminologiczną, gdyż już z przedstawionego omówienia niejasności związanych z terminami zawierającymi nazwisko wynika, że również terminologia dotycząca wybranego tu zjawiska jest dość niejednolita. W artykule będą analizowane wyłącznie terminy zawierające nazwisko (nazwiska), które zachowało status nazwy własnej i jest zapisywane wielką literą. Badając takie terminy jako eponimiczne, można by je odróżnić od innych terminów eponimicznych — jednowyrazowych nazw pojęć, w których nazwa własna przekształciła się w nazwę pospolitą — za pomocą terminu uwzględniającego właściwości struktury terminów, tj. sudėtiniai eponiminiai terminai (zob. Kitkauskienė 2011). W niniejszym artykule terminy zawierające nazwisko nie będą jednak ujmowane z perspektywy eponimii, a ponadto termin sudėtiniai eponiminiai terminai nie pozwalałby odróżnić terminów utworzonych z użyciem nazwisk od terminów utworzonych z użyciem innych nazw własnych. Odwołując się do przyjętego w onomastyce podziału nazw własnych, można by je nazwać terminami antroponimicznymi — w ten sposób terminy utworzone z użyciem nazwisk odróżniano by od terminów utworzonych z użyciem nazw innych istot żywych (mitonimów, zoonimów) lub bytów nieożywionych (np. toponimów). W terminologii zdaje się jednak kształtować inna tradycja nazewnicza. Oto A. Kaulakienė w kilku pracach określiła terminy utworzone od nazwisk naukowców lub wynalazców jako „nazwiskowe” (np. Kaulakienė 2014: 60). Terminy tworzy się jednak nie tylko z nazwisk, lecz także z imion, jak w przypadku Viktorijos stilius czy Napoleono stilius, dlatego trafniejszy do ich omówienia jest użyty przez K. Gaivenisa termin asmenvardiniai terminai. Z uwagi K. Gaivenisa można jednak wnioskować3, że terminami antroponimicznymi nazywał on nie tylko terminy złożone utworzone z użyciem nazwiska, 3 K. Gaivenis wskazał, że w języku litewskim terminy antroponimiczne są dwojakiego rodzaju: jednowyrazowe (džaulis, kelvinas, rentgenas, voltas itd.) i złożone (Archimedo dėsnis, Adisono liga, Ebšteino sindromas itd.). Wspomniał także o popularnych w terminologii rosyjskiej terminach antroponimicznych utworzonych z użyciem przymiotnika (np. markovskij proces), zaznaczył jednak, że w języku litewskim należy unikać takich terminów, ponieważ uznawano by je za niezgodne z normą (Gaivenis 1994: 14). 100 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas ale także jednowyrazowe terminy utworzone od nazw osobowych, np.: džaulis, kelvinas, omas, rentgenas. W razie potrzeby odróżnienia ich od siebie można by używać terminów jednowyrazowe terminy od nazw osobowych i złożone terminy od nazw osobowych, jednak w niniejszym artykule omawiane będą tylko te drugie, a w takim kontekście w zupełności wystarczy termin terminy od nazw osobowych. Nazwy osobowe, jak wynika również z przywołanego nowego wydania litewskich zasad pisowni, zwyczajowo uznaje się za nazwy własne, którymi określa się osoby; dzieli się je dokładniej na oficjalne nazwy osobowe (imiona i nazwiska) oraz nieoficjalne nazwy osobowe (przezwiska, pseudonimy itp.) (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 101). W podręcznikach makroekonomii znaleziono wyłącznie terminy złożone utworzone od oficjalnych nazw osobowych, zatem używany tu termin terminy od nazw osobowych obejmuje również tylko terminy utworzone od takich nazw; jak się okaże, większość z nich stanowią terminy utworzone od nazwiska (lub kilku nazwisk). Już teraz można też powiedzieć, że wszystkie terminy od nazw osobowych znalezione w podręcznikach makroekonomii utworzone są wyłącznie od obcych nazw osobowych (adaptowanych lub nieadaptowanych), dlatego używany tu termin terminy od nazw osobowych obejmuje wyłącznie takie terminy, a określenia „nazwa osobowa” nie uniknie się również w odniesieniu do nazwy obcej. 1. OGÓLNE DANE DOTYCZĄCE WARIANTYWNOŚCI I TYPOLOGIA WARIANTYWNOŚCI Po wyekscerpowaniu z 8 podręczników makroekonomii dla szkół wyższych złożonych terminów od nazw osobowych, które, jak przed chwilą napisano, w niniejszym artykule będą nazywane po prostu terminami od nazw osobowych, okazuje się, że ich użycie w źródłach jest niejednolite. W wydanych w 1997 r. Makroekonomikos pagrinduose takich terminów jest zaledwie 5: Filipso kreivė Dril 48, Laferio kreivė Dril 142, Sėjaus dėsnis Dril 72, Fišerio lygtis Dril 46 oraz Keinso ekonominė teorija Dril 73. Niewiele jest ich również w wydanym w 1994 r. podręczniku tłumaczonym – 15: Filipso kreivė W 248, Sėjaus dėsnis W 170, Grėsėmo dėsnis W 44, Okun’o dėsnis W 118 (oraz Okuno dėsnis W 406), Malthus’o problema W 315 (oraz Maltuso problema W 402), Pigou efektas W 170, Barro teorija W 336, Gramm-Rudman aktas W 194, 197, Humphrey-Hawkins’o įstatymas W 266 i in. Ponadto niektóre terminy od nazw osobowych zostały uwzględnione jedynie w zamieszczonym na końcu podręcznika Specialiųjų terminų žodyną, a nie są używane w tekście: Engelo taisyklės W 395, Fišerio lygtis W 396, Lorenso kreivė W 402, Keinso ekonominė teorija W 399. Jednak na przykład w podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego opracowanym przez zespół autorów, który spośród przejrzanych podręczników makroekonomii jest najnowszy (wydany Terminologija | 2023 | 30 101 w 2017 r.), użyto 42 terminów utworzonych od nazwy osobowej lub nazw osobowych, a w wydanej w 2013 r. Makroekonomikoje Remigijusa Čiegisa – aż 62. Na tej podstawie łatwo byłoby wysnuć przypuszczenie, że terminy od nazw osobowych zyskują na popularności. Dwie okoliczności od razu skłaniają jednak do skorygowania tego wniosku. Po pierwsze, stosunkowo dużo takich terminów użyto już w wydanym w 2006 r. podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego (na jego podstawie opracowano podręcznik z 2017 r.), a także w wydanej w 2008 r. Makroekonomikoje Uniwersytetu Technologicznego w Kownie: odpowiednio 38 i 43 terminy. Natomiast w części makroekonomicznej Ekonomikos teorijos, wydanej w 2016 r., używa się zaledwie 7 terminów od nazw osobowych, mimo że jest to również jeden z najnowszych podręczników wybranych do tej analizy. Dowodzi to, że liczba terminów od nazw osobowych w podręcznikach może być między innymi związana z decyzją autorów o używaniu tych terminów lub ich unikaniu. Ponadto podręczniki makroekonomii różnią się objętością. Oto podręcznik, w którym podano zaledwie 5 terminów od nazw osobowych, liczy 12,75 arkusza wydawniczego, podczas gdy podręcznik z 2008 r., w którym użyto 43 terminy od nazw osobowych, liczy aż 40 arkuszy wydawniczych. Nie rozważając na razie szerzej przyczyn nierównomiernego rozpowszechnienia terminów od nazw osobowych, należy jeszcze powiedzieć, że są terminy użyte tylko w jednym podręczniku. Jeśli taki termin, występujący tylko w jednym podręczniku, został w nim użyty zaledwie raz, jak na przykład Engelo taisyklės W 395, Kuhno teorija Sn 60, Popero teorija Sn 60, Valraso dėsnis Sn 370, Trifino paradoksas Čieg 263, Beveridže’o kreivė Č 155, Hume’o mechanizmas Čieg 263, Oliverio-Tanzi poveikis Sn 452 lub Humphrey-Hawkins’o įstatymas W 266, to oczywiście nie może mieć wariantów. Jeśli jednak termin jest używany kilkakrotnie, przypadki wariantywności na poziomie pojedynczego podręcznika zdarzają się rzadko. W podręczniku z 1994 r. zapisano Okun’o dėsnis W 118, a w zamieszczonym na końcu tego podręcznika Specialiųjų terminų žodyne – Okuno dėsnis W 406; w tekście zapisano Laffer’io kreivė W 200, a w słowniku – Lafero kreivė W 401; występują też Malthus’o problema W 315 i Maltuso problema W 402. Jednak jeśli termin jest używany w więcej niż jednym podręczniku, zwykle występuje w kilku wariantach, np.: reszta Solowa Čieg 367 i reszta Solowa Sn 508; efekt Pigou Čieg 79, W 170 i efekt Pigu Sn 271; cykle Juglara Gav 269, Sk 143 i cykle Žugliara Čieg 174, Sn 374; krzywa Phillipsa Andr 277, Dril 48, Gav 244, Jak 236, Sk 177, Sn 438, W 248 i krzywa Phillipsa Č 176; prawo Saya Dril 72, Sn 48, W 170 i prawo Saya Č 26; prawo Okuna Andr 259, Čieg 127, Gav 209, Sk 154, Sn 404, prawo Okuna W 118 i prawo Oukena Jak 242; prawo Greshama Sk 199, prawo Grešama Gav 118, Sn 208 i prawo Grešema W 44; krzywa Lorenza Čieg 67, krzywa Lorenza W 402 i 102 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas Krzywa Lorenza Sn 567; model Mundella–Fleminga Sk 265, model Mandela–Fleminga Sn 489, model Mundella i Fleminga Gav 286. Jako terminy używane w kilku podręcznikach, ale nietworzące szeregu wariantów, można wymienić jedynie twierdzenie Haavelma Čieg 168, Sn 182, prawo Wagnera Sk 83, Sn 174, a także terminy występujące w zaledwie kilku podręcznikach: pułapka Maltusa Andr 303, Jak 247, hipoteza Fishera Andr 277, Jak 234, współczynnik Okuna Gav 209, choć inne terminy utworzone od nazwisk, takie jak Malthus, Fisher czy Okun, jak się okaże, mają warianty. Zatem w analizowanych źródłach wariantywność terminów od nazwisk ujawnia się przede wszystkim na poziomie międzytekstowym. W stosunkowo licznych badaniach wariantywności w terminologii litewskiej za warianty terminów uznaje się zazwyczaj terminy o tym samym znaczeniu, lecz różnej postaci językowej, albo różne formy terminu (zob.: Mitkevičienė 2004: 124; Zemlevičiūtė 2012: 106)4; warianty zwyczajowo dzieli się w nich na określone typy. Omawia się warianty pisowni (Zemlevičiūtė 2011, 2018), nazywane też wariantami ortograficznymi (Zemlevičiūtė 2012; Drukteinis 2015), warianty fonetyczne (Zemlevičiūtė 2003: 94–95; 2009: 177), warianty morfologiczne (Stunžinas 2008; Zemlevičiūtė 2012) i in. Asta Mitkevičienė (2004), przedstawiając szczegółowy inwentarz wariantów, wymienia następujące typy: warianty fonetyczne i pisowni, warianty morfologiczne, warianty składniowe oraz warianty robocze. Warianty morfologiczne dzieli się bardziej szczegółowo na warianty liczby, rodzaju i inne, a jako odrębną podgrupę wariantów morfologicznych wyróżnia się również warianty końcówek i zakończeń, formula i formulė, idilė i idilija, oblis i oblius, turėklas i turėklius, krumplys i krumplis (Mitkevičienė 2004: 133–135; Stunžinas 2008: 124; Zemlevičiūtė 2012: 114). Omawiając warianty końcówek i zakończeń, zalicza się do nich również warianty powstające wskutek różnego morfologicznego przyswojenia zapożyczeń, na przykład psichologinė analizė i psichologinis analizas, epas i eposas (Mitkevičienė 2004: 134). Badacze wariantywności zauważają ponadto, że terminy często różnią się nie jedną, lecz kilkoma cechami wariantywności; pod tym względem dzieli się je na warianty czyste i mieszane (Mitkevičienė 2004: 139–140; Zemlevičiūtė 2012). Jednak przy klasyfikowaniu i omawianiu wariantów terminów od nazwisk się nie uwzględnia, a zatem nie stosuje się do nich również typologii wariantywności. Próba zastosowania jej do takich terminów nastręcza pewnych trudności. 4 Tak rozumiane warianty w pracach z zakresu terminologii litewskiej odróżnia się od różnych terminów oznaczających to samo pojęcie, czyli synonimów (zob.: Mitkevičienė 2004; Vaskelaitė 2022a: 90–93). Terminologija | 2023 | 30 103 Na przykład A. Kaulakienė, wymieniając wśród wariantów terminów z podręczników fizyki także niektóre terminy od nazwisk, takie jak Džioulio dėsnis, Joulio dėsnis ir Džaulio dėsnis, Crookso tamsus tarpas ir Krukso tamsus tarpas, Tomsono efektas ir Thomsono efektas, Leclanché elementas ir Leklanšės elementas, Peltier’o efektas ir Peltjė efektas, stwierdza, że terminy te, stanowiące znaczną część wariantów terminów fizycznych, różnią się pisownią nazwisk naukowców (Kaulakienė 2003: 113–114). Z przykładów wynika jednak, że niektóre z nich, na przykład Peltier’o efektas ir Peltjė efektas, Leclanché elementas ir Leklanšės elementas, różnią się nie tylko pisownią, lecz także końcówkami lub zakończeniami, zatem z punktu widzenia typowej typologii wariantywności należałoby je prawdopodobnie uznać zarówno za warianty pisowni, jak i warianty morfologiczne — końcówek i zakończeń — czyli warianty mieszane. Potwierdzają to również opracowania zawierające zasady pisowni: omawiając zapis obcych nazw własnych, uwzględnia się w nich nie tylko różne sposoby zapisywania obcego nazwiska (np. Debussy i Debiusi), lecz także dostosowywanie obcej nazwy własnej do systemu morfologicznego języka litewskiego, czyli dodawanie litewskiej końcówki (LKRS 1992: 81–88; VLKK 1997, 2016), określane niekiedy jako adaptacja morfologiczna (np. Pažūsis 2014: 71–135), a gdzie indziej jako gramatykalizacja nazwiska (np.: VLKK 2016; Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 179). Z drugiej strony zarówno różne sposoby zapisywania obcych nazwisk, jak i adaptacja morfologiczna (gramatykalizacja) oraz jej sposoby są omawiane w opracowaniach poświęconych zasadom pisowni, co wskazywałoby na ścisły związek między zapisem obcych nazwisk a ich adaptacją morfologiczną. Ponadto niektóre sposoby gramatykalizacji przewidziane w normatywnych opracowaniach zawierających współczesne zasady pisowni wiążą się wyłącznie z różnicą w użyciu apostrofu. Mówiąc ściślej, przewiduje się w nich jako warianty zapisanie końcówki po apostrofie (np.: Lennon’as, Brunner’is) oraz dołączenie jej bezpośrednio do zakończenia obcej nazwy własnej (np.: Lennonas, Brunneris) (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 201–202). W opracowaniu podającym zasady pisowni omawia się apostrof jako znak graficzny (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 19), co rodzi pytanie, w jakim stopniu terminy od nazwisk różniące się wyłącznie znakiem graficznym, na przykład Okun’o dėsnis ir Okuno dėsnis, należy uznać za warianty końcówki, czyli morfologiczne, a w jakim za warianty pisowni. Jednak apostrof zalecano i zaleca się również w przypadkach, gdy obca nazwa własna kończy się niewymawianą samogłoską lub spółgłoską, na przykład Larousse’as (czyt. Larusas), Chateaubriand’as (czyt. Šatobrijanas) (LKRS 1992: 88–89); w ten sposób stosowano go również w okresie międzywojennym (Baltrušaitienė 2009: 15–20). A zatem w tym przypadku apostrof 104 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas byłby także znakiem wskazującym na pewne cechy wymowy, a przypadki użycia terminu, w których nazwisko zapisuje się raz jako Chateaubriand’as, a innym razem jako Chateaubriandas, trudno byłoby uznać wyłącznie za warianty pisowni lub końcówki — wskazywałyby one również na różnice w wymowie. Zatem zapis obcych nazwisk i ich adaptacja morfologiczna są ściśle związane także z poziomem fonetycznym. Nawet przypadki, w których końcówka lub zakończenie nazwiska są takie same, ale samo nazwisko zapisuje się różnie, trudno uznać wyłącznie za warianty pisowni, czyli ortograficzne. Za zjawisko związane jedynie z różnicami w zapisie można byłoby uznać wyłącznie transliterację, omawianą przy zapisie obcych nazw własnych: „przepisywanie na litery litewskie, litera po literze (lub z możliwie najwierniejszym oddaniem innych znaków pisma), nazwisk (nazw miejscowych) zapisanych znakami nielatynicznych systemów pisma” (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 180), nazywaną również transliteracją lub transkrypcją literową (TI 1990; Pažūsis 2014: 52; Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 182). Natomiast nazwiska zapisane literami alfabetu łacińskiego przepisuje się w języku litewskim na litery litewskie jedynie na podstawie przybliżonej wymowy — dokonuje się ich transkrypcji (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 180)5. Wynikałoby z tego, że między nazwiskiem zapisanym w języku oryginału a nazwiskiem zapisanym literami litewskimi na podstawie przybliżonej wymowy mogą występować nie tylko różnice graficzne, lecz także fonetyczne. W pracy Lionginasa Pažūsisa Kalba ir vertimas wspomina się o adaptacji graficznej i fonetycznej (Pažūsis 2014: 51–71). Badania wariantywności terminów niezwiązanych z nazwiskami również pokazują jednak, że wyznaczenie granicy między wariantami pisowni i wariantami fonetycznymi jest trudne, ponieważ, jak stwierdza Asta Mitkevičienė, „różnice fonetyczne najczęściej znajdują odzwierciedlenie w pisowni” (Mitkevičienė 2004: 125). Dlatego, choć warianty pisowni i fonetyczne wyróżnia się jako dwie odrębne grupy wariantów terminów, zwykle omawia się je łącznie, wymieniając w tej grupie również niektóre warianty związane z fonetyczną adaptacją wyrazu obcego, takie jak impresionizmas i impresionizmas, minnezingė-rių lyrika i minesingerių lyrika (Mitkevičienė 2004: 125–133; Zemlevičiūtė 2009: 161–162). Zatem omówione tu aspekty używania w języku litewskim obcych nazwisk, przewidziane w opracowaniach normatywnych, wskazują na ścisły związek między poziomem pisowni, fonetyki i morfologii oraz trudność w wyznaczeniu między nimi wyraźnej czy ścisłej granicy. Analizowane źródła uwidaczniają zaś, że w przypadku nazwisk 5 „Transkrypcja nazwiska (nazwy miejscowej) polega na zapisaniu nazwiska (nazwy miejscowej) z innego języka na podstawie przybliżonej wymowy, za pomocą liter litewskich” (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 180). Terminologija | 2023 | 30 105 Terminům tvořeným tímto způsobem je často vlastní jak kolísání koncovek či zakončení, tak také pravopisná variabilita zápisu osobního jména, jakož i rozdíly fonetické. Většinu řad variant ustálených na základě učebnic makroekonomie by tedy bylo možné označit za příslušející k typu smíšené variability. Nejvýraznějším rysem variability v těchto zdrojích je však nejednotný zápis osobního jména, které je součástí termínu a které, jak již bylo uvedeno, úzce souvisí s różnicami fonetycznymi. Analizę zmienności terminów odantroponimicznych widocznej w podręcznikach makroekonomii rozpoczyna się zatem od omówienia tej zmienności. 2. N I E J E D N O L I T Y Z A P I S We wstępie do niniejszego artykułu wspomniano, że zatwierdzone w 2007 r. Ogólne wymagania dotyczące opracowywania słowników terminologicznych przewidują zapisywanie w formie oryginalnej wyrazów własnych występujących jako człony terminu, a więc także nazwisk. Jednakże na przykład wydany w 2006 r. Słownik objaśniający terminów ekonomicznych angielsko-litewski, wśród którego tłumaczy, redaktorów i konsultantów wymieniono również Centrum Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, pokazuje, że w terminografii tę zasadę zapisu terminów odantroponimicznych stosowano już wcześniej. Obcojęzyczne nazwiska występujące jako człony podanych w nim terminów zapisano w formie oryginalnej, np.: krzywa Laffera, krytyka Lucasa, indeks Herfindahla, krzywa popytu Marshalla, transformacja Praisa i Winstena, model Lewisa, Feia i Ranisa, metoda międzynarodowego handlu Heckschera i Ohlina (AEKŽ 2006). W innym słowniku terminów ekonomicznych, nietłumaczeniowym, terminy odantroponimiczne podano natomiast z nazwiskami transkrybowanymi, tj. zapisanymi litewskimi literami zgodnie z przybliżoną wymową, np.: krzywa Phillipsa, równanie Fishera, krzywa Lorenza, prawo Greshama, prawo Saya, twierdzenie Coase’a, ekwiwalentność Ricarda, model Heckschera i Ohlina (Vainienė 2008). Ustalenie, w jakim stopniu przy opracowywaniu podręczników makroekonomii korzysta się ze słowników terminologicznych właściwej dziedziny, wymagałoby odrębnego badania, jednak źródła wybrane do niniejszego badania wskazują, że i w nich przeważa tendencja do zapisywania nazwisk wchodzących w skład terminów w formie oryginalnej. Tendencję do zapisywania nazwisk zapisanych alfabetem łacińskim zgodnie z przybliżoną wymową ujawniają tylko trzy spośród wybranych do analizy podręczników; jeden z nich wydano w 2016 r., a pozostałe wcześniej — w 2007 i 2008 r. Warto jednak zauważyć, że w dwóch pierwszych użyto zaledwie po 7 terminów odantroponimicznych. Mimo to skłonność do zapisywania nazwiska literami litewskimi, obejmująca jego adaptację fonetyczną, widoczna jest również w tej niewielkiej liczbie terminów, z których 106 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantškumas kilka powtarza się w obu podręcznikach: hipoteza Fishera Andr 277, Jak 235, pułapka Malthusa Andr 303, Jak 247, prawo Saya Jak 178, krzywa Phillipsa Jak 236, Andr 277, prawo Okuna Jak 242, teoria zatrudnienia Keynesa Jak 178, model Heckschera i Ohlina Andr 318. Sześciokrotnie więcej terminów odantroponimicznych użyto w wydanej w 2008 r. Makroekonomice — 43 — a taka próba jeszcze wyraźniej uwidacznia tę tendencję do transkrypcji, np.: współczynnik Giniego Sn 569, współczynnik Marshalla Sn 217, cykle Juglara Sn 374, indeks Paaschego Sn 74, efekt Pigou Sn 271, reszta Solowa Sn 508, krzywa Lorenza Sn 567, krzywa Laffera Sn 432, prawo Greshama Sn 208, model Mundella–Fleminga Sn 489. W innych podręcznikach pierwszy człon tych terminów, zawierający nazwisko, zapisuje się w formie oryginalnej, tj. krzywa Lorenzo Čieg 67, efekt Pigou W 170, indeks Laspeyresa Sk 34, prawo Greshama Sk 199, krzywa Laffera Gav 11, 83, Sk 11, reszta Solowa Čieg 367, współczynnik Giniego Čieg 67, współczynnik Marshalla Čieg 275, cykle Juglara Sk 123, 143, cykle Kitchina Gav 269, Sk 123, a stosowanie tych różnych sposobów zapisu prowadzi do powstawania wariantów terminów. Taką zmienność przewidują jednak również normy dotyczące używania obcych nazwisk w języku litewskim, obowiązujące w czasie opracowywania wszystkich analizowanych źródeł. Chociaż od 2007 r. słowniki terminologiczne, jak wynika z Ogólnych wymagań dotyczących opracowywania słowników terminologicznych, podają zapis oryginalny, zasady zapisu nazwisk zawarte w wydanym w 1992 r. Pisowni i interpunkcji języka litewskiego (dalej: LKRS) dopuszczają zarówno formę autentyczną, tj. zapisaną w języku oryginału, jak i transkrybowaną formę nazwisk z języków posługujących się alfabetami opartymi na alfabecie łacińskim. Przy ustalaniu tych dwóch sposobów zapisu uwzględnia się jednak dziedzinę użycia nazwisk, a także wiek i wykształcenie czytelników: wskazuje się, że w publikacjach popularnych oraz przeznaczonych dla dzieci i młodzieży nazwiska należy adaptować stosownie do wieku i wykształcenia odbiorców, natomiast formy autentyczne należy stosować w literaturze naukowej, reklamach, publikacjach informacyjnych i tekstach specjalistycznych (LKRS 1992: 81). Co więcej, tę zasadę zachowano także w nowym zbiorze zasad pisowni Pisownia języka litewskiego: zasady, komentarze, porady: sformułowano tu, że nazwiska w tekstach litewskich należy podawać z uwzględnieniem dziedziny i przeznaczenia tekstu, a także wieku i wykształcenia czytelników (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 180–181). Wymieniając jednak dziedziny użycia, publikacje o charakterze dydaktycznym, takie jak podręczniki dla szkół wyższych, nie są wspomniane ani w nowym wydaniu zasad pisowni, ani w wydanym w okresie publikacji podręczników zbiorze podsumowującym obowiązujące wówczas zasady pisowni — LKRS — co może być czynnikiem, Terminologija | 2023 | 30 107 decydującym o niejednolitych tendencjach w zapisie terminów odantroponimicznych w podręcznikach makroekonomii. Z jednej strony podręczniki dla szkół wyższych można uznać za zbliżone do literatury naukowej, z drugiej zaś można je traktować jako publikacje przeznaczone dla młodzieży. Do widocznej w kilku podręcznikach tendencji do stosowania terminów z transkrybowaną formą nazwiska mogła przyczynić się także dość dawna tradycja transkrybowania obcych nazwisk w języku litewskim, co sugerowałaby również wydana w 1986 r. publikacja Pisownia obcych nazw własnych w „Litewskiej Encyklopedii Radzieckiej”, zawierająca szczegółowe zasady transkrypcji obcych nazw własnych (LTE 1986). Jednak również w tych podręcznikach makroekonomii, w których widoczna jest tendencja do zapisywania członu terminu zawierającego nazwisko oryginalnymi literami, w przypadku niektórych terminów robi się wyjątki. I tak w podręczniku wydanym w 1994 r., w którym zapisano efekt Pigou W 170, teoria Barro W 336, prawa Engela W 395, twierdzenie o ekwiwalentności Ricarda W 412, problem Malthusa W 402, ustawa Gramm–Rudmana W 196, ustawa Humphreya–Hawkinsa W 266 itd., człony niektórych terminów zawierające nazwiska podano w formie zaadaptowanej graficznie i fonetycznie: prawo Greshama W 44, krzywa Phillipsa W 248, równanie Fishera W 396, prawo Saya W 170, teoria ekonomiczna Keynesa W 399. Podobne wyjątki dotyczące tylko niektórych terminów występują również w wydanej w 2017 r. Makroekonomice Uniwersytetu Wileńskiego: chociaż zapisano metoda Paaschego Gav 25, indeks cen Laspeyresa Gav 25, cykle Juglara Gav 269, model Harroda Gav 263, model Solowa Gav 17, krzyż Keynesa Gav 65, teoria cyklu życia F. Modiglianiego Gav 50, teoria wydatków konsumpcyjnych I. Fishera Gav 52 itd., w skład innych terminów wchodzi nazwisko transkrybowane: krzywa Phillipsa Gav 244, prawo Greshama Gav 118, prawo Wagnera Gav 74, ekwiwalentność Ricarda Gav 97 (por. ekwiwalentność Ricarda Sk 100) itd. Taki wyjątek przewidują jednak również zasady zapisu obcych nazwisk. W wydanej w 1992 r. LKRS, po wymienieniu dziedzin, w których stosuje się nazwiska zapisywane w języku oryginału⁶ oraz transkrybowane, stwierdza się, że należy zachowywać tradycyjne formy nazwisk i nazw miejscowych, np.: Finlandia, Szwecja, Karol Wielki, Piotr Pierwszy (LKRS 1992: 81). Termin forma tradycyjna nie został jednak w LKRS szerzej objaśniony. Taki sam wyjątek przewidziano już we wspomnianej publikacji z 1986 r. Pisownia obcych nazw własnych w „Litewskiej Encyklopedii Radzieckiej”, gdzie nazwiska tradycyjne wyjaśniono jako 6 Oprócz terminu oryginalna forma nazwiska używa się tu również terminu forma autentyczna (LKRS 1992: 81). 108 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiskumas tikrinius vardus, kurių lietuviškoji forma turi vartojimo tradiciją (LTE 1986: 5). Išimtis numatoma ir tiesiogiai į terminijos tvarkybą orientuotuose Terminių žodynų rengimo bendruosiuose reikalavimuose: teigiant, kad pirmenybė teiktina originalioms terminų dėmenimis einančių tikrinių vardų formoms, juose paminima, kad išimtis darytina tradiciniams atvejams. Tiesa, pasakymas tradiciniai atvejai čia plačiau neaiškinamas. Tradicinėms formoms numatoma išimtis ir naujajame rašybos normų rinkinyje, kuris išleistas jau vėliau nei šiai analizei pasirinkti vadovėliai, čia teigiant, kad savitos, nusistovėjusios tradicinės asmenvardžių ir vietovardžių formos vartojamos visais atvejais – tiek laisvuosiuose, tiek dalykiniuose tekstuose (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 181). Čia terminas tradicinis asmenvardis jau apibrėžiamas – tai „savita forma lietuvių kalboje nusistovėjęs kitos kalbos (šalies) asmenvardis“ (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 180). Ponieważ podręczniki makroekonomii nie tylko objaśniają pojęcia, lecz także wskazują okoliczności powstania różnych terminów, zawierają również informacje o powstaniu poszczególnych terminów eponimicznych, a także o osobach, których nazwiska posłużyły do ich utworzenia. Na przykład, objaśniając prawo nazywane w jednym podręczniku prawem Greshama, a w innym prawem Greszema, podaje się, że sformułował je minister finansów z czasów królowej Elżbiety, Thomas Gresham W 44; lata jego życia podane w nawiasie obok nazwiska (1519–1579) wskazują, że termin ten powinien być bardzo dawny i mieć tradycję użycia. Z daty przytoczonej przy objaśnianiu terminu równanie Fishera wynika, że tradycja jego użycia również powinna być długa: „<...> równość nazywa się równaniem Fishera (Fisher equation), na cześć słynnego amerykańskiego ekonomisty Irvinga Fishera (Fisher, Irving, 1867–1947)” Sn 450. Tradycja użycia terminu krzywa Phillipsa również powinna być dość długa, choć, jak podano, związek między bezrobociem a inflacją Alban Phillips zbadał później niż Irving Fisher — w pracy z 1958 r. (Sn 438). To, że w podręcznikach transkrybowane są właśnie człony określające takich terminów, pozwalałoby dostrzec w nich wyjątek od form tradycyjnych. Jednak w użyciu terminów utworzonych od nazwisk twórców teorii i modeli makroekonomicznych opracowanych lub rozwijanych w XX w. pojawiają się wahania. Chociaż nazwy teorii i modeli opracowanych lub rozwijanych w drugiej połowie stulecia skłonni jesteśmy zapisywać z zachowaniem oryginalnej postaci nazwiska, jak na przykład model Harroda Gav 263, czynnikowy model wzrostu gospodarczego R. Solowa Gav 253 lub model Solowa Gav 263, Sk 193, funkcja produkcji R. Lucasa Sk 131, przy zapisywaniu nazw teorii opracowanych lub rozwijanych na początku bądź w połowie stulecia Terminologija | 2023 | 30 109 spotyka się różnice. Na przykład różnie zapisywane są również terminy utworzone od nazwiska angielskiego uczonego Johna M. Keynesa, uważanego za twórcę makroekonomii, który rozwinął swoją główną teorię w książce wydanej w 1936 r. W podręcznikach używa się więcej niż jednej formy terminów utworzonych od tego nazwiska: w jednym miejscu zapisuje się teorię (ekonomiczną) Keynesa Dril 73, W 399, w innym — teorię Keynesa Gav 170, Sk 130; w jednym — teorię preferencji płynności Keynesa Sk 206, w innym — teorię preferencji płynności Keynesa Gav 116 i in. Takie wahania wskazywałyby, że pojęcie formy tradycyjnej może nastręczać trudności. Zapewne dlatego w jednym podręczniku nie wprowadza się wyjątków — niemal wszystkie używane w nim terminy eponimiczne zawierają nazwisko zapisane w oryginalnej postaci, tj. krzywa Phillipsa Čieg 68, równanie Fishera Čieg 67, zależność Fishera Čieg 318. Taka skłonność, widoczna tylko w tym podręczniku, również zwiększa liczbę szeregów wariantów związanych z niejednolitym sposobem zapisu nazwiska. Nieliczne przypadki użycia w takim kontekście nazwiska w formie transkrybowanej wskazywałyby raczej na nieuwagę niż na wahania. Oto w tym podręczniku zapisuje się wyłącznie równanie Fishera, zależność Fishera, ale w terminie indeks Fishera Čieg 81, użytym zaledwie raz, to samo nazwisko podano w transkrypcji. W dwóch podręcznikach, w których widoczna jest przeciwna skłonność — do zapisywania terminów z transkrybowanym nazwiskiem — również pojawia się jeden wyjątek. Chodzi o nazwisko amerykańskiego uczonego, od którego utworzono terminy prawo Okuna Andr 259, Sn 404 i współczynnik Okuna Andr 259 — jest ono zapisywane w oryginalnej postaci (por. przytoczony tu termin prawo Okuna). To, że w trzecim podręczniku o takiej samej skłonności zapisano prawo Oukena Jak 242, wskazywałoby, że w dwóch pozostałych podręcznikach nazwisko uznano zapewne za nieangielskie i że jego zapis może świadczyć o adaptacji nazwiska uznanego za nieangielskie. Różnice w adaptacji fonetycznej na poziomie międzytekstowym wskazuje również zapis terminu prawo Greshama Sk 199, utworzonego od nazwiska ministra finansów Thomasa Greshama (1519–1579): w jednym podręczniku zapisano prawo Greszama Sn 208, w innym — prawo Greszema W 44. W ten sposób widać, że dostrzegalne na podstawie różnic w pisowni zróżnicowanie terminów w podręcznikach wynika zarówno z wybierania w nich różnych sposobów zapisu nazwiska będącego członem określającym terminu, jak i z wyjątków stosowanych w odniesieniu do niektórych nazwisk oraz związanych z nimi wahań. Pojedyncze przypadki takiego zróżnicowania wynikają z nieuwagi lub niejasności dotyczących fonetycznej adaptacji nazwiska. Łącznie zróżnicowanie to obejmuje 38 szeregów wariantów, lecz większość z nich rozszerza się także o inne warianty, omawiane w dalszej części. 110 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas 3. NIEJEDNOLITA FORMA MORFOLOGICZNA Już omówione przypadki zróżnicowania pokazują, że w analizowanych źródłach terminy eponimiczne na ogół stosuje się po dostosowaniu nazwiska do systemu morfologicznego języka litewskiego, tj. przez dodanie litewskiej końcówki. Zgodnie z zasadami zapisu nazwisk obcych obowiązującymi w czasie wydania wszystkich tych podręczników, przedstawionymi w LKRS (1992: 81–89), a także z uaktualnionymi zasadami pisowni (zob. Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 179–206), w podręcznikach końcówki dodaje się zarówno do nazwisk transkrybowanych, jak i zapisywanych oryginalnymi znakami, np.: równanie Fishera i równanie Fishera, krzywa Phillipsa i krzywa Phillipsa, prawo Greszama, Greszema i Greshama. Z podanych przykładów wynika również, że końcówki dodaje się najczęściej bezpośrednio do nazwiska. W podręczniku z wydania z 1994 r. podjęto próbę zapisywania ich po apostrofie: prawo Okuna W 118, problem Malthusa W 315, krzywa A. Laffera W 200, prawo Humphreya–Hawkinsa W 266. Jeśli taki termin występuje również w innych podręcznikach, powstają przypadki użycia terminu, które na pozór różnią się wyłącznie apostrofem: prawo Okuna W 118 i prawo Okuna Andr 259, Čieg 127, Gav 209, Sk 177, Sn 404; problem Malthusa W 315 i problem Malthusa Andr 304; krzywa A. Laffera W 200 i krzywa Laffera Dril 142. Inne terminy eponimiczne w podręczniku z 1994 r. podano z transkrybowanym nazwiskiem, dodając do niego końcówkę bezpośrednio, bez apostrofu, zgodnie z zasadami: prawo Greszama W 44, krzywa Phillipsa W 248, równanie Fishera W 396, krzywa Lorenza W 402. W innych podręcznikach apostrofem również zapisuje się tylko niektóre terminy: prawo Saya Čieg 26, Dril 72, mechanizm Hume’a Čieg 90, model Ramseya–Cassa–Koopmansa Čieg 365. Owszem, dwa ostatnie terminy występują zaledwie w jednym podręczniku i nie mają wariantów. Jednak zasady zapisu nazwisk obcych przewidują stosowanie apostrofu tylko przy zapisie określonych nazwisk. Jak już omówiono w części 1 niniejszego artykułu, LKRS stanowi, że apostrof należy zapisywać, gdy obca nazwa własna kończy się niewymawianą samogłoską lub niewymawianą spółgłoską (LKRS 1992). Przypadki użycia apostrofu w podręcznikach mogłyby wskazywać na zastosowanie takiego wyjątku. Ustalenie jednak, kiedy samogłoska lub spółgłoska w obcym nazwisku zakończonym spółgłoską jest niema, nie jest łatwe, gdyż wymaga także znajomości pochodzenia nazwiska. Możliwe zatem, że warianty występujące w podręczniku z 1994 r., a mianowicie prawo Okuna W 118 i prawo Okuna W 406, krzywa A. Laffera W 200 i krzywa Laffera W 401, powstały wskutek takich niejasności. Już przypadki zapisu analizowane w poprzednim rozdziale wskazują na ogólną tendencję do używania w podręcznikach makroekonomii terminów z takim czy Terminologija | 2023 | 30 111 w inny sposób dodana litewska końcówka; pod tym względem wyjątek stosuje się również w przypadku niektórych nazwisk. Oto terminy używane bez litewskiej końcówki: Gini koeficientas Čieg 67, Barro teorija W 336, Ricardo–Barro teorema Čieg 203, Pigou efektas Čieg 79, W. W. Rostow modelis Gav 263, F. Modigliani gyvenimo ciklo teorija Gav 50, Solow taupymo paradoksas Čieg 394, Solow likutis Čieg 367, Solow ekonominės plėtros modelis Sk 195. Taki wyjątek jest jednak również zgodny z zasadami zapisu obcych nazwisk w języku litewskim, które przewidują także ich adaptację morfologiczną. Zasady obowiązujące w czasie przygotowywania podręczników, przedstawione w LKRS, stanowią, że końcówek nie dodaje się do nazw własnych z innych języków, które kończą się samogłoską lub dyftongiem należącymi do tematu, na przykład Dombey, Fanny, Manzoni, Spandau, ani do nazw kończących się samogłoską akcentowaną, np.: Meillet, Camus (LKRS 1992: 89). Ponadto już w tych zasadach przewidziano warianty morfologiczne, czyli sformułowano, że w razie potrzeby do nazwisk kończących się samogłoską lub dyftongiem należącymi do tematu można dodawać końcówki — w takim przypadku należy je zapisywać po apostrofie. A zatem spotykane w podręcznikach warianty morfologiczne terminu utworzonego od nazwiska Paashe: Paasche (kainų) indeksas Sk 157 i Paashe’o indeksas Sk 34 mogą odzwierciedlać wariantywność przewidzianą przez te zasady. W podręcznikach zdarzają się zaledwie pojedyncze przypadki wariantywności związanej z morfologiczną adaptacją nazwiska, które nie są zgodne z obowiązującymi w czasie wydawania tych podręczników zasadami zapisu obcych nazwisk. Na przykład terminy utworzone od nazwiska Solow, zgodnie z przewidywaniami zasad, używane są bez dodanej litewskiej końcówki, jednak termin utworzony od tego nazwiska, użyty w jednym podręczniku, wskazuje, że końcówka jest dodawana, i to nie po apostrofie, jak przewidywała LKRS, lecz bezpośrednio — Solowo augimo modelis Sk 11. W innym przypadku nazwisko, do którego — zgodnie z zasadami — nie należałoby stosować zapisu bez końcówki, zapisano bez niej: J. R. Hicks modelis Čieg 284 (por. J. Hickso modelis Sk 250). Kilka przypadków wariantywności związanej z końcówkami i zakończeniami wskazuje na wątpliwości dotyczące oznaczania miękkości podczas morfologicznej adaptacji nazwiska: Lafero kreivė Sn 263, W 200, Laffer’io kreivė W 200 i Laferio kreivė Dril 142; Mundelo ir Flemingo modelis Gav 286 i Mundelio ir Flemingo modelis Gav 286. 4. INNE PRZYPADKI Inne warianty, poza już omówionymi, występują w podręcznikach raczej sporadycznie. Już na podstawie przeprowadzonej dotąd analizy można było zauważyć, że źródła te 112 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantškumas charakteryzują się przede wszystkim terminami utworzonymi od jednego obcego nazwiska, a także omówionymi już cechami wariantywności. Na podstawie wszystkich podręczników można wyodrębnić 85 takich terminów, ale w analizowanych źródłach użyto również 11 terminów utworzonych od dwóch nazwisk. Niektóre wystąpiły tylko w jednym podręczniku, na przykład Humphrey–Hawkins’o įstatymas W 266, Gramm–Rudman aktas W 194, 196, 197, Reigano–Tečer modelis Sn 31, Ricardo–Barro teorema Čieg 90, J. M. Keyneso pajamų–išlaidų modelis Sk 50, Solow–Swano modelis Čieg 377, i nie mają wariantów. Kilka terminów utworzonych od dwóch nazwisk jest używanych szerzej, ujawniając nie tylko wariantywność związaną ze sposobem zapisu nazwiska, lecz także wariantywność, którą można opisać jako związaną ze łączeniem członów terminu. W jednym przypadku człony terminu łączy się spójnikiem „i”, w innym — myślnikiem lub łącznikiem, np.: Hekšerio ir Olino modelis Andr 318, Hekšerio – Olino modelis Čieg 79; Baumolio ir Tobino modelis Gav 133, Baumolio–Tobino modelis Sk 209; Mundelo ir Flemingo modelis Gav 286, Mundello–Flemingo modelis Sk 265, Mandelo–Flemingo modelis Sn 489. Te kilka przypadków, a także zapis terminów utworzonych od dwóch nazwisk, które nie mają wariantów (np. Humphrey–Hawkins’o įstatymas W 266, Gramm–Rudman aktas W 194, 196, 197, ale Solow–Swano modelis Čieg 377, Ramsey’aus–Casso–Koopmanso modelis Čieg 365) pokazują, że fakt stwierdzony na podstawie terminologii innych dziedzin (np.: Gaivenis 2002: 38; Druktein is 2015) można potwierdzić również na podstawie analizowanej tu terminologii — także w niej pojawiają się wątpliwości dotyczące użycia łącznika i myślnika. Jak widać z przytoczonych przykładów, w niektórych przypadkach unika się ich, łącząc człony terminu spójnikiem ir. Z drugiej strony wielokrotnie zwracano uwagę na niejasności skodyfikowanych norm dotyczących użycia myślnika i łącznika (Keinys 2005; Gud zinevičiūtė 2012), a także na niejasne normy związane ze stosowaniem łącznika między wyrazami będącymi nazwami własnymi (Vaskelaitė 2022b: 106–109). Dopiero w nowym zbiorze zasad pisowni Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai, opublikowanym później niż analizowane tu źródła — w 2022 r. — wyraźniej rozgraniczono myślnik i łącznik (Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 230–242). Jak już zauważono, omawia się w nim jako znak pisowni nie tylko łącznik, ale również myślnik zakresowy, a zatem taki myślnik uznaje się za znak pisowni. Zanim jednak osiągnięto tę jasność, warianty terminów związane z użyciem myślnika i łącznika można było zapewne traktować także jako warianty interpunkcyjne (Vaskelaitė 2022b: 107–108). Terminologija | 2023 | 30 113 Typologia wariantywności terminów stosowana w litewskich pracach terminologicznych nie uwzględnia wariantów interpunkcyjnych, jednak analizowany materiał ujawnia kilka przypadków, które można by rozpatrywać jako takie warianty. Na przykład w podręczniku z 2006 r. nazwisko wchodzące w skład terminu bywa zapisywane kursywą, jak w przykładach Lafero kreivė Sk 11, Gav 11, Solowo augimo modelis Sk 11, Keyneso kryžius Sk 11, Laspeyres kainų indeksas Sk 157, Tobino q Sk 737, a taki zapis odpowiadałby wyróżnieniu w tekście elementu obcojęzycznego. Trzeba jednak zaznaczyć, że sposób wyróżniania ten przewidziano dla obcych wyrazów pospolitych lub wyrażeń oraz obcych (lub litewskich) nazw symbolicznych, a nie dla nazwisk. Mimo to jaśniejsze sformułowania dotyczące jego stosowania pojawiły się dopiero niedawno (np.: Linkevičienė 2013: 56; ESIV 2014: 38; Vladarskienė, Zemlevičiūtė 2022: 177), zatem wariantywność występująca w podręczniku z wcześniejszego okresu może być związana z niejasnościami kodyfikacji. W jednym podręczniku użyto zaledwie dwóch terminów utworzonych od trzech nazwisk, a mianowicie Ramsey’aus–Casso–Koopmanso modelis Čieg 365 i Diamondo–Mortenseno–Pissarideso modelis Čieg 154. Jeden z nich występuje tylko raz, nie może więc mieć wariantów. Równolegle jednak kilkakrotnie użyto terminu utworzonego od drugiej nazwy, zawierającego skrót — DMP modelis Čieg 154, 155. Chociaż w litewskiej terminologii skróty nie są omawiane jako warianty terminów, w świetle badań nad wariantywnością prowadzonych za granicą (np. León–Araúz, Cabezas–García 2020) skróty lub utworzone z ich udziałem terminy można by również uznać za warianty terminów. Tak czy inaczej, wariantywność tego rodzaju można by szerzej rozpatrywać na podstawie innych źródeł — takie skracanie nie jest charakterystyczne dla terminów odimiennych w analizowanych tu źródłach. W analizowanych źródłach występują jednak inne sposoby skracania. Na przykład termin skraca się przez pominięcie jego członu lub członów nieutworzonych od nazwiska. A zatem w tym samym podręczniku używa się zarówno terminu Harrodo–Domaro ekonominio augimo modelis Čieg 388, jak i Harrodo–Domaro modelis Čieg 379; zarówno Solow ekonomikos plėtros modelis Sk 193, jak i Solow modelis Sk 194. Form powstałych w wyniku takiego skracania nie traktuje się jednak jako wariantów terminu — A. Mitkevičienė (2015a) omówiła je, podobnie jak tak zwane formy długie i krótkie, jako dotyczące tekstowego użycia terminów 7 Ponieważ w niniejszym artykule przykłady zapisano kursywą, kursywę używaną w podręcznikach oznaczono, zapisując odpowiedni wyraz pismem prostym. 114 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas charakterystyczne przypadki. W badanych źródłach formy określane jako długie i krótkie formy terminu z nazwiskiem występują zaledwie w dwóch przypadkach: krótkookresowa krzywa Phillipsa Gav 244, Sk 176, Sn 322 oraz krótkoterminowa krzywa Phillipsa Jak 238, długookresowa krzywa Phillipsa Sk 180, Sn 441 oraz długoterminowa krzywa Phillipsa Jak 238. Nie oceniano jednak ani pod względem użycia tekstowego terminów, ani wariantywności przypadków związanych ze skracaniem członu nazwiskowego terminu, a w badanych źródłach jest ich wiele. Chociaż, jak wynika z przytoczonych już przykładów, w podręcznikach makroekonomii stosuje się głównie terminy utworzone wyłącznie od nazwiska, w niektórych podręcznikach widoczna jest skłonność do używania również terminów zawierających pierwszą literę imienia (lub kilku imion). Na przykład w podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego wydanym w 2006 r. znajdujemy międzyokresowe ograniczenie budżetowe konsumenta I. Fishera Sk 54, teorię wyboru międzyokresowego I. Fishera Sk 54, teorię cyklu życia I. Modiglianiego Sk 59, teorię J. A. Hobsona Sk 123, funkcję konsumpcji J. M. Keynesa Sk 50, 52, model dochodów i wydatków J. M. Keynesa Sk 50, indeks W. D. Nordhausa i J. Tobina Čieg 72, funkcję produkcji R. Lucasa Sk 131, hipotezę A. Spiethoffa Sk 124, hipotezę A. Aftaliona Sk 123, model J. Hicksa Sk 250, regułę E. S. Phelpsa Čieg 377, teorię T. Malthusa Čieg 362, chociaż inne używane tu terminy nie zawierają pierwszej litery imienia (por.: prawo Wagnera Sk 83, ekwiwalencja Ricarda Sk 100, cykle Kitchina Sk 123, cykle Juglara Sk 143, prawo Okuna Sk 177, krzywa Phillipsa Sk 177). Wiele terminów zawierających pierwszą literę imienia występuje również w podręczniku Uniwersytetu Wileńskiego wydanym w 2017 r., który, jak widać, opracowano na podstawie wcześniejszego. Sporo ich także w wydaniu podręcznika Uniwersytetu Technologicznego w Kownie z 2008 r., np.: model Dż. Neimana Sn 370, indeks zrównoważonego dobrobytu gospodarczego H. Dali i J. Kobo Sn 347, model Dż. M. Keynesa Sn 324, krzywa A. Lafera Sn 432, równanie I. Fischera Sn 450, efekt I. Fischera Sn 450, krzyż Keynesa J. M. Sk 249. A zatem w podręcznikach występują takie różnice w zapisie jak krzywa Lafera i krzywa A. Lafera, równanie Fischera i równanie I. Fischera, model Keynesa i model Dż. M. Keynesa, krzyż Keynesa i krzyż J. M. Keynesa itd., co rodzi pytanie, jak oceniać takie przypadki z punktu widzenia wariantywności terminów. Zdarza się również, że jako nazwę teorii, modelu, zjawiska, równania itp. stosuje się wyrażenie zawierające pełne imię lub kilka imion, np.: „Najwybitniejszymi przedstawicielami tej teorii neokeynesowskiej są amerykańscy ekonomiści Eusėjus Deividas Domaras (Domar, Evesey David, ur. 1914), Rojus Forbsas Harodas (Harrod, Ray, Forbs, 1980–1978) i Robertas Terminologija | 2023 | 30 115 Mertono Solou (Solo, Robert Merton, g. 1924) ekonominio augimo modeliai“ Sn 57; „Šalia labiausiai žinomų ekonominės pusiausvyros modelių būtina pažymėti ir JAV ekonomisto Džeži Neimano (Neyman Jerzy, 1903–1957) augančios ekonomikos pusiausvyros modelį“ Sn 369. Vis dėlto tokie atvejai reti, o vardo raidės vartojimo atvejų pasitaiko dažnai, pvz.: „Tai vadinama I. Fišerio poveikiu (Fisher effect)“ Sn 450; „Apatinė A. Laferio kreivės dalis rodo priešingą situaciją <...>“ W 200; „Ilgojo laikotarpio pusiausvyros pinigų rinkoje sąlygas išreiškia M. Fridmeno lygtis, pavadinta žymaus amerikiečių ekonomisto garbei <...>“ Sn 274; „M. Friedmano nuolatinių pajamų teorija papildo F. Modigliani gyvenimo ciklo teoriją“ Čieg 50. Tę skłonność można wyjaśnić wpływem kontekstu. W podręcznikach nie tylko używa się terminów z nazwiskami, lecz także wyjaśnia okoliczności ich powstania, wskazując osobę, od której nazwano daną rzecz; przy jej wskazywaniu podaje się nie tylko nazwisko, ale i imię, które później zostaje skrócone do pierwszej litery. Można zatem kontekstem wyjaśnić również niektóre przypadki użycia terminów z inicjałem imienia, np.: „Pierwszym, który uzasadnił teorię długich fal, był rosyjski ekonomista Nikołaj Kondratjew (1892–1938) w swoim artykule „Długie fale w życiu gospodarczym” (1926). Na podstawie informacji o zmianach cen dóbr konsumpcyjnych we Francji, Wielkiej Brytanii, USA i Niemczech N. Kondratjew wysunął hipotezę, że rozwój przemysłowy ma charakter cykliczny. J. Schumpeter potwierdził koncepcję rosyjskiego uczonego, nazywając długie fale cyklem N. Kondratjewa. Od 1930 roku w literaturze ekonomicznej długie fale znane są jako cykl Kondratjewa” Gav 284. Z drugiej strony, chociaż nazwisko zwykle występuje z inicjałem imienia, zdarzają się także przypadki użycia samego nazwiska, które można by uznać za przeoczenie, np.: „I. Fisher uważał, że szybkość obiegu pieniądza w krótkim okresie jest mniej więcej stała” Sn 205 oraz „Fisher jako pierwszy sformułował równanie wymiany” Sn 204. Można zatem uznać, że użyty w takim kontekście termin z inicjałem imienia równanie wymiany I. Fishera („Pozwala to przekształcić równanie wymiany I. Fishera w ilościową teorię pieniądza”) również powstał w wyniku przeoczenia. Z drugiej strony ten ostatni przykład może wskazywać także na okoliczności powstawania terminu z nazwiskiem w podręczniku makroekonomii. Jeśli rzeczywiście tak jest, można byłoby następnie ustalić, w jakim stopniu terminy z nazwiskami w podręcznikach makroekonomii przejęto z publikacji zagranicznych, a w jakim stworzyli je autorzy podręczników. Wszystkie one, jak wynikało z przykładów analizowanych w niniejszym artykule 116 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas — zostały utworzone od nazwisk niebędących nazwiskami litewskimi (ponieważ omawiane w nich prawa, teorie, modele, równania itd. stworzyli nie-Litwini), jednak kontekst, na który zwrócono tu uwagę, wskazywałby, że do powstania terminu z nazwiskiem mogli się przyczynić także autorzy litewskich podręczników. Taką hipotezę pozwalają sformułować również wspomniane na początku artykułu różnice w ilościowych danych dotyczących terminów z nazwiskami w analizowanych podręcznikach — w niektórych podręcznikach można uniknąć wymieniania osoby lub osób związanych z danym zjawiskiem, nie używając terminu z nazwiskiem, na przykład w ten sposób: „Ze względu na dominujące tendencje w teorii ekonomii wyróżnia się kilka podstawowych modeli konsumpcji: <...> Hipoteza dochodu permanentnego (Milton Friedman, 1957). <...> Hipoteza cyklu życia (Franco Modigliani i Richard Brumberg, 1954) <...>” Andr 180–181. Kwestia związana z użyciem terminów z nazwiskami wymagałaby jednak osobnego rozpatrzenia, ponieważ nie dotyczy wyłącznie ich wariantywności. WNIOSKI Omówienie wariantywności terminów z nazwiskami stosowanych w podręcznikach makroekonomii przeznaczonych dla szkół wyższych pokazuje, że jest ona związana przede wszystkim ze sposobem zapisu nazwiska oraz cechami jego adaptacji morfologicznej. Najbardziej charakterystyczna dla tych źródeł jest wariantywność wynikająca z różnego sposobu zapisu nazwiska: w jednych podręcznikach zapisuje się je w oryginale, w innych — za pomocą litewskich liter, adaptując je w tym drugim przypadku do przybliżonej wymowy. Normy zapisu nazwisk obcych w języku litewskim dopuszczają różne sposoby ich zapisu. Przewidują również wyjątek dotyczący tradycyjnych form nazwisk, a w analizowanych źródłach widać także przypadki wariantywności, które można wiązać ze stosowaniem tego wyjątku, jak również z niejasnościami co do pojęcia formy tradycyjnej. W terminologii podręczników makroekonomii widoczna jest wyraźna skłonność do dostosowywania obcych nazwisk do systemu morfologicznego języka litewskiego przez dodawanie litewskiej końcówki, a występujące wyjątki odzwierciedlają wyjątki przewidziane w skodyfikowanych normach zapisu nazwisk obcych w języku litewskim. Niektóre warianty spotykane w podręcznikach makroekonomii wiążą się z niejasnościami dotyczącymi adaptacji fonetycznej nazwiska. Chociaż przyczyny wariantywności terminów z nazwiskami należałoby zbadać osobno, wykorzystując nie tylko źródła z zakresu makroekonomii, tutaj przeanalizowana Terminologija | 2023 | 30 117 Materiał wskazujący na zgodność tendencji w użyciu terminów odimiennych z zasadami zapisu obcych nazw osobowych pozwoliłby stwierdzić, że jedną z przyczyn może być wariantywność implikowana przez kodyfikację norm ortograficznych. W analizowanych źródłach odnotowano niewiele innych przypadków wariantywności, a te, które występują, pozwalają wnioskować, że również w terminologii makroekonomicznej pojawiają się wątpliwości związane ze stosowaniem pauzy i łącznika. Przedstawiona tu analiza użycia terminów odimiennych nie tylko ujawnia typy wariantywności lub ich cechy charakterystyczne dla podręczników makroekonomii, lecz także stawia pytania dotyczące typologii wariantywności. Ujawnia również przypadki, które nie były oceniane pod kątem wariantywności, i ogólnie zachęca do szerszego badania terminów odimiennych oraz analizowania ich z różnych perspektyw. ŠALTINIAI Andr – Andriušaitienė Daiva, Drejeris Rolandas, Jakutis Algirdas, Petraškevičius Vladislavas, Stepanovas Artūras 2016: Ekonomikos teorija: vadovėlis, Vilnius: Vilniaus Gedimino technikos universiteto leidykla „Technika“. Čieg – Čiegis Remigijus 2012: Makroekonomika: Vilniaus universiteto vadovėlis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Dril – Drilingas Boleslovas, Čiburienė Jadvyga, Snieška Vytautas 1997: Makroekonomikos pagrindai: vadovėlis neekonominių specialybių studentams, Kaunas: Technologija. Gav – Gavelis Vytautas, Gylys Povilas, Mačiekus Venantas, Minkevicienė Neringa, Paliulytė Regina, Ulvidienė Erstida, Urbšienė Laima 2017: Makroekonomika: Vilniaus universiteto vadovėlis, elektroninė knyga, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Jak – Jakutis Algirdas, Petraškevičius Vladislavas, Stepanovas Artūras, Šeškutė Laima, Zaicev Stepan 2007: Ekonomikos teorija: vadovėlis, šeštasis pataisytas ir papildytas leidimas, Vilnius: Eugrimas. Sk – Skominas Vytautas, sud., 2006: Makroekonomika: vadovėlis, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Sn – Snieška Vytautas, Baumilienė Valerija, Bernaton (sic)ytė Dalia, Čiburienė Jadvyga, Juozapavičienė Aldona ir kt. 2008: Makroekonomika: vadovėlis ekonominių specialybių studentams, trečiasis pataisytas ir papildytas leidimas, Kaunas: Technologija. W – Wonnacott Paul, Wonnacott Ronald 1994: Makroekonomika, Kaunas: Litterae universitatis. LITERATŪRA AEKŽ – Aiškinamasis ekonomikos anglų–lietuvių kalbų žodynas, sudarė W. Pearce, Vilnius: TEV, 2006. Ambrazas Vytautas 2008: Svetimų tikrinių vardų rašymas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Baltrušaitienė Indrė 2009: Svetimvardžių rašymo tradicijos formavimasis Lietuvoje: magistro darbas, Vilnius: Vilniaus universitetas. Barankin Benjamin, Metelitsa Andrei I., Lin Andrew N. 2004: Stedman’s Illustrated Dictionary of Dermatology Eponyms, Philadelphia: Lippincott Williams and Wilkins. Becker Christopher J., McDermott Mollie, London Zachary N. 2021: Declining Use of Neurological Eponyms in Cases Where a Non-eponymous Alternative Exists. – Clinical Neurology and Neurosurgery 200, 1–6 Prieiga internete: https://medicine.umich.edu/sites/default/files/content/downloads/Eponym%20Study.pdf. Cappuzzo Barbara 2008: Eponyms or Descriptive Equivalent Terms? The Question of Scientific Accuracy in Medical Discourse. Prieiga internete: https://core.ac.uk/display/53253513. 118 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas Čepienė Nijolė 1995: Lietuvių kalbos germanizmai ir jų fonetinė adaptacija: disertacija, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Daukšas Kazys, Barkauskas Jurgis, Daukšas Vitas ir kt. 2003: Chemijos terminų aiškinamasis žodynas, 2-asis patais. ir papild. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Dyda Anna, Pronińska Aleksandra 2021: Lessico medico italiano e polacco a confronto: il caso dei sintagmi terminologici di tipo malattia di banti/choroba bantiego. – Romanica Cracoviensia 1, 43–53. Drukteinė Albinas 2015: Ortografiniai įjereivystės terminų variantai: didžiosios raidės, brukšnelis, kabutės. – Kalbos praktikos problemos 14, 6–14. Duque-Parra Jorge Eduardo, Llano-Idarraga J. Oskar, Duque-Parra Carlos Alberto 2006: Reflections on Eponyms in Neuroscience Terminology. – The Anatomical Record, Part B: The New Anatomist 289(6), 219–224. ESIV – Europos Sąjungos institucijų vertimo į lietuvių kalbą vadovas, Liuksemburgas, 2014. Firkin Barry G., Whithworth Judith A. 2001: Dictionary of Medical Eponyms, London: Informa Healthcare. Gaivenis Kazimieras 1994: Tarptautinių terminologijos principų taikymas mūsų terminijai. – Lietuvių kalbotyros klausimai 31, 11–17. Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius: LKI leidykla. Gudelienė 2016: Tikrinių vardų galūnių adaptavimo ypatumai Simono Daukanto ir Simono Stanevičiaus Epitome Historiae Sacrae vertimuose. – Lituanistica 62(1), 38–44. Gudzinevičiūtė Ona Laima 2012: Keli probleminiai rašybos ir skyrybos ženklų vartojimo atvejai. – Kalbos kultūra 85, 121–135. Kasradze Mindia, Kasradze David 2015: Traumatologijos ir ortopedijos eponimai: simptomai ir sindromai, Klaipėda: Klaipėdos universiteto leidykla. Kaulakienė Angelė 2003: Lietuviškų fizikos vadovėlių elektros ir magnetizmo terminai. – Terminologija 10, 107–116. Kaulakienė Angelė 2014: Iš matematikos ir fizikos terminų vartosenos. – Terminologija. Terminografija. Terminija, Vilnius: Technika, 58–61. Kavaliauskas Paulius, Krupickaitė Dovilė, Kynė Genovaitė 2021: Aiškinamasis geografijos terminų žodynas, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Keinys Stasys 2005: Brūkšnio ir brūkšnelio vartojimas. – Kalbos kultūra 78, 183–190. Kevlian Andrew, Logie Sarah, Hage Robert 2023: Debating Eponyms: History of Ear and Eye Anatomical Eponyms. – Translational Research in Anatomy 32, 1–13. Kitkauskienė Laimutė 2011: Eponiminiai architektūros, meno ir statybos terminai lietuvių kalboje. – Santalka: Filologija, Edukologija 19(1), 48–58. Kniūkšta Pranas 2004: Įstaigų, įmonių ir organizacijų pavadinimai. Darbyos ir vartosenos aptarimai, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. Kucharz Eugeniusz Jóźi 2020: Medical Eponyms from Linguistic and Historical Points of View. – Reumatologia 58(4), 258–260. León-Araúz Pilar, Cabezas-García Melania 2020: Term and Translation Variation of Multi-word Terms. – Análisis multidisciplinar del fenómeno de la variación fraseológica en traducción e interpretación / Multidisciplinary Analysis of the Phenomenon of Phraseological Variation in Translation and Interpreting, 210–247. Linkevičienė Nijolė 2013: Redagavimo pradmenys, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. LKRS – Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba, 2-asis patais. fotograf. leid., Vilnius: Mokslas, 1992. LTE – Neteitybiškų tikrinių vardų rašymas „Lietuviškojoje tarybinėje enciklopedijoje“, Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1986. Mikelionienė Jurgita 2017: Tarptautinių terminų apeliatyvacijos aspektai. – Terminologija 24, 127–144. Mitkevičienė Asta 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 94–144. Mitkevičienė Asta 2015a: Kai kurie terminų sinonimijos aspektai. – Terminologija 22, 39–60. Mitkevičienė Asta 2018: Lietuvos Nepriklausomybės Akto signataras Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija. – Terminologija 25, 201–234. Palenskis Vilius, Valiukėnas Vytautas, Žalkauskas Valerijonas, Žilinskas Pranas Juozas 2007: Fizikos terminų žodynas: lietuvių, anglų, prancūzų, vokiečių ir rusų kalbomis, 2-asis patais. ir papild. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Pažūsis Lionginas 2014: Kalba ir vertimas, Vilnius: Vilniaus universitetas. Terminologija | 2023 | 30 119 Stunžinas Robertas 2008: Variantiniai statybos liaudies terminai Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 15, 111–130. TI – Pavardžių, vardų ir vietovardžių transkripcijos iš rusų kalbos į lietuvių kalbą ir iš lietuvių kalbos į rusų kalbą instrukcija, Vilnius: Mokslas, 1990. TŽR – Terminų žodynų rengimo bendrieji reikalavimai (patvirtinta Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 2007 m. gruodžio 20 d. posėdžio protokoliniu nutarimu), 2007. Prieiga internete: https://www.vlkk.lt/aktualiosios-temos/terminija/terminu-zodynu-rengimo-bendrieji-reikalavimai. Ulky­tė Rūta 2016: Tikriniai vardai ir eponimai chemijos terminijoje: baigiamasis magistro darbas, Kaunas: Kauno technologijos universitetas. Vainienė Rūta 2008: Ekonomikos terminų žodynas, 2-oji laida, Vilnius: Tyto alba. Vaskelaitė Ramunė 2022a: Makroekonomikos terminija: sinonimijos priežastys: mokslo studija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Vaskelaitė Ramunė 2022b: Rašybos variantiškumo astrologijos terminijoje priežastys. – Terminologija 29, 95–119. Vladarskienė Rasuolė, Zemlevičiūtė Palmira 2022: Lietuvių kalbos rašyba: taisyklės, komentarai, patarimai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. VLKK 1997: Valstybinės lietuvių kalbos komisijos nutarimas „Dėl lietuvių kalbos rašybos ir skyrybos“ (1997 m. birželio 19 d., Nr. 60). Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt. VLKK 2016: Protokolinis nutarimas dėl rekomendacijos „Dėl autentiškų asmenvardžių gramatinimo“ (2016 m. gegužės 26 d., Nr. Pn-3). Prieiga internete: http://www.vlkk.lt/vlkk-nutarimai/protokoliniai-nutarimai/rekomendacija-del_autentisku-asmenvardziu-gramatinimo. Whitworth Judith A. 2007: Should Eponyms Be Abandoned? No. – BMJ 335, 425. Woywodt Alexander, Matteson Eric 2007: Should Eponyms Be Abandoned? Yes. – BMJ 335, 424. Zemlevičiūtė Palmira 2003: Antano Vileišio (1856–1919) medicinos mokslo darbai ir jų terminija. – Terminologija 10, 84–106. Zemlevičiūtė Palmira 2009: „Varpo“ medicinos straipsnių terminai. – Terminologija 16, 92–108. Zemlevičiūtė Palmira 2011: „Keleivio“ straipsnių apie sveikatą terminai. – Terminologija 18, 92–108. Zemlevičiūtė Palmira 2012: Morfologiniai anatomijos terminų variantai XVII–XVIII a. lietuvių leksikografijoje. – Terminologija 19, 105–124. Zemlevičiūtė Palmira 2018: Medicinos terminija prieš 100 metų. – Terminologija 25, 147–200. VARIATION OF MACROECONOMIC TERMS WITH A PERSONAL NAME Summary Although terms formed with a personal name, usually a surname, are used in a variety of fields, they are not widely studied in terminology works. This leads to various uncertainties both in the use of these terms and in their terminological evaluation. Here, using macroeconomics textbooks for higher education as a source, the variation inherent in these terms, referred to in the article as ‘personal name terms’, is researched. Although macroeconomics textbooks contain a varying number of terms with personal names, all of these terms are composed with a non-Lithuanian personal name, and the totality of such terms shows that their variation is in some way related to the peculiarities of the use of a non-Lithuanian personal name. It is mainly a mixed type of variation, involving the orthographic, phonetic, and morphological levels. The most striking feature of variation is the different ways in which a proper name is spelled, which is determined by the application of different spelling methods, by exceptions made for certain terms, and by individual cases of oversight. Another feature of the variation of the terms under considerations is related to the unequal morphological adaptation of non-Lithuanian personal names, which is obvious from its ending. 120 Ramunė Vaskelaitė | Asmenvardinių makroekonomikos terminų variantiškumas However, the analysis of the terms also reveals term differences which are not assessed from the point of view of variation. Although most of the terms are composed of a single personal name, i. e., a surname, it is also quite common in macroeconomic textbooks to use the name of a theory, model, etc. as a term that has both a surname and the first letter of a first name. Having noted such cases, the paper calls for a separate study. Gauta 2023-12-11 Ramunė Vaskelaitė Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E. paštas [email protected] Terminologija | 2023 | 30 121