scieee Open visual document viewer

Dėl trijų skolinių iš italų kulinarijos

Stefano M. Lanza

Full text

308 LEGBOL CULTURA | 82 STEFANO M. LANZA Vy au o Didžiojo uni e si e as Die Gewal eine Sp ache is nich , dass sie das F emde abweis , sonde n, dass sie es e schling . J. W. Goe he La palab a es á ue e no po que ella echaze odo lo que ex año, sino po que lo que es ex año, ella p a yja. J. V. Gė ė DL TRIJ SCOLINI IŠ ITAL CULINARIJOS En es e a ículo se discu en es ecien emen e en Li uania papli ę i ališkų pa ie kalų pa adi nimai: calzone, ca paccio y i amisù. Nè uno de ellos no se p esen a ni en Daba inės lie u ių kalbos žodynas, ni en los dicciona ios in e nacionales de palab as (TŽŽ 2001 o VV TŽŽ 2003). ellos no hay g abaciones ni Es a ybines Li u ias de lengua comisiones, ni Li u ias de lengua ins i u o consul as Sob e bancos, ambién noas a y kalbininkų ecomendaciones. En la habla ina ašy inėje ellos suelen pasa se es o a nų algia aščiuose. Desde allí ca paccio y i amisù en ó en Albinos Šiupienienės 2005 m. expedi ą pa ankinę knygelę Į pagalbą algia aščių a ky ojams simplemen e como i ališki pa iekalų pa a dini mai. Ellos no se conside aban como posibles p és amos, sus deci inumas al idioma de los li uanos klausi mas nelies as, y aducidos de mane a desc ip i a: encandada de ca ne e de (i . ca paccio di manzo) y encandėlė de salsichos e des (i . ca paccio di salmone) así como ka os py agai is (i . i amisù) (Šiupienienė 2005: 97, 100). En la li e a u a eó ica de onomasiología adicionalmen e se asignan es ipos de ing esición (como nomb amien o de acción): a) cuando en el sis ema lingüís ico ya exis e una palab a es comas nue oam obje o ( eikšmės skolinys); b) cuando se c ea una nue a palab a usando los ecu sos de su p opia lengua (naujada as); c) cuando modelo de lengua ajena se adap a a su p opio sis ema lingüís ico, o iginalalo aišką más o menos cambiando one ialmen e, mo ológicamen e (skolinys) (plg. G zega 2003: 22). S. M. LANZA. Debido a es skolinių de i alianos culina ía 309 Desc ipomasis nue a desc ibidón de la ealidad es la p ima ia e apa del p oceso cogni i o. Siemp e se acla a, qué es esa nue a ealidad. Su okiando desc ipomiosos compuños de palab as como leksi nius unidades, se ía posible conside a sólo nue a o és desc údinimien o p imi y iu naujada o p oceso de c eación. Desc ipomios conjun os son p imi i e ús esencialmen e po dos azones: 1) ellos inconogús usa de dos o más palab as conjun os a un mismo concep o de llama se op con ad con aduja al p incipio de lengua ekono miškumo; 2) a a ez cuando son su icien emen e p ecisos: el ape i i o de ca ne de es puede se un pla o que no sea del odo i alų ca paccio; cuan o más p eciso (be e g e mėzdiškiau) se ía al i ališka de la ca ne e de nuga inas o lašišos ilė ap akanda1; aún neapi b ėž es, po lo que y no ap opiado nomb amisù i alių, es ca é pi agai is2. Las gai ías de no malizin del idioma hace iempo adqui ilėjusias3, aho a se basan en es os p incipios ap obados po la comision de lengua Li u ias: 1) no acep a skoli nių, que pueden eemplaza sa i lie u iški palab as, co espondimenys; 2) li u i a deudo es, si eemplaza los con sus p opias palab as no es posible (plg. 2007 m. Comúns c i e ios de no mminimo de nue os deudo es). Ka ą ikslingiau usa skolinį o lie u iškos o mos leksinį iene ą (jau esan į a pasida y ą nauja da ą), p ęs ina iš y us los mis mismos skolinius, sus sanda ą, a ose ną4, elaciones con sis ema (plg. Pupkis 2005: 252). C A L Z O N E I alianamen e calzone ( a iama [kal sone]5) se llama especial especie de picos. An kočio os ešlos sk i ulio (picos pa g indo) de p incipio sube iamos įda as. Pasó ešlos sk i ulys pe len kiamas, y ob enidos dos lados po i k aš us sulipina1 A. Šiupienienės siūlomi e minai no se ajus a de la economía del lenguaje y el p incipio de consis encia-Šiupienienės siūlomi e minai no se ajus a de la economía del lenguaje y el p incipio de consis encia: el mismo ca paccio se explica como encandela, si de mijasos, y como encandelia, si de hue os. 2 En el T adiccional des e saldėsio ece e ka a oli g ažu no exis e p incipal ing ediedamoji pa e. 3 T umą lie u ių kalbos no minimo his o iaiją é. Pupkis 2005: 251252. 4 Es e a ículo se basa, a menos que se indique de o o modo, en los da os de las páginas encon adas po el ins umen o de paje sea ch de Google. Quan ybialmen e los da os es adís icos de Google no son iables: es odo labo apy ik is ecuen o de páginas (po cie o, la misma consul a de esul ados di ie e usando o as paja os he amien as, incluso y si p esen amos la misma consul a con la misma paja ia, pe o de di e en es países). Sin emba go Google es muy p a a us, cuando quisie a encon a a osenos ejemplos de, po que se mues an páginas son neginčy ini hechos lingüís icos. Además, la lengua in e ne an di e sa, que los esul ados ob enidos no son solo solo ejemplos de lengua esc i a (sob e peculia es ca ac e ís icas de la lengua in e ne especialmen e plg. C ys al 2001). 5 Ta ima aquí y adelan e se p esen a según in e au iné IPA ansk ipción. 310 KALBOS KULTŪRA | 82 mos. Así p epa ado p epa ado de media lunanulio o ma comidais šaunamas en o kai é. Tokios o mas pūs as kepinys ya XVII siglo, cuando p ime a ez (pagal DELI 1999) ue зафиксирован слодис calzone, p iminė верхu inę kelnių (i . calzone, a m. cazone) kinkos изpūs ą dalį. 1877 m. íleis o Vocabola io napole ano-i aliano (Neapoliečiųi alų žodyno) au o o ius R. And eo lis (R. And eoli) explica: [calzone] es al insc i o pa plo ė lis, cuya o ma simila a kelnių kinką ies šlaunimi y al que se á pe inen e y llama a su nomb e calzone. En la ac ual lengua li uanas no hay palab a, que exac amen e co espondió i alų calzone. Po lo an o según an e io men e mencionado p incipios él debe se sulie u izado o cambiado Li u išku pasakymu. Saky inėje a osenoje a menudo oído habla de kalconę o kalconą, pe o esc i a al o ma adap ada i in e a6. Pa ece que one inė skolinio sanda a los habė ojamos li uanos comple amen e aiški, bas an e p ecisamen e se ep oduce o iginal a imas. Es o puede se y azón de po qué aún no habiendo una lengua común a de no mas más a menudo se sa is ace au én ica o og a ía aiška, ej. :Realmen e muy deliciosas picos, especialmen e calzone; Podéis ho nea y ce ada calzone ipo pizza; Cómo i alianos a an con calzone picom; Įda y ai picai (calzone) ešla p epa ada ambién. Como se e de ejemplos, al i ališko palab a no a as eces se p esen a cie o su explicación del signi icado, da plg. : Kumpio y ananasas calzone (pe lenk a pica); Calzone (užda a pica): sū is, kumpis, pie ag ybiai, salsa, cebūnai, g ie inė; Calcone de inmedia o mejo a eis opinión de picas! es ce ada pica; Vege a iška Kalcone 13,90 l pe lenk a pica con baclažanos, espina os įda u; Pe lenk oji Calzone /. padajas, sū is, kumpis, hongybai, pap ikos. Aunque en gene al encon ado pocos ejemplos, cabe señala , que pue as noje pasacido ya no un uno desc ip i o de ca ác e dicho, plg.: įda y a pica, pe lenk a pica, pe lenk oji (pica), zapda a pica. Como e mininai pod ía ik i neben į a džiuo inės o mas, po ejemplo, mencionada pe lenk oji pica. En o as lenguas calzone adquili como skolinys, plg. : Tas y, economical and easy o ix, a calzone would make a ine lunch o dinne sandwich; Calzone is eine ge üll e Pizza; Qui peu ésis e de an une pizza i alienne, de an une calzone bien ga nie? ; Que bueno el calzone con una ce eci a bien helada...; I da, Rašyba a menudo one ialmen e no adap ada, pe o la palab a mo ológicamen e į o mi na6 Ras a kalcone, kalzone, calcone, kalcioni. Mo ológicamen e į o midas o mas de ejemplos no pudo encon a . и нет – кальцоне, это не что иное, как одна из разно вид ностей пиццы7. 7 Po eces calzone se u iliza en compues o con pizza, plg. : a pizza calzone, eine Pizza Calzone, une pizza calzone. S. M. LANZA. Debido a es skolinių de i alianas culina ías 311 mas, plg.: wo calzones; zwei g oße Calzonen; les calzones; los calzones8. Kiek s y uoja giminė incluso de la misma lengua ejemplos. Genes de las lenguas galesas y ancūzas p edomina la o ma de la eme iškosios, espaniškai calzone as as un sin emba go debe ía econoce se que calzone no pica, y sa i as kepinys. En luga ik y iškosios giminės, o usiškai nieka osios giminės. Sp endžian , koks u i bū i lie u iškas i . calzone pa adinimas, pi miausia de la lingüís icamen e neecono bosque y desde el pun o de is a del signi icado no exac o compues o pe lenk oji pica se p opone palaiky i a osenoje ya ocu en e adap ado p és inio kalcònė9. Sulie u in o nomb e es más adecuado ex años ealiciosom nomb a que pasadi as sa as co espondencia, además, sis emicamen e él adhe a a o os nelie u iškus pa iekalus į a di jančių skolinių (plg. pica). C A R P A C C I O Ca paccio ( a iama [ka pa o]) en esencia es un simbólico nomb e del pla o: él no iene ningún seman i nio de elación con el pla o compuedamosias pa es, su composición neapibūdina. Como a a, conocida es a palab a de apa ición echa e incluso luga . En Venecia 196310 m. ka inés Ha ys ba excen iškas dueño Džiuzepė Čip ianis (Giuseppe Cip iani) sugió nue o pla iekalą esc ankiai clien ei, quien nega lėjo algy i ni coc os, ni kep os mechas. Ploniem ma inuadosos e dillas bea ienes g iežinėliams nomb idi nusižiū ė a en la ciudad ak ualías. Esos años juniospalio meses ope ó imaus api o Vi o ės Ka pacho (Vi o e Ca paccio) pic slos exhibición. Así el pailininko pa a dė se con i ió p oginiu pliekalo nomb e. Es e pu o okazinis da inys más a de, populia ėjan pa ie kalui y pačiam su modo de p epa acióni, a ianzó en el sis ema lexicico. En el ex anje o ca paccio pli o como egzo izmas y culina ías é mino (él ya зафиксирован 1973 m. ancūzų GR y 1974 m. anglų OED). 8 En usas habla el palab a całцоне pa ece nekai omas, plg. : Pa a Calzone me gus a no muy крутое тесто без опары; Разница с кальцоне опять же в размере и принципе жарки. 9 Es cie o, po cie as azones más encan a ía la a ian e calcònas. Él es oné icamen e exaclesio, po que i . calzone galinis [n] no exis e minkš as. Además, calconas man iene o iginalalo giminę (i . calzone es p ecisamen e y iškosios g.) y es dėsnin ge snis, compa ado con o os skoliniais de i alų kalbos (plg.: balcone > balkonas, ca one > ca onas, asone > azonas). Sin emba go i . galūnė -e na u almen e más se elaciona con Li u iška mo e iškąja -ė, y aquí u bū unciona analogía con mo e iškosios giminės pica, po lo que o ma kalconė debe ía se pe spek i y esnė. 10 Es os años indican odos los dicciona ios de la lengua i alų. Algunas uen es online indican dis in os años y cuen an o as ci cuns ancias de apa ición así como nomb amien o de es e pla o. 312 LEGBOS CULTÚRA | 82 Lie u os y o ko esponden as de I alia, esc ibiendo (2006 06 12) en a ículo sob e ca pačą, i oniamen e a i ma on: [į]si aizduoju, lie u ių kalbos g ynin ojai, ma y , ya es á conside ando, como aquí más p ecisamen e adujus aquella i ališką s e imybę, pues con ca pías ella nikaip no sueniusi. [...] mūsiškiai kalbos g ynin ojai šįsyk debe ía qued i i musę kandę, po que casi en odos los es au an es de Li uania ac ualmen e o ecido pla o nomb ado del amoso apy ojo nomb e. O nomb e des iado muy neg a huu.11 Tokį a a e inį humo ą p obablemen e se á lėmę aquí an e io men e mencionados g emėzdiški opisomieji junginiai. En ealidad ellos y necesi amos. Eso, más no hay qué aduci . Cuando de un e dade o nomb e se hace gene inis daik a a dis, acos uma no c ea su p opia pakai ą, y simplemen e adap a skolinio, ej.: begonija (del bo ánico gus ó M. Begono pa a dés), ca no i as (del ancūzos mine alog M. A. Ka no pa a dés), keinsiz Volmas (del inglés economis a J. M. Keinso pa a dés), ol as (del i alos ísico A. Vol as pa a dés) y . . Klausimas cuál o ma del delinio conside ay ina más ap opiada. Dado que api oyo apellé adap aba u Ka pãčas, espec i amen e el nomb e del pla o debe ía se mo ológicamen e en o minan 12 ka pačas. Sin emba go a osenoje ka pačas a o. Be muchos de noadap ados ca paccio pa a ojimo ejemplos, as a y o os menos o más sulie u in os a ian es, plg. : Cuando an ab ióé es e luga suža ėjo ma a illbiu ca pacio; ca pacio picous emos muy lonomis iekeléis y ponemos di ec amen e sob e placaš és; el ino demasiado no seipijauna con sūdy os y š iežios lašišos ka pačiu13; ale menciona eu ienos y lašišos ca pacio, que cuán no adiccionalmen e se si en como salo os. Más a menudo ocu ía nekai oma adap ua a o ma ca pacio. Fo mos ka pachas ejemplos apenas uno o o, a mencionado įnagininkas ka pačiu (cós se ía a dininkas? ka pačis, ka pačias?) pa ienis pa a ojimo caso. De la pa e sulie u in a y del odo no nele u in a o mas según an e io men e mencionados p incipios no pueden se conside adas no minas. Fo mos ca pacio (su i) epli imą p obablemen e lemb a šioks al simili ud con o igi nalo esc i u a y el hecho que lie u iškai minkš asis [ ] an es zazakalinės eilės balsius especialmen e an es o es donde kas ecunes que kie asis. Re esnesa o ma ka pačas (be i) en aja es su mo ológico į o mi nimas. Úl imamen e adap ando skolinos con galūninio dusliuoju [ ] (i ska djiuoju [d]) nesielg a consecuen emen e. Fue abandonada a osena adición que iene esc i u a kap icio (< cap iccio) su luga p opo cionando kap ičo o 11 Gana pa adoxalmen e, que ame mismo a ículo ko esponden ba o sa i ninką sus i ui Giuseppe nomb ino Gio anni, y apy oją sus i ui Vi o e Vi o io. 12 Sob e el mo ologico adap a i om esencial plg. Vaicekauskienė (2007: 186187). 13 Es e es el único ejemplo encon ado en ex o VDU. S. M. LANZA. Debido a es skolinių de i alias culina ías 313 ma. No sólo nekai omas -o galūnės la palab a ca pačio nep ieš a auja no mas de la lengua kap ičas (TŽŽ 1985, TŽŽ 2001)14, – be palik as sol edžio (< sol eggio). Kai a osena nep ieš a auja idinėms kalbos aisyklėms, ji u ė ų bū i palaiko- li uanas (plg. DLKG4 2006: 82), pe o sis emicamen e encaja al sol edžio y a a no má g ąžin ino kap ičio. Siūloma p opo ciona consumi paso aus ki chiación a iškosios giminės (plg. DLKG4 2006: 64) o mą ka pãčio. T I R A M I S Exis en di e sos adicional del i aliano dese o i amisù ( a iama [ i amisu]) ecep os. Según el p ime o es e palab a зафиксавусью словнику (Zinga elli 1983) es o bisk i o pag indu cacao capa cubie a con capa de medio chal as saldėsis, gami namas de maska ponės15, kiaušinių y cuk aus. Como a si a do i amisù, no es á exac amen e conocida, pe o dicodynai su a ia aunque po la p ime a ixsació echa 1980 años. Pa adini mas compues o de dos palab as i ami su16, que li e odji se aducen signi ica pakelk mani. Tu in omenyje asladada del accionmajo odinio compues o i a e con signi icado pakel i kieno nuo aiką, e o nin i ue zas, des e de se o paski is a gai in i. Deciendo eó icamen e, cuál pod ía se Li u iškas i amisu co espondien e, debe ía se cla o que al nomb e a padėmeniu aduci es bepasmiška (i e inių has a šiol, pa ece, nesiūly a). Y sob e la desc ipomíes pa adi nimų p ecisión en es e a ículo ya plan eaš a dudas: a a ez cuando ellos son su icien emen e p ecisos, no cómodos consumi , po lo que y con di icul ad p igyja lengua p ak ikoje. Todo es o con i ma y uso iejos hechos. Nekai oma o ma i amisu Li u iškai ya adquiló, e dad, a eces oda ía se esc ibe Ti amisu didžiąja aide como nomb e simbólico. Pa yzdžių as a casi de odos aleg nių, plg. : Ti amisu p epa ado no malmen e, za ga á apenas 30 min. ; a cada ca inėj i amisu le gus a cada ez di e en e; i amisu hay que pe mi i cons an o ė i epsė i; an es de se i se i amisu palai14 Fo ma kap icio como i . cap iccio a imo co espondencia ya andama 1936 m. In e nacional de palab as dicodyne. Ci a dando la comisión de la lengua Li uania nu a imą, o mai kap ičo nep i a ė y A. Pake ys (1991: 5). 15 Fo ma maska ponė (< i . masca pone) ya se p opo ciona como no minė (Gi čienė, Liu ke ičienė 2008: 117). Sin emba go cie os aspec os en cie os aspec os ikslesnė se ía maska ponas (plg. a gumen sus po kalconas 9 eshinsoja). 16 I alų dicciona ios oda ía p opo cionan o og a ía del nomb e de dos palab as ( i ami con) aho a en esencia ya no a ojama. 314 KALBOS KULTŪRA | 82 mi enlo en el e ige ado 4 ho as; dese ui mies amen e eligicia saldųjį i amisu; cuándo llego con i a misu?. Saky inėje kalboje u o oído lie u iškai a ian [ i amisu], sin emba go no hay ningún undamen o lingüino palaiky i al ki čia imą, a pesa o igi nalo ki čio luga . Además, como mismo galino ki chiación es ca ac e ís ico p és amos con galū ne -u, plg.: in e iù, kakadù, menù, e iù, abù y . . Palab as Li u ias al skoliniu i amisu no exis e ap opiado sus i u o. La palab a i amisu į a dija especial que o a país kul ū os ealiją, como skolinys es ampliamen e u ilizado en o as lenguas del mundo17, y su one inė y mo ologinė sanda a nep ieš a auja no mas g ama icas de la lengua lie u ių. Como y o os lenguas li uanas skoliniai con ki čiuo u galiniu -ù, él no puede se kai omas (plg. DLKG4 2006: 82), su giminė y iškoji (plg. DLKG4 2006: 64), ki is pas o us. IŠVADOS A si adus po eikiui lie u iškai į a dy i naują ealiją, su nomb e en lengua de o igen puede se cambiado p opio pakai u o acep ado como skolinys, adap ado al sis ema oné ico y mo ologijos de la lengua lie u ių. O os países adicionales pla íos son ex años a los li uanos, como y lenguas li uáneas sus nomb amien os, po lo que les ing esa no pa ezca ap opiado suge i su p opia palab a. Al que más en a oseno ellos se p opagan como skoliniai, y cuando a osena nep ieš a auja in e nas a la lengua aisy klēm, ella debe ía se sus en oma. Desidau ina los p es inos oné icamen e adap a eniendo en cuen a al lenguaje, de la cual ellos ienen, a imą y ellos į o mizi mo ologicamen e, engiando o mas de a ian izmo. Basándose en es os p incipios se o ecen consumi es as es o mas de nomb amien os de pla iekalų i alianos: kalcònė (2-osios ki čiuo ės, mo e iškosios giminės), ka pãčio (nekai omas, a iškosios giminės) y i amisù (nekai omas, a iškosios giminės). 17 Eso se puede comp oba ácilmen e, al i a In e ne a i amisu Wikipedia la página de en ada. S. M. LANZA. Debido a es skolinių de i alianos culina ía 315 LITERATŪRA And eol i R. 1877: Vocabola io napole ano-i aliano, To ino. C ys al D. 2001: Language and he In e ne , Camb idge: Camb idge Uni e si- y P ess. DELI 1999 .: Diziona io e imologico della lingua i aliana, Bologna: Zanichelli. DLKG4 2006: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Red. V. Amb azas, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, Mokslo i enciklo pedijų leidybos ins i u as. Gi čien ė J., Liu ke ičienė D. 2008: Sū ių pa adinimų a osena i no - ma. – Kalbos kul ū a 80, 110–122. GR 1973 .: Le G and Robe de la langue ançaise, Pa is: Le Robe . G zega J. 2003: Bo owing as a Wo d- inding p ocess in cogni i ie his o ical onomasiology. – Onomasiology Online 4, 23–32. OED 1974 .: The Ox o d English dic iona y, Ox o d: OUP. Pake ys A. 1991: Ta p au inių žodžių ki čia imas, Kaunas: Š iesa. Pupkis A. 2005: Kalbos kul ū os s udijos, Vilnius: Gim asis žodis. Šiupien ienė A. 2005: Į pagalbą algia aščių a ky ojams, Vilnius: Ciklonas. TŽŽ 1985: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Vy iausioji enciklopedijų e- dakcija. TŽŽ 2001: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a. Vaicekauskienė L. 2007: Naujieji lie u ių kalbos s e imžodžiai, Vilnius: Lie- u ių kalbos ins i u as. VV TŽŽ 2003: V. Vai ke ičiū ė. Ta p au inių žodžių žodynas (elek oninis leidi- mas). Zinga elli N. 198310: Vocabola io della lingua i aliana, Bologna: Zanichelli. 2009 Recibió 12 14 ON THREE BORROWINGS FROM ITALIAN CUISINE Summa y The pape discusses h ee I alian bo owings which ha e ecen ly become e y popula in Li huania; hey e e o he dishes calzone, ca paccio and i amisù. On he basis o onomasiologic esea ch and he c i e ia adop ed o s anda dising bo owings, each o he abo e bo owings is analyzed om se e al poin s o iew: language his o y, seman ics, mo phological s uc u e, usage and ela ion wi h he Li huanian language sys em. When adap ing he bo owing, i should be decided which is be e : a mo phologically and phone ically adap ed ( o Li huanian) uni o a Li huanian lexical uni . 316 LABOR KULTÚRA | 82 I is gene ally held ha o e e o o eign ealia, he adap ed a ian is mo e sui able han he na i e equi alen . Mo eo e , he wo ds like calzone, ca paccio and i amisu usually sp ead in language like bo owings, and he use s ake e o s o g amma ically adap hem (howe e , a la ge a ie y o o ms has been no iced). When he ac ual usage does no iola e he ules o he language sys em, i should be suppo ed. A e he analysis o each o he h ee wo ds, he ollowing o ms ha e been sugges ed o use: kalcònė (2nd accen ua ion pa e n, eminine gende ), ka pãčio (unin lec ed, masculine gende ) and i amisù (unin lec ed, masculine gende ). STEFANO M. LANZA Vy au o Didžiojo uni e si e as K. Donelaičio g. 58, LT-44248 Kaunas [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed] [email p o ec ed]