scieee Open visual document viewer

Dėl trijų skolinių iš italų kulinarijos

Stefano M. Lanza

Full text

308 LINGUAS CULTURA | 82 STEFANO M. LANZA Vy au o Didžiojo uni e si e as Die Gewal eine Sp ache is nich , dass sie das F emde abweis , sonde n, dass sie es e schling . J. W. Goe he A pala a es á o e não po que ela ejei a udo o que es anho, mas po que o que é es anho, ela p a yja. J. V. Gė ė DL TRIJ SCOLINI IŠ ITAL CULINARIJOS Nes e a igo são discu idos ês ecen emen e di undidas na Li uânia i alianos pa ie kalų pa adi nimai: calzone, ca paccio e i amisù. Nê um deles não é ap esen ado nem Daba inės lie u ių kalbos žodynėje, nem nos diccioná ios in e nacionais de pala as (TŽŽ 2001 ou VV TŽŽ 2003). eles não há egis os de nem Es a ubinas línguas li uanas comissão, nem Lie u ių kalbos ins i u o consul as Sob e bancos, ambém nãoas a e kalbininkų ekomendacijų. Na ala ašy inėje eles ge almen e apasciko es o a nų algia esc i čiuose. De lá ca paccio e i amisù en ou em Albinos Šiupienienės 2005 m. expos os pa ankinę knygelę Į pagalbą algia aščių a ky ojams simplesmen e como i ališki pa iekalų pa a dini mai. Eles não e am conside ados como possí eis emp iniai, suas dize inumas línguas li uanas klausi mas nelies as, e aduzidas de manei a desc i i a: p escanda de bi e e de (i . ca paccio di manzo) e p escandėlė de salsiços e des (i . ca paccio di salmone) e ka os py agai is (i . i amisù) (Šiupienienė 2005: 97, 100). Na li e a u a eó ica de onomasiologia adicionalmen e dis inguem ês ipos de in oduzição (como nomeamen o do a o): a) quando no sis ema de linguagem já exis en e a pala a é comas no oam obje o ( eikšmės skolinys); b) quando se c ia uma no a pala a usando as on es da p óp ia língua (naujada as); c) quando modelo de língua es anha adap a-se ao p óp io sis ema de linguagem, o iginal exp essšką mais ou menos mudando one iicamen e, mo ologicamen e (skolinys) (plg. G zega 2003: 22). S. M. LANZA. Po ês dí idas de i alianos culina ia 309 A desc ipção desc i a da no a ealidade é a p imi i a e apa do p ocesso de conhecimen o. Di e o escla ece-se o que é essa no a ealidade. Su okiando desc i omuícios conjun os de pala as como leksi nius uni e us, se ia possí el conside a só no a o ės desc iúdinim p imi y iu naujada o p ocesso de c iação. Desesc i omieji conjuniniai são p imi y ūs essencialmen e po duas azões: 1) eles desconogús usa de duas ou mais pala as conjuniniai a um concei o de chama con con con con adiuja a linguagem ekono miškumo p incípio; 2) a amen e quando eles são su icien emen e p ecisos: o ape i i o de ca ne de aca c ua pode se um p a o que não é nada i alų ca paccio; quan o mais p eciso (be e g e mėzdiškiau) se ia al i ališka de ca nei a c ua nuga inas ou lašišos ilė ape canda1; ainda neapi b ėž esnis, po an o e imp óp io i amisù nomea , é ca é pi agai is2. As guias de no minização da língua há mui o adqui ilėjusies3, ago a baseiam-se nes es p incípios ap o ados pela Comissão da língua Li uânica: 1) não acei a skoli nių, que podem subs i ui sa i lie u iški pala as, co espondências; 2) li eu iza de edo es, se subs i ui seus em suas p óp ias pala as impossí el (plg. 2007 m. Comuni á ios c i é ios de no mminimo no os de idos). Ka ą mais p ecisamen e usa skolinį ou lie u iškos o mos leksinį iene ą (já esan į ou pasida y ą nauja da ą), esols ina is y us os mesmos skolinius, seus sanda ą, a ose ną4, elações com sis ema (plg. Pupkis 2005: 252). C A L Z O N E I alianamen e calzone ( a iama [kal sone]5) chama-se especial espécie de picos. An kočio os ešlos sk i ulio (picos pa g indo) de início sube iamos įda as. Em seguida ešlos sk i ulys pe len kiamas, e ob idos dois lados pelai k aš us sulipina1 A. Šiupienienės siūlomi e minai não co esponde linguagem economiaškumo e consis ência p incipi-Šiupienienės siūlomi e minai não co esponde linguagem economiaškumo e consis ência p incipių: o mesmo ca paccio in e p e ado como encan ada, se de mêsias, e como encan ėlė, se de zi u. 2 No T adiccional des e saldėsio eci e ka a oli g ažu não exis e p incipal ing ediedamoji pa e. 3 T umpu his ó ia do no mminimo da língua li uãs eja Pupkis 2005: 251252. 4 Nes e a igo baseia-se, a menos que indicado de ou a o ma, Google paise sea ch oolkio dados encon as de páginas. Quan oybiamen e dados es a ís icos do Google não são con iá eis: isso é o al labo apy ik is con agem de páginas (po ce o, a mesma pesquisa de esul ados di e e usando ou os pauzinhos de busca, mesmo e subindo a mesma pesquisa com o mesmo pauzinho, mas de di e en es países). No en an o, Google é mui o p a a us, quando se que ima encon a a osens exemplos de, po que mos am páginas são neginčy ini ac os do idioma. Além disso, a língua da In e ne é ão di e sa, que os esul ados ob idos não são apenas apenas exemplos da linguagem esc i a (sob e peculia es p op iedades da língua da In e ne pa icula men e plg. C ys al 2001). 5 Ta imo aqui e con inua a se ap esen ado de aco do in e au inê IPA ansk ipção. 310 KALBOS KULTŪRA | 82 mos. Assim p epa ado p epa is de meia-nulli o ma dish šaunamas em o kai é. Tokios o mas pūs as kepinys já século XVII, quando pela p imei a ez (pagal DELI 1999) oi зафиксирован слодис calzone, p iminė верхu inę kelnių (i . calzone, a m. cazone) kinkos изpūs ą dalį. 1877 m. íleis o Vocabola io napole ano-i aliano (Neapoliečiųi alų žodyno) au o ius R. And eo lis (R. And eoli) explica: [calzone] isso al insc i o pa ė plo lis, cuja o ma semelhan e a calnių kinką ies šlaunimi e que se á ap op iado e chama a seu nome calzone. Na a ual alança li a ians não há pala a, que exa amen e co espondesse i alų calzone. Po an o, de aco do an e io men e mencionado p incípios ele de e se sulie u izado ou al e ado ao lie u išku pasakymu. Saky inėje a osenoe mui as ezes ou i ou i se alando sob e kalconę ou kalconą, mas esc i a al o ma adap ada i in e a6. Pa ece-se que one inė skolinio sanda a aos alė ojams li uãos comple amen e aiški, bas an e p ecisamen e ec iado o iginal a imas. Is o pode se e azão, po quê ainda não ha endo no ma de linguagem comumesa mais equen emen e sa is az-se aiška de esc i a au én ica, exemplo. :Realmen e mui o deliciosas picos, especialmen e calzone; Podem assa e cobe a a calzone ipo pizza; Como i alianos a am com calzone picom; Įda y ai picai (calzone) eisla p epa ada ambém. Como se ê de exemplos, à pala a i ališko mui as ezes é ap esen ada ce a explicação do seu signi icado, ainda plg. : Kumpio i ananasų calzone (pe lenk a pica); Calzone (užda a pica): sū is, kumpis, pie ag ybiai, salsa, cebūnai, g ie inė; Calcone imedia amen e melho a eis opinião sob e picas! é echada pica; Vege a iška Kalcone 13,90 l pe lenk a pica com baclažanų, espina ų įda u; Pe lenk oji Calzone. padajas, sū is, kumpis, cogybai, pap ikos. Embo a em ge al encon ado poucos exemplos, cabe des aca que nos po os noje apascido já não um con ado de na u eza desc i i o, plg.: įda y a pica, pe lenk a pica, pe lenk oji (pica), záda a pica. Como e mininai pode ia ik i neben à a džiuo ines o mas, po exemplo, mencionada pe lenk oji pica. Em ou as línguas calzone adquili como skolinys, plg. : Tas y, economical and easy o ix, a calzone would make a ine lunch o dinne sandwich; Calzone is eine ge üll e Pizza; Qui peu ésis e de an une pizza i alienne, de an une calzone bien ga nie? ; Que bueno el calzone con una ce eci a bien helada...; E da, Rašyba mui as ezes one iquemen neadap a, po ém a pala a mo ologicamen e į o mi na6 Ras a kalcone, kalzone, calcone, kalcioni. Mo ologicamen e į o midas o mas de exemplos não conseguiu encon a . и нет – кальцоне, это не что иное, как одна из разно вид ностей пиццы7. 7 Po ezes calzone é usada em junção com pizza, plg. : a pizza calzone, eine Pizza Calzone, une pizza calzone. S. M. LANZA. Po ês dí idas de i alianos culina ijos 311 mas, plg.: wo calzones; zwei g oße Calzonen; les calzones; los calzones8. Quan o s y uoja giminė mesmo da mesma língua amos as. Gêmeas alemãs e ancūzas p edominam as o mas de giminos eme iškosios, ispaniškai calzone as as un oda ia de e ia econhece -se que calzone não pica, e sa i as kepinys. Em ez de ik y iškosios giminės, o usiškai nieka osios giminės. Sp endžian , koks u i bū i lie u iškas i . calzone pa adinimas, pi miausia linguis icamen e neecono bosko e do pon o de is a de signi icado não exa o conjunção pe lenk oji pica é p opos a palaiky i a osenoje já ocu en e adap ado emp és imo kalcònė9. Sulie u in o nome é mais adequado es anhos k aš ų ealijom nomea do que apicada sa as co espondência, além disso, sis emicamen e ele ade e a a ou os nelie u iškus pa iekalus į a di jančių skolinių (plg. pica). C A R P A C C I O Ca paccio ( a iama [ka pa o]) em essência é um simbólico nome do p a o: ele não em nenhum seman i nio lição com o p a o cons i uedamosias pa es, seu compon ies neapibūdina. Como a o, sabe-se des a pala a a da a de apa ição e a é luga . 196310 em Veneção. ka inês Ha ys ba excen iškas o p op ie á io Džiuzepė Čip ianis (Giuseppe Cip iani) sublinhou no o p iekalą de escolhaia clien elei, que nega lėjo algy i nem co a, nem kep os meias. Ploniem ma inuadosem e de a ca ne bo ina g iežinėliams nomeini nusižiū ė a į mies o ak ualijas. Nais anos junhospalio meses ope ou amaus ape ei o Vi o ės Ka pačo (Vi o e Ca paccio) pic slos exibi. Assim o pailhei o pa a dê o nou p oginiu o nome do p a o. Es e pu o okazinis da inys mais a de, popula izando-se pa ie kalui e pačiam seu modo de p epa ação, es abeleceu-se no sis ema lexico. Lá de o a ca paccio pli o como egzo izmas e culina ijos e mo (ele já za ixado 1973 m. ancūzų GR e 1974 m. inglês OED). 8 Na língua Rusas a pala a całцоне pa ece nekai omas, plg. : Pa a Calzone me gos a não mui o крутое тесто без опары; Разница с кальцоне опять же в размере и принципе жарки. 9 É e dade, po ce as azões mais ica ia a a ian e calcònas. Ele é one icamen e mais p ecisles, pois i . calzone galinis [n] não é minkš as. Além disso, calconas man ém o iginalalo giminę (i . calzone é p ecisamen e y iškosios g.) e é dėsnin ge snis, compa ado com ou os skoliniais de i alų kalbos (plg.: balcone > balkonas, ca one > ca onas, asone > azonas). No en an o i . galūnė -e na u almen e mais se liga com lie u iška mo e iškąja -ė, e aqui u bū unciona analogia com mo e iškosios giminės pica, po an o o ma kalconė de e ia se pe spek y esnė. 10 Esses anos indicam odos os diccioná ios de língua i aliãs. Algumas on es online indicam di e en es anos e con am ou as ci cuns âncias de su gimen o e nomeamen o des e p a o. 312 LINGUES CULTÚRA | 82 Li uano y o ko esponden de I ália, esc e endo (2006 06 12) a igo sob e ca pačą, i oniamen e a i mou: [į]si aizduoju, li e ians lingua g ynin oi, ma y , já conside as o, como aqui mais p ecisamen e aduzido aquela i ališką s e imybę, pois com ca piais ela nemikaip não seususi. [...] mūsiškiai kalbos g ynin ojai šįsyk de e ia ica i musę kandę, po que quase em odos os es au an es da Li uânia a ualmen e o e ecido p a o nomeado do amoso apy ojo. O nome des ia […] mui o neg a žu.11 Tokį a a e inį humo ą p o a elmen e se á lėmę aqui an e io men e mencionados g emėzdiški opisomieji junginiai. Na e dade eles e p ecisam. Nisso, mais não há o que aduzi . Quando de um e dadei o nome o na-se gene inis daik a a dis, é habi ual não c ia sua p óp ia pakai ą, e simplesmen e adap á-lo emp es ado, ex.: begonija (do bo anico gos ou M. Begono pa a dés), ca no i as (do ancūzos mine alog M. A. Ka no pa a dés), keinsiz Volmas (do inglês economis a J. M. Keinso pa a dés), ol as (do i alos ísico A. Vol as pa a dés) e . . Klausimas qual o ma do de ínio conside a-se ap op iamíssima. Uma ez que o api oujo pa ilhão adap a a u Ka pãčas, espec i amen e o nome do p a o de e ia se mo ologicamen e em o minan 12 ka pačas. No en an o a osenoje ka pačas a o. Be de mui os neadap uados ca paccio pa a ojamen o exemplos, as a e ou os menos ou mais sulie u in os a ian es, plg. : Quando apenas ab iu es a luga suža ėjo ma a ilbiu ca pacio; ca pacio picaus emos mui o lonomis iekeléis e colocamos di e o sob e placaš ês; o inho mui o não seipijauna com sūdy os e š iežios lašišos ka pačiu13; ale menciona i ienos e lašišos ca pacio, que quan o não adicalmen e se em como sala os. Mais equen emen e oco e nekai oma adap ua a o ma ca pacio. Fo mos ka pačas exemplos de apenas um ou o, e mencionado įnagininkas ka pačiu (coz se ia a dininkas? ka pačis, ka pačias?) pa ienis pa a ojimo caso. Da pa e sulie u in a e de udo não nele u in a o mas de aco do an e io men e mencionados p incípios não podem se conside adas no minas. Fo mos ca pacio (com i) espali amen o p o a elmen e dimen em šioks al semelhança com o igi nalo esc i a e o a o de que Li u iamen e minkš asis [ ] an es zadakalinesas ilei as balsius especialmen e an es o é onde cas eqünes do que kie asis. Re esnês o ma ka pačas (be i) an agem é seu mo ologico į o mi nimas. Ul imamen e adap ando colinos com galūniniu dusliuoju [ ] (i ska džiuoju [d]) nãoelg a consis en emen e. Foi abandonada a osena adição con endo esc i a kap ičio (< cap iccio) sua luga o necendo kap ičo ou 11 Gana pa adoxalmen e, que ame mesmo a igo ko esponden a ba o sa i ninką luga de Giuseppe nomeino Gio anni, e apy oją luga de Vi o e Vi o io. 12 Sob e o mo ológico adap ado bū inumą plg. Vaicekauskienė (2007: 186187). 13 Es e é o único exemplo encon ado no ex o VDU. S. M. LANZA. Po causa de ês dí idas de i alianos culina iais 313 ma. Não só nekai omas -o galūnės a pala a ca pačio nep ieš a auja no mas da língua kap ičas (TŽŽ 1985, TŽŽ 2001)14, – be palik as sol edžio (< sol eggio). Kai a osena nep ieš a auja idinėms kalbos aisyklėms, ji u ė ų bū i palaiko- li uãs (plg. DLKG4 2006: 82), mas sis emicamen e cabe ao sol edžio e à no mą g ąžin ino kap ičio. Siūloma o nece consumi passo aus ki chiação i iškosios giminės (plg. DLKG4 2006: 64) o mą ka pãčio. T I R A M I S Exis em á ios adicional i aliano dese o i amisù ( a iama [ i amisu]) ecep os. Segundo o p imei o es e pala a зафиксавусью сложником (Zinga elli 1983) isso bisk i o pag indu cocoas camada cob ido meia chal as saldêsis, gami namas de maska ponės15, kiaušinių e cuk aus. Como a si a do i amisù, não há exa amen e conhecida, mas dicodynai su a ia embo a po causa da p imei a ixsação da a 1980 ano. Pa adini mas cons i uído de duas pala as i ami su16, que li o jiam aduzidos signi ica pakelk mani. Tu in em in enção mo el inha do eiksma odinio compoño i a e com signi icado pakel i kieno nuo aiką, e o nin i o ças, des e de se o paski is a gai in i. decidindo eo icamen e, qual pode ia se Li u iškas i amisu co espondência, de e ia se cla o, que al nome pa a adėmeniu aduzi é bepasmiška (i e inių a é šiol, pa ece, nesiūly a). E sob e a desc omųjų pa adi nimų p ecisão nes e a igo já pa eicš a dú idas: a amen e quando eles são su icien emen e p ecisos, não são con o ús usa , po an o e di icilmen e p igyja linguagem p ak ikoje. Tudo isso con i ma e uso elhos a os. Nekai oma o ma i amisu lie u iškai já adquilhou, e dade, às ezes ainda é esc i a Ti amisu didžiąja aide como nome simbólico. Pa yzdžių as a quase de odos aleg nių, plg. : Ti amisu p epa ado simplesmen e, equi i á apenas 30 min. ; em cada ca inhei o i amisu sabo é semp e di e en e; i amisu é p eciso pe mi i cons an o ė i pai sė i; an es se indo i amisu palai14 Fo ma kap ičio como i . cap iccio a imo co espondência já encon a-se 1936 m. In e nacional dos pala as diá ia. Ci oando Comissão Li uânica de Língua nu a imą, o mai kap ičo nep i a ė e A. Pake ys (1991: 5). 15 Fo ma maska ponė (< i . masca pone) já é o necida como no minė (Gi čienė, Liu ke ičienė 2008: 117). No en an o, em ce os aspec os ikslesnė se ia maska ponas (plg. a gumen us sob e kalconas 9 isnaçoia). 16 I alų dicioná ios ainda ainda ap esen am o og a ia do nome de duas pala as ( i ami com) ago a em essência não a ojama. 314 KALBOS KULTŪRA | 82 man enha-o no igo í ico 4 ho as; desse ui melicamen e esqueça o doce i amisu; quando chego com i a misu?. Saky inėje alboje e e ou ido lie u iškai a ian [ i amisu], po ém não há nenhum undamen o lingüino palaiky i al ki čia imą, não obs an e o igi nalo ki čio luga . Além disso, como mesmo galino ki čiação é ca ac e ís ico emp és imos com galū ne -u, plg.: in e iù, kakadù, meniù, e iù, abù e . . Falboje Li u ias ao skolini i amisu não exis e adequamo subs i u o. A pala a i amisu į a dija peculia inha ou a país kul ū os ealiją, como skolinys é amplamen e u ilizado em ou as línguas do mundo17, e seu one inė e mo ologinė sanda a nep ieš a auja no mas g ama icas da língua lie u ių. Como e ou os lendá ios da língua li uânica com ki čiuo u galiniu -ù, ele não pode se kai omas (plg. DLKG4 2006: 82), seu giminė y iškoji (plg. DLKG4 2006: 64), ki is pas o us. IŠVADOS A si adus necessidadesu lie u iškai į a di i naują ealiją, seu nomeamen o língua de o igem pode se mudado seu pakai u ou ecebido como skolinys, adap ado ao sis ema de oné ica e mo ologia da língua lie u ių. Ou os países adicionais p a os são es anhos aos li uanos, como e línguas li uanias seus nomes, po an o pa a eles in oduzi nea oda ap op iado suge i sua p óp ia pala a. No que mais que a osenoja eles se espalham como skoliniai, e quando a osena nep ieš a auja in e nas linguís icas aisy klēm, ela de e ia se supo oma. Desidau ina os emp és imos one icamen e adap a em endo em con a a língua, da qual eles êm, a imą e eles į o mizi mo ologicamen e, endoan o mas a ian iškumo. Com base nesses p incípios o e ecem-se usa es as ês o mas de denominações de p a os i alianos: kalcònė (2-osios ki čiuo ės, mo e iškosios giminės), ka pãčio (nekai omas, y iškosios giminės) e i amisù (nekai omas, y iškosios giminės). 17 Isso pode acilmen e e i ica -se po acessa in e ne a i amisu Wikipedia a página de en ada. S. M. LANZA. Po ês dí idas de i alianos culina ia 315 LITERATŪRA And eol i R. 1877: Vocabola io napole ano-i aliano, To ino. C ys al D. 2001: Language and he In e ne , Camb idge: Camb idge Uni e si- y P ess. DELI 1999 .: Diziona io e imologico della lingua i aliana, Bologna: Zanichelli. DLKG4 2006: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Red. V. Amb azas, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, Mokslo i enciklo pedijų leidybos ins i u as. Gi čien ė J., Liu ke ičienė D. 2008: Sū ių pa adinimų a osena i no - ma. – Kalbos kul ū a 80, 110–122. GR 1973 .: Le G and Robe de la langue ançaise, Pa is: Le Robe . G zega J. 2003: Bo owing as a Wo d- inding p ocess in cogni i ie his o ical onomasiology. – Onomasiology Online 4, 23–32. OED 1974 .: The Ox o d English dic iona y, Ox o d: OUP. Pake ys A. 1991: Ta p au inių žodžių ki čia imas, Kaunas: Š iesa. Pupkis A. 2005: Kalbos kul ū os s udijos, Vilnius: Gim asis žodis. Šiupien ienė A. 2005: Į pagalbą algia aščių a ky ojams, Vilnius: Ciklonas. TŽŽ 1985: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Vy iausioji enciklopedijų e- dakcija. TŽŽ 2001: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a. Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lie u ių kalbos s e imžodžiai, Vilnius: Lie- u ių kalbos ins i u as. VV TŽŽ 2003: V. Vai ke ičiū ė. Ta p au inių žodžių žodynas (elek oninis leidi- mas). Zinga elli N. 198310: Vocabola io della lingua i aliana, Bologna: Zanichelli. 2009 Recebido 12 14 ON THREE BORROWINGS FROM ITALIAN CUISINE Summa y The pape discusses h ee I alian bo owings which ha e ecen ly become e y popula in Li huania; hey e e o he dishes calzone, ca paccio and i amisù. On he basis o onomasiologic esea ch and he c i e ia adop ed o s anda dising bo owings, each o he abo e bo owings is analyzed om se e al poin s o iew: language his o y, seman ics, mo phological s uc u e, usage and ela ion wi h he Li huanian language sys em. When adap ing he bo owing, i should be decided which is be e : a mo phologically and phone ically adap ed ( o Li huanian) uni o a Li huanian lexical uni . KALBOS CULTÚRA 316 | 82 I is gene ally held ha o e e o o eign ealia, he adap ed a ian is mo e sui able han he na i e equi alen . Mo eo e , he wo ds like calzone, ca paccio and i amisu usually sp ead in language like bo owings, and he use s ake e o s o g amma ically adap hem (howe e , a la ge a ie y o o ms has been no iced). When he ac ual usage does no iola e he ules o he language sys em, i should be suppo ed. A e he analysis o each o he h ee wo ds, he ollowing o ms ha e been sugges ed o use: kalcònė (2nd accen ua ion pa e n, eminine gende ), ka pãčio (unin lec ed, masculine gende ) and i amisù (unin lec ed, masculine gende ). STEFANO M. LANZA Vy au o Didžiojo uni e si e as K. Donelaičio g. 58, LT-44248 Kaunas [email p o ec ed]