Antano Lyberio gyvenimas ir darbas – leksikografija

Z. ŠIMĖNAITĖ. Życie i praca Antanasa Lyberisa – leksykografia 359 ZITA ŠIMĖNAITĖ Instytut Języka Litewskiego ANTANASA LYBERISA ŻYCIE I PRACA – LEKSYKOGRAFIA (W 100. rocznicę urodzin) Minęło całe stulecie od narodzin Antanasa Lyberisa (1909–1996), jednego z najwybitniejszych leksykografów drugiej połowy XX wieku. Już od pięciu dziesięcioleci korzystamy z różnych słowników języka litewskiego opracowanych przez niego. Z okazji 70. rocznicy (1979), kiedy A. Lyberis otrzymał tytuł zasłużonego działacza kultury, powiedział: „Moja praca i życie związały się z leksykografią. Pracę tę wykonuję od ponad 40 lat. Zrosłem się z nią, przyzwyczaiłem się do niej i bez niej nie mogę żyć. Niektórzy uważają pracę nad słownikiem za suchą i nieciekawą. Dla mnie nigdy nie była ani sucha, ani nieciekawa. Obok codzienności tej pracy zawsze znajdowałem w niej niemało poezji.” Antanas Lyberis urodził się 6 listopada 1909 r. w riškiai, w rejonie poniewieskim. W 1939 r. ukończył studia filologii klasycznej na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. W latach wojny i powojennych pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Prenach, był jego dyrektorem (1946–1947), a od 1947 r. przez prawie trzy dziesięciolecia pracował w instytutach naukowych – do 1952 roku w Instytucie Języka Litewskiego, później – w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. 360 KALBOS KULTŪRA | 82 A. Lyberis był świadkiem powstawania redakcji Słownika języka litewskiego oraz kształtowania się litewskiej szkoły leksykograficznej. W 1932 r., gdy był jeszcze studentem, Juozas Balčikonis zaprosił go do pomocy przy porządkowaniu i uzupełnianiu kartoteki Kazimierasa Būgasa. Wypisywał słowa do kartoteki Słownika z rodzinnych Ėriškių i innych miejsc, opracowywał teksty słownika. Okres pracy redakcji Słownika w latach 1932–1942 A. Lyberis szczegółowo opisał w artykule „Słownik języka litewskiego” i jego pracownicy, poświęconym pięćdziesięcioleciu redakcji (Mūsų kalba 1, 1981, 5–17). J. Balčikonis zgromadził zespół słownikarski, któremu przypadło rozpocząć pracę nad wielkim Słownikiem języka litewskiego, a u jego początków A. Lyberis owocnie pracował. W Przedmowie do I tomu LKŽ, który ukazał się w 1941 r., redaktor wymienił go wśród najbliższych współpracowników redakcji, „bez których uczciwej pracy i poświęcenia” słownik nie mógłby się ukazać. Historię powstawania LKŽ A. Lyberis kontynuował w artykule „Praca nad «Słownikiem języka litewskiego»” (Kalbos kultūra 43, 1982, 4–13). Wraz z nauczycielem Juozasem Starkusem odnalazł ukrytą w czasie wojny w Kownie część kartoteki Słownika – znaleźli ją w piwnicy kościoła św. Antoniego na Žaliakalnis (Wreszcie odnaleziono całą kartotekę. – Mūsų kalba 2, 1972, 30–31). Napisana przez A. Lyberisa w 1959 r. rozprawa Lietuvių kalbos sinonimų žodynas ir jo sudarymo principai jest pierwszą pracą teoretyczną poświęconą problematyce tworzenia słowników języka litewskiego. Tytuł autoreferatu: I. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas ir jo sudarymo principai. II. Słownik synonimów języka litewskiego i zasady jego opracowania. Napisano w nim, że przedstawiona do obrony praca składa się z dwóch części: 1 – części tekstu Słownika współczesnego języka litewskiego wydanego w 1954 r. przez Litewską Akademię Nauk SRR (litery: b, c, č, f, g, h, i, j, k, n, o, p, š, z, ž – łącznie 59 arkuszy autorskich) oraz wstępu; 2 – Słownik synonimów języka litewskiego i wstęp teoretyczny. A zatem stopień naukowy A. Lyberisowi przyznano za opracowanie zasad tworzenia dwóch nowych słowników języka litewskiego. A. Lyberis – językoznawca, który zajmował się teoretyczną i praktyczną pracą słownikarską. Przez pięćdziesiąt lat aktywnej działalności pracował nad najważniejszymi słownikami języka litewskiego: akademickim Słownikiem języka litewskiego i Słownikiem współczesnego języka litewskiego. Od 1941 do 1986 r. przygotował i zredagował aż 14 tomów akademickiego Słownika języka litewskiego (I1, I2, II1, II2, III–VIII, X, XII–XIV). Za pracę nad słownikiem w 1965 r. wraz z innymi leksykografami otrzymał Litewską Nagrodę Państwową. A. Lyberis – autor tekstu i redaktor dwóch pierwszych wydań (1954, 1972) „Słownika współczesnego języka litewskiego”. Do pierwszego wydania wybierał słowa z kartoteki, napisał większą część tekstu (część tekstu napisał Napalys Grigas). Zofija Kėzytė wspomina, że jeszcze niewydanego słownika Z. ŠIMĖNAITĖ. Życie i działalność Antanasa Lyberisa – leksykografia 361 autorzy tekstu LKŽ korzystali z rękopisu. Najtrudniej było pierwszym: należało przedstawić nie tylko korpus pierwszego normatywnego słownika języka litewskiego, dobrać przykłady użycia, lecz także wyodrębnić główne (najważniejsze) znaczenia słów i je wyjaśnić. Później podstawowy korpus tego słownika stał się bazą dla nowych wydań; opierali się na nim autorzy nowych słowników dwujęzycznych. Językoznawca jest autorem pierwszego Słownika synonimów języka litewskiego (1961), w którym opisał 720 gniazd wyrazów synonimicznych. Później opracował obszerniejszy Słownik synonimów (1981), w którym opisał 5200 grup wyrazów synonimicznych. Drugie poprawione wydanie tego słownika, zredagowane przez Jonasa Paulauskasa, w 2002 r. wydał Instytut Języka Litewskiego. Pierwsze recenzje A. Lyberisa, opublikowane w czasopiśmie Naujoji Romuva, poświęcone były Pismom Jonasa Jablonskisa (1935) oraz Poradnikowi językowemu Leonarda Dambrauskasa (1939). Pracując w instytucie naukowym, zajmował się także sprawami szkoły. Wcześnie zrozumiał, że dla szkoły bardzo ważne i aktualne są kwestie ortografii oraz poprawnego języka. Opracowany przez A. Lyberisa w 1956 r. Słownik ortograficzny języka litewskiego dla szkół (współautor N. Grigas) doczekał się 6 wydań, natomiast wydany w 1983 r. Szkolny słownik ortograficzny i akcentuacyjny języka litewskiego (współautor Pranas Kniūkšta) – 13 wydań (najnowsze wznowienie – 2009 r.). Opracowane przez leksykografa słowniki języka litewsko-rosyjskiego są wydawane do dziś: ukazało się 10 różnych wydań, a najnowsze – w 2009 roku. W 1956 r. wraz z V. Kosuchinem wydał przeznaczony dla szkół słownik języka litewskiego i rosyjskiego, obejmujący około 2200 słów, a w 1985 r. wraz z Kazisem Gaivenisem i V. Šernasem – Szkolny słownik języka litewskiego i rosyjskiego, który wydawnictwo „Šviesa” wznowiło pod tytułem Krótki słownik języka litewskiego i rosyjskiego (1989, 2002 oraz na płycie kompaktowej, 2003). Słownik języka litewskiego i rosyjskiego wydany w 1962 r. zawierał około 37 tys. słów, w 1971 r. – około 50 tys., a w 1988 r. – około 65 tys. słów. Ostatnią wersję wznowiono jeszcze trzykrotnie (2001, 2004, 2008) oraz wydano na płycie kompaktowej (2004). Zbiór prac A. Lyberisa Teoria i praktyka leksykografii, opracowany i wydany w 2009 roku przez Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego. Opublikowano w nim artykuły poświęcone badaniom leksykografii, synonimii, leksyki i akcentologii, autoreferat rozprawy doktorskiej, a także wspomnienia bliskich, kolegów i uczniów oraz bibliografię jego prac. W książce wykorzystano materiały z archiwum, które Instytutowi podarowała jego córka Jūratė Lyberytė-Lukoševičienė. Zbiory biblioteki LJI wzbogacił również zbiór ponad 200 książek językoznawczych. Słowniki opracowane przez Antanasa Lyberisa nadal żyją także w XXI wieku: stanowią ogromne wsparcie zarówno dla twórców słowników, jak i praktyków języka.