Pranas Kniūkšta lietuvių kalbos kultūros baruose
Full text
R. VladaRskienė. P anas kniūkš a
li e ios língua cul u a ba os 331
RUOL VLADARSKIEN
ins i u o da língua li uanas
PRanas kniŪkŠTa lieTUVI kalBOs kUlTŪROs BaRUOse longaame is Kalbos kul u a
publicação o ganizado e edi o us P anas kniūkš a 2008-ųjų udenį š en ė me ų
jubile ių 75-iejų. P anas kniūkš a nasceu 1933 m. se emb o 24 d. Ba zdži kaime,
salan alsčiuje, k e ingõs apsk i yje, gausioie als iečių šeimoi. Começou a
es uda klausgal início moiclasse, a pa i de 1946 m. mokėsi salan ų idu inėje
moiclasse e a baigė 1954 m.
al oš uosius mokslus kniūkš a ėjo Vilniaus uni e si e e desde 1954 a é 1959
anos, es udou Li uães língua e li e a u a. a kakliam e da bščiam zemaičiui
ap ende sekėsi puikiai, ele in e ėjosi ques ões de ciência da língua, oi a i as
memb os do Li huanian lingua bū elio, maio ia do seu man eniky ų examinos
a alia mui o bem. Uni e si á com elogio e minou em 1959 anos. como endo
polinkį pa a a a i idade cien í ica kniūkš a oi p e is o abalha ins i u o da
língua e li e a u a li uanas, mas ecebeu ca ac e is iką com į ašu ne
comple amen e poli icamen e sub endęs, po an o oi en iųs as em
die eniškių ido inę mokyklą (Šalčininkų .). Aqui a p incípio abalhou mes e, e
depois de anos já e a edado da pa e de ensino. Pasižimėjo como a i as
pedagogos e bom me odinio abalho, o ganiza o ius do p ocesso didác ico,
po an o oi designado eišiškių š ie imo sky iaus me odinio kabine o edėju.
332 kalBOs kUlTŪRa | 81 spa i pedagoginė ka je a nenuslopino no o a sidė i
cien í iciniam abalho. 1967 m. kniūkš a começou a abalha no a ual se o de
língua li e á ia li uanas do Ins i u o de língua e li e a u a li uanas. Naqueles
mesmos anos ing essou em aspi an u a, na qual es udou a é 1970 m. 1971 m.
apgynė ilologijos mokslų kandida o (daba dak a o) dise ação Būd a džiai su
p iesaga - i iches g ama iniai sinonimai, e 1976 m. seus undamen os publicou
monog a iją P iesagos - būd a džiai. De eba, signi icâncias, g ama inais
sinonimas. ins i u e abalhou jaunesnião, mais a de sênio cien is a.
esca a ame ins i u o dos li uãos do idioma de 1991 a é 2000 m. lide ou do
depa amen o cul u a do idioma. desde 2002 m. ins i u e abalha segundo
con a o. lingüís ico a i idade cien í ica di e sai iapusė p incipalmen e ele
dedica oco à a ualidade das línguas li uanas, eo ias e p á icas cul u ais da
língua, polí icas da língua, po ą úl imas décadas ques ões da língua
adminis a i a*. abalha di ecionalmen e, a endeia a mais impo an es
necessidades da p á ica da língua, cada abalho se es o ça ealiza
nep iekaiš ingai. Būdamas exiglus a si mesmos e aos ou os, p incipingai c ia
nege o es de linguagem, a gumen uo ai e idênia a seus danos. Solida base à
pos e io a i idade cien í ica adqui iu esc e endo mais impo an e g amá ica
da língua li uânica: acadêmicas Li u ias g ama icas do e cei o om, Daba ines
lie u ių kalbos g ama iką, usų kalba išleis ą Гpamma ika li-
o s quem língua. kniūkš a a es es publicações esc e eu po alguns capí ulos.
P isionou e à no miná el publicação Li u ias da língua esc i a e sky yba
p epa imo. mais longamen e kniūkš a abalha à publicação pe iodica Kalbos
kul ū a desde 1971 m. a é ago a, lhe a da ê p incipalmen e jėgų e ši dies.
P imei a amilia ização com Kalbo cul u a oi a igo 13 sąsiu inyje (1967 m.), só
começando a abalha li uãos idioma e li e a u a ins i u e. a pa i 1971 m.
p asideda sé esnes abalho: a p incípio kniūkš a ajudou a p epa a
sąsiu inos, mais a de oi memb o edi o ial da coleção, suda y ojas,
esponsomasis edi o us. p e is o uma publicação, elkė au o , exigliai edaga a
seus a igos, paci iai ap ê no os colegas esc e e a igos cien í icos.
Sendo suda y ojas do sąsiu inio, e mais a de esponsá elis edi o io, puoselėjo p incípios da
publicação e seus consis en emen e seguíase ele mesmo esc indo a igos. kniūkš os opinião,
Na publicação da Cul u a da Língua de e se le an adas, conside adas e esol idas odos
impo an es ques ões da língua, p incipalmen e p ecisa di igi os olhos em no os enómenos
da língua, eles pesquisa e a alia . ins i u o da língua li uânica lançou bibliog a ia dos
abalhos do kalbininko: P anas Kniūkš a. Bibliog a ija, Vilnius, 2008, 48 p.
R. VladaRskienė. P anas kniūkš a lie u ių kalbos kul ū os ba ose 333 kniūkš os
s aipsnius Na cul u a da língua pode se subdi idado em á ios g upių.
Reikšmingiausi deles, nos quais conside am-se p incípios de ges ão da língua,
le an am-se eo iniai ques ões da cul u a da língua. umaja desses
conside s ymų es ão em a igos, alocados empôs e publicação pa a a ende .
Esc e endo sob e a língua e sua cul u a nusipelniusių pessoas (kazimie o
Būgos, an ano salio, Juozo Balčikonio, kazio Ul ydo, kazimie o Gai enio e k .)
abalhos e seus signi icado, kalbininkas e ela e seu pon o de is a em
ac i idades no minamąjas de linguagem. maio g upo a cons i uem a igos
sob e kancelia ină e adminis a i a linguagem, deles são 25. a ados
p oblemas aas pla us conc e os pala as e suas compoções doyba e
signi icâncias, comen á ios de á ios documen os, da língua kancelia inė
lie u ių aida. mui o esc e ida sob e emp esas, ins i uições e o ganizações
nomes, p o undugniai esnag inhado signi ica i os di ec as e nomes
simbolínimos azimen o, ab e ação, kai ima, aškin i con isesni a osena
casos. Jun o aos a igos sob e a língua adminis a i a menė ini esc i os
sob e di iculdos caminho da língua li uaniana buscando o na -se língua
es a al, e mais a de sob e p oblemas des e s a us de consolidação, ambém
e a i idades da comissão da língua li uânica. Pa a as pala as da ybos
ing ybes kniūkš a ap oinosi não um um Kalbos kul u a sąsiu inyje, ašinius
es e ema desc eend ina a igo dėsningumai, aisyklės i paski i kalbos ak ai
(1980, sąs. 38, p. 2337). sepa adamen e de e ia menciona a igos sob e
p ecessagos -inis būd a džius ciclą. Kalbos kul ū os leidinys uma das mais
impo an es ibūnų do kalbininko. de odo pa a es a publicação ele esc e eu
90 mais cu os ou mais longos a igos isso é quase um e çal de odos os na
imp ensa publicadas seus a igos. Espe amos que esse núme o semp e aumen e a cada ano.
kniūkš ą odo o empo a aė e li e a u a, mais p ecisamen e kalbinės aiškos
p iemonės. sob e esc i o es e poe as esc e ia a igos, lia ela os em
con e ências, e 1981 m. expôs li o Rašy ojas e pala a. analisando a língua dos
esc i o es albinis a se es o ça a combina li e á io e linguís ico
comp eensão da língua. e p óp io é bom mes e da pala a, especialmen e isso
gos a de mos a a a és de á ios e en os, os ou in es a aiendo į aigia e
igu iginga lingua, mui as ezes p abildamas e zemai iamen e.
abalhando no abalho no minamen o do idioma kniūkš a semp e es á nos
mesmos ac ualiais acon ecimen os sūku yje. 19871991 anos oi sec e á io da
Comissão da língua li uana, 19921999 m. Memb o da Es adoybinės lie u ių kalbos
komisijos p ie lie uu os Respublikos seimo. mui o dėjo es o ços, que o s a us
da es a al língua li uãs osse consolidado não só ju ídicamen e, mas e
p a icamen e. Pa engė Fi mų a dų da imo eg as (1992) e seus p iedą
334 kalBOs kUlTŪRa | 81 pala as de consumo e esc i a (1995), que a Comissão de
linguagem con i mou como documen os o iciais. 1990 m. línguas Li uãs, polkų e
usų expôs li ogelê Vilniaus k aš as e lie u ių kalba, ela esc e endo p a e ė
die eniškėse e eišiškėse adqui ida expe iência.
Pa adinimų gimininių kalbininkas a i amen e pa icipou na Vals ybinėje lie u ių
kalbos komisijoje s a s an lie u ių kalbos sky ybos dalykus. cons an emen e
cuida da egula idade da língua pública, é a i o memb o da Comissão Pública de
Assun os de Língua Pública da Vilniaus mies o sa i aldybės. abalho de
no minamen o da linguagem kniūkš a econhece sup emaenyba da língua i a
con a a i iciais eg as sis emicas. Ele ad e e colegas lbinis as po causa da
pe igosidade excessada da no malização: di bindo abalho de ges ão da
linguagem, emos deixado espaços e libe dade de linguagem. Têm de se
econhecidas a ian es das no mas e sua g adual mudança, dis inguidas maio es
( ês) e meno es (codi icação) e os, di e en es di e en es á eas de uso da
língua e es ilos equisi os, p es ijinė e p os a língua comum, ideãliosios
linguagem no mas e comumena linguagem a osena (kalbos a ky ikslas ugbos
jeziką. Kalbos kul ū a, 68 sąs., 1996, p. 3839).
mais como po um pa dos úl imos décadas kniūkš a es uda e no mina Li uães
adminis a i a língua. como pe i o a alia a linguagem de p oje os de
documen os, aos ibunais aço análises de linguagem, ala em seminá ios
kancelia inês linguagem assun os. os mais impo an es abalhos nes a á ea
com alkininkais p epa ados Kancelia inės kalbos pa a imai (pasi odė 5
publicações de li o, e o sex o online) e a monog a ia esumido a
Adminis acinė kalba i jos a osena (2005).
abalhando cien í ico e abalho de linguagem no minamen o kniūkš a não
esqueço e escola os asun os: Li em da escola exigem dė i aqueles linguas
undamen os e ugdy i aquela nuo oką, que uma ezze homem ganha a de
amília e ambien e. Passa am aqueles empos, quando ao p o esso mais
impo an e e a ensina le , esc e e e g amá ica a domina . ago a é p eciso
ensina e p óp ias línguas (lie u ių kalbos būklė i mokykla. Li e a ū a i
menas, 1988 m. ou ub o 15 d.). Puikiai pe cebendo g andeulê esponsabilidade da
escola ugdan cul u a da língua da sociedade, kalbininkas não pôde ica
nuošalyje. 1983 m. p epa ou Mokomąjį Li u ians kalbos ašybos i ki čia imo
žodyną (su a. lybe iu). Šiomoji ins umen o emendisy a e apildy a oi pe leis a
bene 10 ezes. ou o popula a us, não ez pe leis o, aos alunos des inado e seu
a o i o leidinys é Lie u ių kalbos žinynas. kniūkš a o o mou e esc e eu ês capí ulos.
R. VladaRskienė. P anas kniūkš a li uãos língua cul u a ba os 335 kalbininkas
anunciou ciência a igos de línguas cul u a, socioling is ikos, g ožinės
li e a ū os kalbos, adminis a i as linguagem ques ões em Mokslų akademijos
abalhos, Lie u ių kalbo y os klausimuose e k . Reikšmingiausi deles pu a em
coleção de a igos Kalbos a osena e a kyba. kniūkš a es o ça-se o mais
amplamen e dissemina as no mas da língua, as ap ougnei expliquinhi pa a os
usuá ios comuns da língua, po isso ac uais ques ões de manequbos e polí icas
publicou mui os a igos em á ios jo nais (Tiesa, Ta ybinis moky ojas, Lie u os
aidas, Lie u os žinia ū a, menas i menas, Sa i aldybių i k .), em e is as (Mūsų
kalba, kelias kalba, Gimnasis i Žodis), lançou li os des inados ao público:
Gims acija, dokumen acija i o ganizain (2004), Veja: poš a i Vilnius (2006),
Naujšai. O que elas dão e o que p óp ios p ecisam pe cebe (2007), No idades das
eg as de p epa ação Documen os. Co iisymai e n aisymai (2007). kniūkš a
cons an emen e en a iza que o abalho da ciência da linguagem em de basea
p á ica, que p imei o p ecisa examina os mais ac ualiaus enomenos. con ínuas
es o ços ha moniza a eo ia da língua, p á ica e necessidades dos
consumido es lemb ou, que abalhos do lingüis a são aliosos não só da
linguagem mokslui, mas e necessá ios à sociedade, isso es emunja paka o iniai
(e não po uma ez) kniūkš os p epa ados eikalos edições.
Bažios sukak ia ocasião que iamsi deseja deseja a o e, mui os
signi ica i os de abalhos nu ecuiam zemaichi de no as polėkių, k ea i es
ene gia e o eos saúde.