Lietuvos rusų ir rusakalbių sąvokos „gimtoji kalba“ suvokimas

A. LICHAČIOVA. Rozumienie pojęcia języka ojczystego przez Rosjan i osoby rosyjskojęzyczne na Litwie 253 ALA LICHAČIOVA Vilniaus universitetas LIETUVOS RUSŲ IR RUSAKALBIŲ ROZUMIENIE POJĘCIA JĘZYKA OJCZYSTEGO Język ojczysty jest jednym z najważniejszych pojęć w wielu dziedzinach nauki bezpośrednio związanych z człowiekiem i społeczeństwem: psycholingwistyce, socjolingwistyce, lingwodydaktyce, etnopsycholingwistyce, socjologii, psychologii społecznej itd. Jednakże w naukach humanistycznych, w tym także w językoznawstwie, nie ma ścisłej i niesprzecznej definicji języka ojczystego*.1 Można mówić o doprecyzowaniu tego pojęcia w zależności od dziedzin nauki, w których jest ono stosowane (Залевская 1999: 292). Na przykład w językoznawstwie stosowanym powszechna jest opozycja – język pierwszy–język drugi; w psycholingwistyce znane są terminy język matczyny lub język przyswajany naturalnie, język wyuczony; w etnolingwistyce opiera się na pojęciach języków narodowych i, odpowiednio, języków różnych narodów (etnosów); w metodyce nauczania języków mówi się o języku ojczystym i nieojczystym, czyli obcym. Między tymi pojęciami nie ma bezpośredniej korelacji, ponieważ pierwszy język jednostki niekoniecznie jest tym samym co język ojczysty, a drugi język nie jest równoznaczny z językiem obcym. Powiedzmy, że na Litwie w szkołach nieprowadzących nauczania w języku litewskim status drugiego języka uzyskuje nie język obcy, lecz państwowy (litewski). Ponadto język ojczysty jednostki może być językiem obcym w stosunku do kraju, w którym ona mieszka. Takimi są języki rosyjski i polski, które są ojczystymi językami rosyjskiej i polskiej ludności Litwy. Dlatego w ostatnim czasie coraz bardziej zagmatwane wydają się relacje między językiem ojczystym a obcym jako językami mokykloje dėstomų dalykų. GIMTOSIOS KALBOS APIBŪDINIMAS ĮVAIRIOSE KALBOSE Pojęcie języka ojczystego w różnych językach określa się odmiennie, na przykład w słowniku oksfordzkim (1992) podano kilka synonimicznych definicji: pojęcie * Artykuł opracowano na podstawie referatu wygłoszonego na 17. konferencji im. Jonasa Jablonskisa (2009 10 09), opierając się na wynikach badań ankietowych przeprowadzonych wśród rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy. 254 KULTURA JĘZYKA | 82 język matczyny (mother tongue) objaśnia się jako „język domu rodzinnego” (language of the childhood home), albo jako „język przyswojony na kolanach matki” (learned at one’s mother’s knee), albo objaśnia się terminem native language (a language that people have acquired naturally as children – „język, który człowiek naturalnie przyswaja jako dziecko“). W tym słowniku wskazuje się, że pierwszy język (primary language) to termin językoznawstwa stosowanego i lingwodydaktyki, który najczęściej oznacza to samo co mother tongue i native language. Angielskie określenie native language również wskazuje na przekazywany charakter tego języka, ponieważ twierdzi się, że nie jest on wyuczany – not learned (Dictionary by Longman 1983). W słowniku oksfordzkim język matczyny nazywany jest „narodowym językiem wszystkich członków danego narodu” (national language of all members of the nation). W rosyjskich słownikach językoznawczych pojęcie родной язык najczęściej nie jest definiowane – na przykład w najważniejszym Encyklopedycznym słowniku języka (ЛЭС 1990) pojęcie to wspomina się czterokrotnie, ale nie ma odrębnego hasła. Język ojczysty objaśnia się poprzez pojęcie материнский язык albo первый язык, a первый язык – jako родной язык. Zatem jedno pojęcie definiuje się za pomocą innego. W Słowniku terminów językoznawczych język ojczysty definiuje się jako „język, którego człowiek uczy się w dzieciństwie, naśladując dorosłych” (KTŽ 1990: 72). Podobna definicja tego terminu znajduje się także w rosyjskim Słowniku terminów metodologicznych: „jest to język ojczysty, przyswajany we wczesnym dzieciństwie poprzez naśladowanie otaczających dziecko dorosłych” (СМТ 1999: 276). Jednak tutaj łączy się kwestie, które w rzeczywistości często zupełnie się nie pokrywają: język ojczysty dziecka i język rodziny dziecka. Jak twierdzą rosyjscy socjolingwiści W. Belikow i L. Krysin, „w każdej nauce obok terminów mających mniej lub bardziej ścisłe definicje istnieją terminy niedefiniowalne, które rozumie się intuicyjnie”. Na przykład taką podstawową, lecz niezdefiniowaną, jest pojęcie liczby w matematyce oraz pojęcie słowa w językoznawstwie (do dziś nie istnieje jedna i niesprzeczna definicja terminu słowo). „Choć jest to paradoksalne, terminy te często oznaczają podstawowe pojęcia określonych nauk” (Беликов, Крысин 2001: 145). Naiwne postrzeganie świata pokazuje, że różne narody wybierają odmienne podstawy mentalne dla nazwania języka ojczystego, co świadczy o etnokulturowym uwarunkowaniu tego pojęcia. Na przykład w językach niemieckim, francuskim, hiszpańskim, włoskim, greckim, rumuńskim, serbskim, chorwackim, fińskim, hindi, hebrajskim, chińskim, japońskim, tureckim i skandynawskich jest to „język matki”. Angielska nazwa miejsca urodzenia one’s mother country, motherland („kraj matka”), rosyjska nazwa w stylu wysokim родина-мать („ojczyzna matka”) potwierdzają „ojczystego” A.LICHAČIOVA. Pojęcie języka ojczystego wśród rosyjskich i rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy 255 oraz nierozdzielność pojęć „ojczyzny“ i „matki“. W języku hebrajskim, greckim, fińskim, a także w wielu językach germańskich, romańskich i słowiańskich ojczyzna wiąże się również z ojcem; istnieje w nich wyraźna opozycja pojęć „języka matki“ i „ziemi ojca“. W języku esperanto patrina lingvo również oznacza język matczyny (patrino – „matka“), natomiast słowa oznaczające ojczyznę, miejsce rodzinne utworzono od rdzenia rzeczownika patro („ojciec“): patrujo, patrio. W świadomości językowej innych narodów język ojczysty wiąże się z pokrewieństwem krwi oraz z ziemią ojczystą, miejscem urodzenia; na przykład w języku angielskim, jak wspomniano, istnieją dwie nazwy: mother tongue i native language; litewski termin gimtoji kalba etymologicznie wiąże się z gimtinė i z giminė, polski język ojczysty – z ojczyzna i ojciec; rosyjski родной язык – z родина i родитель, родня. Jedno ze znaczeń rosyjskiego słowa родной to „bliski, własny w sensie duchowym“ (свой по духу), dlatego naturalne jest, że ta konotacja aksjologiczna zostaje przeniesiona również na pojęcie родной язык. Podobną semę wartościującą można znaleźć również w codziennych (potocznych) określeniach języka ojczystego niektórych narodów – „swój język” (fiński), „nasz język” – serbski, chorwacki, „mój język” – w językach tureckich. W nazwach tego typu, wyraźniej niż w innych wymienionych, ujawnia się znaczenie bliskości, jednak w każdym przypadku język ojczysty w świadomości wszystkich narodów wchodzi w zakres opozycji aksjologicznej „swój–obcy”. LIETUVOS RUSŲ IR RUSAKALBIŲ POSTAWY WOBEC JĘZYKA OJCZYSTEGO Któremu z używanych języków pierwszeństwo przyznają rosyjscy i rosyjskojęzyczni mieszkańcy Litwy? Jakie czynniki, poza emocjonalnym, determinują decyzję człowieka dotyczącą języka, który nazywa ojczystym? W celu wyjaśnienia odpowiedzi na te pytania uogólniono opinie 57 rosyjskich i rosyjskojęzycznych respondentów z Litwy na temat ich języka ojczystego (46 ankiet i 11 wywiadów). Ankiety przygotowano na podstawie programu kursu magisterskiego filologii słowiańskiej Uniwersytetu Wileńskiego „Problemy dwui wielojęzyczności” z lat 2002–2006. Wywiady jakościowe stanowią część projektu „Miasta i języki”, realizowanego w latach 2007–2009. Należy podkreślić, że do badania wybrano właśnie tych respondentów, których przypuszczalnym językiem ojczystym jest język rosyjski. Zatem za najważniejsze czynniki, które wpłynęły na odpowiedzi dotyczące języka ojczystego, można uznać następujące: 1) język, który w dzieciństwie był językiem rodziny i domu, nadal pozostaje językiem ojczystym lub jednym z języków ojczystych większości dorosłych respondentów; 256 KULTURA JĘZYKA | 82 2) większość respondentów bezpośrednio nie utożsamia pojęć języka ojczystego i języka swojej narodowości; 3) respondenci bezpośrednio nie wiążą narodowości rodziców ze swoim językiem ojczystym; 4) wielu respondentów z rodzin mieszanych, jeżeli wśród małżonków nie ma Litwinów, uważa język rosyjski za język swojej rodziny; 5) respondenci młodsi wiekiem najczęściej wymieniają dwa języki ojczyste: pierwszy – język rodziny (czyli rosyjski, polski, żydowski lub inny język etniczny), a drugi – język szkoły (litewski lub rosyjski). Podsumowując, można powiedzieć, że naiwne rozumienie języka ojczystego przez rosyjskich i rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy wiąże się z językiem domu i rodziny, natomiast status drugiego języka ojczystego uzyskuje język szkoły, jeżeli jest on inny niż język domu. Zdaniem respondentów, którzy wybrali tylko jeden język (w tym przypadku – rosyjski) jako język ojczysty, jest to język odczuwany jako ojczysty; jest to dla człowieka najważniejszy język; jest to język, którym najprzyjemniej się posługiwać; jest to język rodziców; jest to język szkoły, w której się uczysz; mówiąc w tym języku, możesz przekazać wszystkie niuanse językowe; jest to język dający najwięcej możliwości wyrażenia własnych myśli; jest to język tej kultury, do której przyzwyczaja się w rodzinie; to język, za pośrednictwem którego pojmujesz zjawiska różnych kultur; to język ludzkiej wiary; to język, na którego podstawie człowiek uczy się także innych języków; to język najbliższy emocjonalnie; język, którym zaczynasz mówić, gdy chcesz wyrazić się szerzej, piękniej, dokładniej, ciekawiej; to najprzyjemniejszy język do komunikowania się; mówiąc tym językiem, nie czujesz, że wykonujesz pracę; w tym języku możesz się zrelaksować; to język, który pozwala wszystko zrozumieć; to język tej kultury, w której wszystko jest jasne: co, jak i dlaczego tak jest; to język, który pozwala człowiekowi wyrażać się tak, jak żaden inny; wreszcie jest to jedyny język odpowiedni do bezpośredniej, intymnej komunikacji z Bogiem. Wielu respondentów postrzega język ojczysty jako podstawę swojej tożsamości: jeśli nie znasz języka, nie możesz zaliczyć siebie do danej narodowości; język ojczysty – to podstawa kultury i samoświadomości człowieka; to język mentalności człowieka. Tę myśl bardzo trafnie wyraził 32-letni respondent projektu „Miasta i języki”: Gdyby rodzice nie nauczyli mnie języka rosyjskiego, to prawdopodobnie utraciłbym również świadomość, że jestem Rosjaninem. Litwini Rosjanie i rosyjskojęzyczni opisują siebie następująco: kiedy mieszkasz na Litwie przez tyle lat, jesteś już w połowie Litwinem; we mnie współistnieją połówki dwóch narodów; jestem rosyjskojęzyczną Litwinką, dorastającą w rosyjskiej rodzinie; Rosjanin/-ka z Litwy; rosyjski/-a Litwin/ -ka; Litwin/-ka rosyjski/a. A. LICHAČIOVA. Koncepcja języka ojczystego wśród Rosjan i osób rosyjskojęzycznych na Litwie 257 Interesujące jest to, że dopóki nie zostanie zadane pytanie, czy można mieć dwa języki ojczyste, człowiek w ogóle się nad tym nie zastanawia. A kiedy odpowiada, że ma dwa języki ojczyste, wyjaśnia, że te języki są najbardziej atrakcyjne, najpiękniejsze, najlepiej nadają się do komunikowania się. Respondenci określają te języki jako języki szkoły i życia pozaszkolnego; są to języki swoich; języki najbliższych kultur. Widać tu aktualizację semantyki pojęcia własnego języka, ponadto oczywiste jest, że charakterystyczna dla społeczeństwa jednojęzycznego opozycja „własne – obce” w świadomości Rosjan i osób rosyjskojęzycznych na Litwie często tworzy dwie równorzędne własne strony. Zatem z odpowiedzi respondentów wynika, że dla młodszego pokolenia Rosjan i osób rosyjskojęzycznych na Litwie język litewski staje się potencjalnie językiem ojczystym dlatego, że obok jednego języka ojczystego (języka wczesnego, przedszkolnego etapu życia) pojawia się drugi (inny niż domowy), język nauki, również związany z intensywnym poznawaniem świata. Taki język człowiek pojmuje jako drugi język ojczysty. Istotne jest to, że status drugiego języka ojczystego zyskuje właśnie język nauczania, za pomocą którego młody człowiek zdobywa nową wiedzę. W takich przypadkach kształtuje się kompetencja językowa na wysokim poziomie, swobodne posługiwanie się dwoma językami, zdolność mówienia w dwóch językach tak jak w języku ojczystym (Karaliūnas 1997: 326). Zmieniająca się sytuacja geopolityczna i socjolingwistyczna nie tylko na Litwie, lecz także w innych krajach doprecyzowuje definicję pojęcia języka ojczystego, uwzględniając upowszechniający się binarny charakter tej kategorii. Jednak dokładniejsza analiza pokazuje, że języki ojczyste osób dwujęzycznych nie tworzą prostego równania arytmetycznego i powinno to stać się przedmiotem odrębnych badań. LITERATURA Active study dictionary of English, Londyn: Longman group limited, 1983. Gaivenis K., Keinys S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. Karaliūnas S. 1997: Język i społeczeństwo. Psychosocjologiczne i komunikacyjne cechy używania języka, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. The Oxford Companion to the English Language, Tom McArthur, Oxford University Press, 1992. Беликов В., Крысин Л. 2001: Социолингвистика, Москва: Рос сий - с кий государственный гуманитарный университет. Залевская А. 1999: Введение в психолингвистику, Москва: Российский государственный гуманитарный университет. ЛЭС 1990: Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В. Н. Ярцева, Москва: Советская энциклопедия. 258 KULTURA JĘZYKA | 82 СМТ 1999: Э. Азимов, А. Щукин. Словарь методических терминов (теория и практика преподавания языков), Санкт-Петербург: «Златоуст». Gauta 2009 10 19 KONCEPCJA JĘZYKA OJCZYSTEGO Z PUNKTU WIDZENIA ROSJAN LITWY I RODZIMYCH UŻYTKOWNIKÓW JĘZYKA ROSYJSKIEGO Streszczenie W artykule omówiono definicje pojęcia języka ojczystego oraz różne narodowe koncepcje pojęcia związanego z językiem matczynym, a także jego niejednoznaczność wynikającą z różnych obszarów badawczych. Artykuł zawiera również niektóre odpowiedzi i refleksje dotyczące języka ojczystego przedstawione przez osoby mówiące po rosyjsku na Litwie; dane zostały wyodrębnione z badania przeprowadzonego niedawno na Litwie. Refleksje te można traktować jako naiwne definicje powyższego pojęcia. W dalszej części artykułu przedstawiono kluczowe czynniki determinujące definicje języka ojczystego formułowane przez respondentów. Uwzględnia się również rozpowszechniający się binarny charakter tej kategorii: coraz częściej obok jednego języka ojczystego (z wczesnego, przedszkolnego okresu życia) pojawia się inny język (inny niż język używany w domu, język nauczania), który jest ściśle związany z ludzkim poznaniem. Ten drugi język staje się drugim językiem ojczystym danej osoby. Wyniki badania wykazały, że opozycja między językiem „własnym” a „innym”, często charakterystyczna dla homogenicznego społeczeństwa jednojęzycznego, w rozumieniu rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy zostaje zastąpiona przez dwie równie ważne „własne” połowy. ALA LICHAČIOVA Vilniaus universitetas ul. Universiteto 3, LT-01513 Wilno [email protected]