Lietuvos rusų ir rusakalbių sąvokos „gimtoji kalba“ suvokimas

ALA LICHAČIOVA Uniwersytet Wileński POSTRZEGANIE POJĘCIA JĘZYKA OJCZYSTEGO PRZEZ ROSJAN I OSOBY ROSYJSKOJĘZYCZNE NA LITWIE Język ojczysty jest jednym z najważniejszych pojęć w wielu gałęziach nauki bezpośrednio związanych z człowiekiem i społeczeństwem: psycholingwistyce, socjolingwistyce, lingwodydaktyce, etnopsycholingwistyce, socjologii, psychologii społecznej itp. Jednak w naukach humanistycznych, w tym w językoznawstwie, nie ma ścisłej i niesprzecznej definicji języka ojczystego*. Można mówić o doprecyzowaniu tego pojęcia w zależności od dziedzin nauki, w których jest ono używane (Залевская 1999: 292). Na przykład w językoznawstwie stosowanym powszechnie przeciwstawia się język pierwszy–język drugi; w psycholingwistyce znane są terminy język matki lub język przyswajany naturalnie, język wyuczony; etnolingwistyka posługuje się pojęciami języków narodowych oraz, odpowiednio, języków różnych narodów (etnosów); metodyka nauczania języków mówi o języku ojczystym i nie ojczystym, czyli o języku obcym. Między tymi pojęciami nie ma bezpośredniej korelacji, ponieważ pierwszy język jednostki niekoniecznie jest tym samym co jej język ojczysty, a język drugi nie jest równy językowi obcemu. Powiedzmy, że na Litwie w szkołach innych niż litewskie status drugiego języka uzyskuje nie język obcy, lecz język państwowy (litewski). Ponadto językiem ojczystym jednostki może być język obcy z punktu widzenia kraju, w którym ona mieszka. Takimi językami są rosyjski i polski, które są językami ojczystymi rosyjskiej i polskiej ludności Litwy. Dlatego w ostatnim czasie coraz bardziej niejasne wydają się relacje między językiem ojczystym a obcym jako przedmiotami nauczanymi w szkole. OKREŚLENIE JĘZYKA OJCZYSTEGO W RÓŻNYCH JĘZYKACH Pojęcie języka ojczystego jest określane różnie w różnych językach; na przykład w słowniku oksfordzkim (1992) podano kilka synonimicznych definicji: pojęcie * Artykuł opracowano na podstawie referatu wygłoszonego na 17. konferencji im. Jonasa Jablonskisa (2009 10 09), w oparciu o wyniki badań ankietowych wśród rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy. A.LICHAČIOVA. Lietuvos rusų ir rusakalbių sąvokos gimtoji kalba suvokimas 253 język matczyny (mother tongue) objaśnia się jako „język domu rodzinnego z dzieciństwa” (language of the childhood home), albo jako „język przyswojony na kolanach matki” (learned at one’s mother’s knee), albo też wyjaśnia terminem native language (a language that people have acquired naturally as children – „język, który człowiek przyswaja w sposób naturalny jako dziecko”). W słowniku tym wskazuje się, że język pierwszy (primary language) to termin z językoznawstwa stosowanego i glottodydaktyki, który najczęściej oznacza to samo co mother tongue i native language. Angielska nazwa native language wskazuje również na przekazywany charakter tego języka, ponieważ twierdzi się, że nie jest on wyuczony – not learned (Dictionary by Longman 1983). W słowniku oksfordzkim język matczyny określa się jako „język narodowy wszystkich członków narodu” (national language of all members of the nation). W rosyjskich słownikach językoznawczych pojęcie родной язык najczęściej nie jest definiowane — na przykład w najważniejszym Encyklopedycznym słowniku języka (ЛЭС 1990) pojęcie to pojawia się cztery razy, ale nie ma osobnego hasła. Język ojczysty objaśnia się za pomocą pojęcia материнский язык lub первый язык, о первый язык — jako родной язык. Zatem jedno pojęcie definiuje się za pomocą drugiego. W litewskim Słowniku terminów językoznawczych język ojczysty definiuje się jako „język, którego człowiek uczy się w dzieciństwie, naśladując dorosłych” (KTŽ 1990: 72). Podobna definicja tego terminu znajduje się w rosyjskim Słowniku terminów metodycznych: „jest to język rodzinnego miejsca, przyswajany we wczesnym dzieciństwie przez naśladowanie otaczających dziecko dorosłych” (CMT 1999: 276). Łączy się tu jednak zjawiska, które w rzeczywistości często zupełnie się ze sobą nie pokrywają: język miejsca pochodzenia dziecka i język jego rodziny. Jak twierdzą rosyjscy socjolingwiści W. Bielikow i L. Krysin, „w każdej nauce obok terminów mających mniej lub bardziej ścisłe definicje występują terminy niezdefiniowane, rozumiane intuicyjnie”. Przykładem takiego podstawowego, lecz niezdefiniowanego pojęcia jest liczba w matematyce oraz słowo w językoznawstwie (do dziś nie ma jednej, niesprzecznej definicji terminu słowo). „Choć jest to paradoksalne, terminy te często oznaczają podstawowe pojęcia określonych nauk” (Беликов, Крысин 2001: 145). Naive postrzeganie świata pokazuje, że różne narody wybierają odmienne podstawy mentalne do nazywania języka ojczystego, co świadczy o etnokulturowym uwarunkowaniu tego pojęcia. Na przykład w językach niemieckim, francuskim, hiszpańskim, włoskim, greckim, rumuńskim, serbskim, chorwackim, fińskim, hindi, hebrajskim, chińskim, japońskim, tureckich i skandynawskich jest to „język matczyny”. Angielskie określenia miejsca urodzenia one’s mother country, motherland („kraj matki”) oraz rosyjskie określenie w wysokim stylu родина-мать („matka ojczyzna”) potwierdzają nierozłączność „miejsca rodzinnego” 254 KALBOS KULTŪRA | 82 i „matki”. W języku hebrajskim, greckim, fińskim oraz w wielu językach germańskich, romańskich i słowiańskich ojczyzna wiąże się również z ojcem; wyraźnie przeciwstawia się w nich pojęcia „języka matki” i „ziemi ojca”. W esperanto patrina linguo także oznacza język matczyny (patrino – „matka”), natomiast słowa tėvynė, gimtinė pochodzą od rdzenia rzeczownika patro („ojciec”): patrujo, patrio. W świadomości językowej innych narodów język ojczysty wiąże się z pokrewieństwem krwi oraz ziemią ojczystą, miejscem urodzenia; na przykład w języku angielskim, jak wspomniano, istnieją dwie nazwy: mother tongue i native language; litewski termin gimtoji kalba etymologicznie wiąże się z gimtine i gimine, polski język ojczysty — z ojczyzna i ojciec; rosyjski родной язык — z родина oraz родитель, родня. Jednym ze znaczeń rosyjskiego słowa родной jest „bliski, pokrewny duchem” (свой по духу), dlatego naturalne jest przeniesienie tej konotacji aksjologicznej również na pojęcie родной язык. Podobną semę wartościującą można znaleźć także w potocznych nazwach języka ojczystego używanych przez niektóre narody — „swój język” (fiński), „nasz język” — serbski, chorwacki, „mój język” — turecki. W nazwach tego typu, wyraźniej niż w pozostałych wymienionych, ujawnia się znaczenie bliskości, jednak w każdym przypadku język ojczysty w świadomości wszystkich narodów należy do obszaru aksjologicznej opozycji „swój–obcy”. POSTAWY ROSJAKÓW I OSÓB ROSYJSKOJĘZYCZNYCH NA LITWIE WOBEC JĘZYKA OJCZYSTEGO Któremu z używanych języków dają pierwszeństwo Rosjanie i osoby rosyjskojęzyczne na Litwie? Jakie czynniki, poza emocjonalnymi, wpływają na decyzję człowieka dotyczącą języka, który nazywa ojczystym? Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, podsumowano opinie 57 respondentów — Rosjan i osób rosyjskojęzycznych z Litwy — na temat ich języka ojczystego (46 ankiet i 11 wywiadów). Ankiety opracowano na podstawie programu kursu magisterskiego „Problemy dwu- i wielojęzyczności” z lat 2002–2006, prowadzonego na kierunku filologia słowiańska Uniwersytetu Wileńskiego. Wywiady jakościowe stanowią część projektu „Miasta i języki”, realizowanego w latach 2007–2009. Należy podkreślić, że do badania wybrano właśnie tych respondentów, których językiem ojczystym jest najprawdopodobniej rosyjski. Za najważniejsze czynniki wpływające na odpowiedzi dotyczące języka ojczystego można zatem uznać: 1) język, który w dzieciństwie był językiem rodziny i domu, nadal pozostaje dla większości dorosłych respondentów ojczystym lub jednym z języków ojczystych; A. LICHAČIOVA. Lietuvos rusų ir rusakalbių sąvokos gimtoji kalba suvokimas 255 2) większość respondentów nie utożsamia bezpośrednio pojęć języka ojczystego i języka mojej narodowości; 3) respondenci nie wiążą bezpośrednio narodowości rodziców ze swoim językiem ojczystym; 4) wielu respondentów z rodzin mieszanych, jeśli żadne z małżonków nie jest Litwinem, uważa język rosyjski za swój język rodzinny; 5) młodsi respondenci najczęściej wymieniają dwa języki ojczyste: pierwszy – rodzinny (rosyjski, polski, żydowski lub inny język etniczny), a drugi – język szkoły (litewski lub rosyjski). Podsumowując, można powiedzieć, że naiwne rozumienie języka ojczystego przez rosyjską i rosyjskojęzyczną ludność Litwy wiąże go z językiem domu i rodziny, natomiast status drugiego języka ojczystego uzyskuje język szkoły, jeśli różni się od języka używanego w domu. Zdaniem respondentów, którzy wybrali tylko jeden język (w tym przypadku rosyjski) jako język ojczysty, jest to język odczuwany jako ojczysty; najważniejszy dla człowieka język; język, którym najprzyjemniej się posługiwać; język rodziców; język szkoły, do której się uczęszcza; mówiąc tym językiem, można przekazać wszystkie jego niuanse; język dający największe możliwości wyrażania własnych myśli; język kultury, do której przyzwyczaja rodzina; język, przez który postrzega się zjawiska różnych kultur; język wiary człowieka; język, na którego podstawie człowiek uczy się także innych języków; język najbliższy emocjonalnie; język, którym zaczyna się mówić, gdy chce się wyrazić coś szerzej, piękniej, precyzyjniej i ciekawiej; język najprzyjemniejszy w komunikacji; mówiąc tym językiem, nie czuje się, że wykonuje się pracę; w tym języku można się odprężyć; jest to język, który pozwala wszystko zrozumieć; język kultury, w której jasne jest, kto, jak i dlaczego postępuje w określony sposób; język pozwalający człowiekowi wyrażać się tak, jak nie pozwala żaden inny; wreszcie język, który jako jedyny nadaje się do bezpośredniej, intymnej rozmowy z Bogiem. Wielu respondentów postrzega język ojczysty jako podstawę własnej tożsamości: jeśli nie zna się języka, nie można zaliczyć się do danej narodowości; język ojczysty to podstawa kultury i samoświadomości człowieka; to język mentalności człowieka. Tę myśl bardzo trafnie ujął 32-letni respondent projektu „Miasta i języki”: Gdyby rodzice nie nauczyli mnie rosyjskiego, prawdopodobnie straciłbym też poczucie, że jestem Rosjaninem. Rosjanie i osoby rosyjskojęzyczne na Litwie opisują siebie w następujący sposób: kiedy mieszka się na Litwie tyle lat, jest się już w połowie Litwinem; żyją we mnie połówki dwóch narodów; jestem rosyjskojęzyczną Litwinką wychowującą się w rosyjskiej rodzinie; Rosjanin/-ka z Litwy; rosyjski/-a Litwin/-ka; Rosjanin/-ka z Litwy. 256 KALBOS KULTŪRA | 82 Co ciekawe, dopóki nie zostanie zadane pytanie, czy można mieć dwa języki ojczyste, człowiek nawet się nad tym nie zastanawia. A kiedy odpowiada, że ma dwa języki ojczyste, wyjaśnia, że języki te są najbardziej atrakcyjne, najpiękniejsze, najlepiej nadają się do komunikacji. Respondenci określają te języki jako języki szkolne i pozaszkolne; języki swoich; języki najbliższych kultur. Widać tu aktualizację semantyki pojęcia języka swojego; ponadto oczywiste jest, że charakterystyczna dla społeczeństwa jednojęzycznego opozycja „swoje – obce” w świadomości rosyjskiej i rosyjskojęzycznej ludności Litwy często tworzy dwie równorzędne swoje strony. Z odpowiedzi respondentów wynika zatem, że dla młodszego pokolenia rosyjskiej i rosyjskojęzycznej ludności Litwy język litewski staje się potencjalnie językiem ojczystym, ponieważ obok jednego języka ojczystego (z wczesnego, przedszkolnego etapu życia) pojawia się inny (odmienny niż domowy) język nauki, również związany z intensywnym poznawaniem świata. Człowiek postrzega taki język jako drugi język ojczysty. Istotne jest tu to, że status drugiego języka ojczystego uzyskuje właśnie język nauki, w którym młody człowiek zdobywa nową wiedzę. W takich przypadkach kształtuje się wysoki poziom kompetencji językowej, swobodne posługiwanie się dwoma językami oraz umiejętność mówienia w dwóch językach tak jak w języku ojczystym (Karaliūnas 1997: 326). Zmieniająca się sytuacja geopolityczna i socjolingwistyczna, nie tylko na Litwie, lecz także w innych krajach, doprecyzowuje definicję pojęcia języka ojczystego, uwzględniając upowszechnianie się binarnego charakteru tej kategorii. Dokładniejsza analiza pokazuje jednak, że języki ojczyste osób dwujęzycznych nie tworzą prostej równości arytmetycznej, co powinno stać się przedmiotem odrębnych badań. L I T E R A T U R A Active study dictionary of English, London: Longman group limited, 1983. G a i v e n i s K., K e i n y s S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kaunas: Šviesa. K a r a l i ū n a s S. 1997: Kalba ir visuomenė. Psichosociologiniai ir komunikaciniai kalbos vartojimo bruožai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. The Oxford Companion to the English Language, Tom McArthur, Oxford University Press, 1992. Б е л и к о в В., К р ы с и н Л. 2001: Socjolingwistyka, Moskwa: Rosyjski Państwowy Uniwersytet Humanistyczny. З а л е в с к а я А. 1999: Введение в психолингвистику, Москва: Российский государственный гуманитарный университет. ЛЭС 1990: Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В. Н. Ярцева, Москва: Советская энциклопедия. A. LICHAČIOVA. Lietuvos rusų ir rusakalbių sąvokos gimtoji kalba suvokimas 257 CMT 1999: Э. Азимов, А. Щукин. Словарь методических терминов (теория и практика преподавания языков), Санкт-Петербург: «Златоуст». Otrzymano 2009 10 19 POJĘCIE JĘZYKA OJCZYSTEGO Z PUNKTU WIDZENIA ROSJAN NA LITWIE I RODZIMYCH UŻYTKOWNIKÓW JĘZYKA ROSYJSKIEGO Streszczenie W artykule omówiono definicje pojęcia języka ojczystego oraz różne narodowe koncepcje pojęcia związanego z językiem matki, a także jego niejednoznaczność występującą w różnych obszarach badawczych. Artykuł zawiera również wybrane odpowiedzi i refleksje na temat języka ojczystego, przedstawione przez rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy; dane pochodzą z ankiety przeprowadzonej niedawno na Litwie. Refleksje te można uznać za naiwne definicje powyższego pojęcia. W dalszej części artykułu przedstawiono kluczowe czynniki determinujące definicje języka ojczystego podawane przez respondentów. Uwzględniono również upowszechniający się binarny charakter tej kategorii: coraz częściej obok jednego języka ojczystego (z wczesnego, przedszkolnego okresu życia) pojawia się drugi język (inny niż język używany w domu czy język nauczania), ściśle związany z ludzkim poznaniem. Ten drugi język staje się drugim językiem ojczystym danej osoby. Wyniki ankiety wykazały, że przeciwstawienie języka „własnego” i „obcego”, często charakterystyczne dla jednorodnego, jednojęzycznego społeczeństwa, w rozumieniu rosyjskojęzycznych mieszkańców Litwy zastępowane jest przez dwie równie ważne „własne” połowy. ALA LICHAČIOVA Uniwersytet Wileński ul. Universiteto 3, LT-01513 Wilno [email protected] 258 KALBOS KULTŪRA | 82