Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris

LAIMA NEVINSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego ZAGROŻENIA DLA JĘZYKA I OPIEKA NAD JĘZYKIEM: POGLĄDY DZIENNIKARZY W artykule przeanalizowano poglądy jednej grupy użytkowników języka — dziennikarzy — na zagrożenia dla języka oraz potrzebę opieki nad nim. Taki przedmiot badań nad postawami użytkowników języka wybrano dlatego, że zagrożenia dla języka często przedstawia się jako uzasadnienie potrzeby opieki nad nim. Celem badania jest ustalenie, czy użytkownicy języka uważają opiekę nad nim za potrzebną, ponieważ dostrzegają zagrożenia dla języka. Cel ten realizowany jest poprzez analizę motywów polityki językowej oraz omówienie polityki językowej Litwy w tym aspekcie. Dziennikarze stanowią wartościową grupę użytkowników języka do celów badawczych, ponieważ język jest dla nich nie tylko narzędziem codziennej komunikacji, lecz także pracy. Są również ważną grupą docelową polityki językowej, gdyż doświadczenie dziennikarzy pozwala im rozważać potrzebę prowadzenia polityki językowej i sposoby jej wdrażania. W artykule omówiono dane z wywiadów jakościowych zebrane w ramach projektu „Socjolingwistyka bałtycka (BalSoc): językowa samoświadomość społeczeństwa na Litwie i Łotwie”1. W trakcie badania przeprowadzono wywiady z 24 mężczyznami w wieku 32–42 lat, prowadzącymi audycje radiowe i telewizyjne oraz pracującymi jako dziennikarze. Chociaż taki dobór próby ogranicza możliwość uogólniania wyników na wszystkich pracowników mediów, a tym bardziej na całe społeczeństwo, jednorodna próba pozwala ujawnić możliwie największą różnorodność opinii w obrębie jednej grupy, niezależnie od wieku i płci uczestników. Większość pracowników radia i telewizji objętych próbą ma doświadczenie spontanicznego wypowiadania się na antenie radiowej lub telewizyjnej. Próbę badawczą dobrano według dwóch kryteriów. Pierwszym z nich było wykształcenie językowe respondenta. Na tej podstawie wyodrębniono „profesjonalistów” — respondentów, których w trakcie studiów kształcono w zakresie języka i wystąpień — oraz „nieprofesjonalistów” — 1 Projekt zrealizował w 2009 r. Instytut Języka Litewskiego. Badanie przeprowadzono w lipcu–wrześniu. Projekt wsparł Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 173 nie zdobyli takiego wykształcenia w toku studiów. Do grupy profesjonalistów zaliczono dziennikarzy i prowadzących programy, którzy mieli wykształcenie dziennikarskie lub aktorskie. Drugim kryterium była publiczność, do której adresowany był program (lub programy), w których pracował respondent. Na tej podstawie wyodrębniono prowadzących popularne programy i programy dla młodzieży oraz programy publicystyczne i programy dla osób starszych. Na podstawie tych dwóch kryteriów utworzono próbę obejmującą cztery grupy, z każdej z nich wybrano po sześciu respondentów. W niniejszym artykule, cytując respondentów, nie będzie się podawać rodzaju prowadzonych przez nich programów ani ich wykształcenia, ponieważ analiza według tych kategorii nie wykazała istotnych różnic w poglądach. ZAGROŻENIA DLA JĘZYKA JAKO MOTYW POLITYKI JĘZYKOWEJ Politykę językową można najprościej zdefiniować jako czyjeś starania, podejmowane z określonych powodów, by zmienić zachowania językowe jakiejś wspólnoty. Powody te mogą być różne – od banalnego przekonania, że komuś nie podoba się sposób, w jaki mówi jakaś grupa, po złożoną ideę, że wspólnota może zachować swoją kulturę, zachowując język (Kaplan, Baldauf 1997: 3–4). Žinome ir dažnai cituojame R. Cooperio (1989) kalbos politikos modelyje priežastys galėtų būti nurodomos kaip tikslai: „Kokie veikėjai siekia paveikti kokią elgseną, kokių žmonių, kokiais tikslais, kokiomis sąlygomis, kokiomis priemonėmis, kaip priimdami sprendimus ir kokių pasiekdami rezultatų?“ Tikslai apibūdina, kokio kalbinio elgesio pokyčio siekiama, tačiau nepaaiškina pasirinkimo priežasčių. Pavyzdžiui, įvairių autorių minimi kalbos politikos tikslai yra kalbos norminimas, rašybos standartizavimas, modernizavimas, kalbos gryninimas, atgaivinimas, kalbos išlaikymas ir kt. (Kaplan, Baldauf 1997; Hornberger 2006). Ir šie, ir kitų autorių įvardijami tikslai nurodo siekiamą kalbos politikos rezultatą, tačiau nepaaiškina, dėl kokių priežasčių apskritai imamasi kalbos politikos, kodėl iškeliami vienokie ar kitokie tikslai. Būtent tai atskleidžia kalbos politikos motyvai: kodėl ir dėl ko siekiama tų pokyčių. Motywy polityki językowej były w teoretycznej literaturze dotyczącej planowania językowego omawiane znacznie rzadziej niż jej cele. We wspomnianym modelu R. Coopera wskazano, że cele mogą być jawne (gdy dąży się do zmiany zachowań związanych z językiem) lub ukryte (gdy dąży się do zmian niezwiązanych z językiem, tj. zaspokojenia określonych interesów, na przykład utrzymania przywilejów i władzy), jednak nie omawia się ich szerzej (Cooper 1989). 174 KALBOS KULTŪRA | 82 Vieną išsamiausių kalbos politikos motyvų analizų yra pateikęs D. Ageris (2001). Autoriaus teigimu, kalbos politikos motyvaciją (stimulą) sudaro trys elementai: motyvai, susiję su konkrečiu planu ar politika apskritai; politikos veikėjų nuostatos dėl tam tikros kalbos ar jos variantų; konkretesni tikslai, kurių jie nori pasiekti. Taigi D. Ageris atskiria kalbos politikos tikslus ir motyvus: motyvai paaiškina, kokios priežastys lemia kalbos politikos pastangas, tikslai – kokių konkrečių rezultatų siekiama. Pats autorius pateikia tokius apibendrintus galimus kalbos politikos motyvus (Ager 2001): 1. Tożsamość. Tradycyjnie język jest jedną z najważniejszych cech określających tożsamość narodową i etniczną, a jako motyw polityki językowej często wskazuje się tworzenie, umacnianie i zachowywanie tożsamości narodowej oraz dumę z własnego języka. Na przykład motyw ten ma duże znaczenie dla polityki językowej we Francji. 2. Ideologia. W tym przypadku politykę językową determinuje ideologia dotycząca języka standardowego i jego relacji z innymi odmianami języka, istniejąca w danym kraju. Na przykład motyw ten wykorzystywano w Wielkiej Brytanii, by wzmocnić nauczanie języka standardowego (kosztem dialektów) w szkołach. 3. Wizerunek. Motyw ten ma znaczenie dla działań w ramach polityki językowej, których celem jest popularyzowanie języka danego kraju na świecie; przykładem są działania placówek British Council, francuskich instytutów kultury oraz instytutów kultury innych państw w różnych krajach świata. 4. Poczucie zagrożenia. Jest to sytuacja, w której za pomocą środków polityki językowej dąży się do zachowania języka narodu lub grupy etnicznej, ponieważ wpływ innych języków wiąże się z zagrożeniem dla ukształtowanej tożsamości lub kultury w ogóle. Na tym motywie opiera się cały dyskurs globalizacji językowej (zob. Phillipson, Skutnabb-Kangas 1996). Przykładem takiej polityki językowej, w której wyraźnie zaznacza się ten motyw, jest Francja: istnieje obawa, że nowe terminy przejmowane z języka angielskiego mogą zniszczyć „kulturę francuską, francuski styl życia, francuską naukę, a nawet samą Francję” (Ager 2001: 77). Motyw poczucia zagrożenia ujawnia się również w żądaniu, by (cytując ówczesnego ministra kultury Francji) język francuski nie był „używany do celów drugorzędnych” – w porównaniu z angielskim (Ager 1999: 8). Ten motyw polityki językowej jest ściśle związany z pierwszym – tworzeniem i zachowywaniem tożsamości narodowej lub etnicznej – jednak między nimi istnieją różnice. Z wyjaśnień i przykładów podanych przez D. Agera można zrozumieć, że tożsamości L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 175 Motyw ten nie zawsze wiąże się z zewnętrznymi zagrożeniami dla języka, choć budowanie tożsamości obejmuje również dążenie do odróżnienia się od innych grup. Motyw niepewności wyjaśnia takie sytuacje, w których zagrożenia języka pochodzące z zewnątrz są często nowe lub nasilają się. 5. Nierówność. Są to sytuacje, w których za pomocą środków polityki językowej dąży się do zmniejszenia wykluczenia społecznego i nierówności występujących z różnych przyczyn: pochodzenia etnicznego, płci, braku formalnej władzy. W różnych krajach prowadzi się taką politykę językową, której celem jest prawne uznanie statusu języków mniejszości narodowych i grup etnicznych (wzmocnienie statusu języków aborygeńskich w Australii, polityka UE wobec języków regionalnych i mniejszościowych); w krajach zachodnich stosuje się środki promujące język neutralny pod względem płci. 6. Integracja i instrumentalna funkcja języka. Motyw ten częściej wpływa nie na politykę prowadzoną przez państwo, lecz na działania mniejszości oraz wspólnot etnicznych i językowych. Chodzi o sytuację, w której wspólnoty te chcą zmienić zachowania językowe lub wpływać na politykę językową, dążąc do osiągnięcia celów ekonomicznych i pragmatycznych (na przykład lepszych możliwości zatrudnienia) albo do integracji z określonymi grupami. Motywy te są wystarczająco kompleksowe, aby można je było zastosować w badaniu. Na ich podstawie można analizować również politykę językową Litwy i postawy jej użytkowników wobec niej. Motywację litewskiej polityki językowej można badać na podstawie Wytycznych dotyczących państwowej polityki językowej (obowiązujące wytyczne dotyczyły okresu 2003–2008; przygotowano już projekt wytycznych na lata 2009–2013, który nie został jeszcze zatwierdzony przez Sejm) oraz debat publicznych. W wytycznych nie wskazano bezpośrednio motywów polityki językowej, można je jednak wyodrębnić z innych założeń (VKPG 2003; VKPG 2008). Porównanie obu dokumentów nie wykazało zasadniczych różnic dotyczących motywów polityki językowej, jednak w artykule dokładniej analizuje się dokument zatwierdzony w 2003 r. Analiza wytycznych pokazuje, że polityka językowa jest przede wszystkim wiązana z tożsamością narodową, ponieważ pierwsze zdanie wytycznych wskazuje na związek języka z tożsamością: „Język litewski jest podstawą odrębności narodowej i kulturowej Litwy”. W sformułowaniu głównego celu polityki językowej („zachować dziedzictwo języka i wspierać jego rozwój, aby zapewnić funkcjonalność języka litewskiego we wszystkich dziedzinach życia publicznego”) można częściowo dostrzec motyw instrumentalny – polityka językowa ma zapewnić językowi możliwość pełnienia jego funkcji, a częściowo także motyw bezpieczeństwa – aby język litewski funkcjonował jako język główny 176 KALBOS KULTŪRA | 82 w życiu publicznym i nie został wyparty przez inne języki. Sformułowanie najważniejszego zadania polityki językowej („aby społeczeństwo dostrzegało wartość własnego języka i nie rozczarowało się jego możliwymi”) również trudno wyjaśnić jednoznacznie: można tu rozpoznać motywy tożsamości narodowej i ideologiczny (wartość języka), a także instrumentalny (funkcjonalność języka). Jednak w przeglądzie aktualnej sytuacji przedstawionym w wytycznych bardzo wyraźnie zarysowuje się motyw niepewności wskazany przez D. Agera, ponieważ dużo miejsca poświęcono tu opisowi zagrożeń dla języka. Aż trzy akapity poświęcono globalizacji i językowi angielskiemu, a motyw ochrony języka litewskiego przed globalizacją ponownie powiązano z motywem tożsamości narodowej: „Polityka języka państwowego musi stworzyć przeciwwagę dla nowych orientacji aksjologicznych wywoływanych przez globalizację, w przeciwnym razie przyszłe społeczeństwo wiedzy może utracić swój język, a w ogóle także tożsamość narodową”. Warto dodać, że przy omawianiu globalizacji kryterium funkcjonalności wymienione w celach oceniono negatywnie, ponieważ przez nie język „zostaje oddzielony od kultury oraz ludzi, którzy się nim posługują i ją tworzą”. Dalej ponownie wyłania się motyw niepewności, czyli związany z zagrożeniem ze strony języka angielskiego: stwierdza się, że „nie gwarantuje się obywatelom Litwy prawa do utrzymywania stosunku pracy i podnoszenia kwalifikacji w języku państwowym”; uzasadnia się to brakiem obowiązku tłumaczenia na język państwowy dokumentacji normatywnej i technicznej oraz wzrostem liczby kursów prowadzonych w języku angielskim na uczelniach wyższych. W przeglądzie wspomniano o jeszcze jednym zewnętrznym zagrożeniu dla języka, które można powiązać z motywem niepewności – rozwoju technologii informacyjnych, który „przebiega znacznie szybciej niż prace nad lituanizacją środowiska elektronicznego”. Podsumowując, należy stwierdzić, że w wytycznych można dostrzec kilka motywów polityki językowej: związek języka z tożsamością narodową, niepewność, a częściowo także motyw instrumentalny. Jednak z uwagi na sposób ich przedstawienia większą wagę przywiązuje się do umacniania tożsamości narodowej i ochrony języka. Dyskurs o zagrożeniach dla języka i tożsamości narodowej jest dość dobrze widoczny również w debatach publicznych, choć jego oceny są zróżnicowane. Nie dążąc do szczegółowego zbadania wszystkich debat publicznych na ten temat, przytoczono jedynie kilka charakterystycznych opinii. Na przykład o zagrożeniach dla języka można usłyszeć z ust posła na Sejm: „Jest jasne, że językowi litewskiemu grozi niebezpieczeństwo. Stary, piękny język jest na skraju wymarcia”. Zagrożenie wiąże się przede wszystkim z językiem angielskim, a wczesne nauczanie języków obcych oceniane jest negatywnie (cytowana jest posłanka Dalia Teišerskytė; Kalbos išlikimas, 2008). W innym artykule zagrożenie dla języka litewskiego również wiąże się z językiem angielskim, a w wypowiedzi cytowanej osoby pojawiają się wyraźne metafory obronne: „Sejm [...] przez L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 177 przez wszystkie lata odrodzonej niepodległości nie potrafiło uchwalić surowej ustawy, która chroniłaby język litewski i stanowiła niezawodną broń dla strażników języka ojczystego walczących z modnymi obcymi słowami” (Gliožerienė 2004). W takich opiniach często uwidacznia się również motyw języka jako istotnego składnika tożsamości narodowej: na przykład zdaniem cytowanej wcześniej polityczki politycy powinni poświęcać językowi litewskiemu więcej uwagi, ponieważ „jeśli będzie on kulawy, schorowany – taka będzie i Litwa, tym bardziej że język litewski jest wielkim językiem małego kraju” (Kalbos išlikimas, 2008). Inni sprzeciwiają się takim opiniom. Zdaniem niektórych działaczy społecznych lub politycznych elementy innych języków nie stanowią zagrożenia dla języka, a siła języka zależy od jego zdolności do odzwierciedlania rzeczywistości: „jestem przekonany, że ani wymagania wobec naukowców, by publikowali artykuły po angielsku, ani głupie szyldy przy alei Laisvės czy na prospekcie Giedymina nie mają nic wspólnego z przyszłością naszego języka. [...] Sądzę, że język nie znajduje się w niebezpieczeństwie z tego powodu... W gruncie rzeczy zawsze jest zagrożony wtedy, gdy przestaje rozwijać się spontanicznie, gdy przestaje być najlepszym środkiem wyrażania siebie [...]” (Egidijus Aleksandravičius; Lietuvių kalba Lietuvoje, 2004). Zagrożeń nie dostrzega również wiceminister nauki i oświaty Nerija Putinaitė (Čyvas 2009). Chyba najbardziej radykalnie taki pogląd wyraził mieszkający na emigracji dziennikarz i bloger Andrius Užkalnis: „zagrożenie dla języka litewskiego to wymysł samolubnych fundamentalistów” (Užkalnis 2008). Przewodnicząca Komisji Języka Litewskiego Irena Smetonienė w jednym z wywiadów zajmuje umiarkowane stanowisko, twierdząc, że językowi litewskiemu zagraża język angielski, ale nie bardziej niż innym językom: „dziś nasz język, podobnie jak wszystkie inne języki, styka się z tak zwaną lingua franca – językiem angielskim i jego wpływem. Dotyczy to jednak wszystkich języków” (Žiugždienė 2008). OPINIE DZIENNIKARZY NA TEMAT ZAGROŻEŃ DLA JĘZYKA LITEWSKIEGO Dziennikarzy, z którymi przeprowadzono wywiady w ramach wspomnianego badania, pytano o zagrożenia dla języka litewskiego. W artykule wykorzystano materiał z wywiadów z 23 (spośród 24) respondentami (w jednym wywiadzie nie poruszono kwestii zagrożeń ani opieki nad językiem). Wypowiedzi zostały poddane jedynie minimalnej redakcji. Podczas rozmów dziennikarzom zadano, oprócz wielu innych pytań, pytanie o zagrożenia dla języka litewskiego i jego jakości: „Jak Państwo sądzą, czy obecnie 178 KALBOS KULTŪRA | 82 językowi litewskiemu, jego przetrwaniu i jakości zagrażają jakieś czynniki? Jeśli tak, jakie to zagrożenia i skąd pochodzą?” Podsumowując odpowiedzi na pytanie o zagrożenia dla języka, o jednym lub drugim źródle zagrożenia wspomniało ośmiu dziennikarzy, pozostali (15) stwierdzili, że nie dostrzegają żadnych zagrożeń dla języka litewskiego. Warto zauważyć, że liczby te odnoszą się do spontanicznych odpowiedzi na to pytanie. Gdy respondentów dopytywano o możliwe konkretne zagrożenia dla języka (globalizację i język angielski, technologie informacyjne, wielojęzyczność), kilku spośród tych, którzy początkowo ich nie wymienili, zgodziło się, że wskazane czynniki mogą po części stanowić zagrożenie dla języka litewskiego. Za bardziej miarodajne uznaje się jednak spontaniczne odpowiedzi, udzielone zanim respondentom podpowiedziano możliwe odpowiedzi. Dziennikarze, którzy spontanicznie wskazali zagrożenia dla języka, wiązali je z różnymi źródłami. Większość opinii dotyczy wpływu języka angielskiego; zagrożenia wiązano także z technologiami informacyjnymi, emigracją, ogólnymi tendencjami przemian społecznych (kulturowych) oraz dewaluacją języka. A zatem najwięcej respondentów uważało, że językowi litewskiemu zagraża język angielski: To chyba jedyne zagrożenie, które dostrzegam – być może z czasem nasz język może zostać nadmiernie nasycony najróżniejszymi terminami angielskimi. Respondenci zauważyli, że język angielski wpływa nie tylko na litewski, lecz także na inne języki. Mówiąc o ochronie przed tym zagrożeniem, za punkt odniesienia uznaje się język dawnych czasów: To właśnie język angielski stanowi bardzo duże zagrożenie. I to nie tylko dla litewskiego, ale dla wielu innych języków. [...] Naprawdę istnieje duże niebezpieczeństwo, jeśli, powiedzmy, nie zachowamy tożsamości naszego języka, tego, jak powinniśmy mówić i jak mówili nasi przodkowie, to... Może się więc zdarzyć, że z czasem nasz język będzie się wzbogacał, wzbogacał o najróżniejsze słowa międzynarodowe, aż w końcu staniemy się jakąś językową mieszaniną, której nie będzie można już nawet nazwać językiem litewskim. Za źródło zagrożenia, zwłaszcza dla języka pisanego, uważa się technologie informacyjne: Złym przykładem jest to, że, powiedzmy, sami komentatorzy internetowi, którzy wypowiadają się w przestrzeni publicznej, w ogóle nie używają litewskich znaków. I używają tylko tego, co, powiedzmy, znajduje się na klawiaturze, i tyle. Nie starają się pisać. Z czasem może to stanowić dość poważne zagrożenie dla naszego języka pisanego – dla tego, jak piszemy. L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 179 Niektórzy wiążą zagrożenie z ogólnymi zmianami kulturowymi, zauważając, że współczesna młodzież znacznie mniej czyta książek, co zubaża język: Internet, w którym informacje również się wyłapuje — krótkie, jasno uporządkowane. [...] Młodzi ludzie mniej czytają książek, więc chyba zasób słów być może się kurczy; nie jest taki, nawet nie kurczy się — najważniejsze, jeśli [go] w ogóle nie było. Zasób wiedzy się nie poszerza. Wiek szybkiej informacji: dostajesz, wyrzucasz, dostajesz, wyrzucasz i nie rozwijasz się. Zagrożenie wiąże się także z emigracją, kiedy wyjeżdżający Litwini nie zachowują już swojego języka: [Zagrożenie wynika] głównie z migracji, tak sądzę. Bo rzadko spotkałem ludzi na tyle zdolnych, żeby zapomnieć swój normalny litewski język. I bardzo złoszczę się na takich ludzi. Mam jeszcze jakieś interesy w Londynie, więc od czasu do czasu muszę tam jeździć; spotyka się tam wtedy tych wszystkich Litwinów, którzy wyjechali. W Ameryce widziałem takich wielu, którzy wyjechali się uczyć — po pół roku spędzonym w innym kraju już mówią po litewsku z akcentem. Interesująca jest uwaga jednego z dziennikarzy na temat związku języka z tożsamością — nie jako skutku zachowania języka, lecz jako jego przyczyny. Według niego zamknięcie narodu sprzyja dewaluacji języka, co mu nie służy, ponieważ nie da się go podtrzymywać wyłącznie wysiłkami językoznawców: Największym zagrożeniem jest to, że naród litewski jest zamknięty i homofobiczny. Bo dopiero wtedy zaczną cenić język litewski, gdy poszerzą swoje horyzonty. [...] Ludzie sami muszą chcieć mówić czystą, poprawną litewszczyzną, a nie tak, że ktoś stoi z batem i zmusza ich do mówienia. Ludzie mówili, jak chcą, i będą mówić, jak chcą. Nikt nie może ich do tego zmusić. Respondenci, którzy twierdzili, że nie dostrzegają zagrożeń dla języka litewskiego, różnie uzasadniali swoją opinię: wielu ocenia zmiany języka jako jego naturalną ewolucję i w ogóle odmawia mówienia o zagrożeniach; inni wiążą przetrwanie języka z przetrwaniem narodu, nie dostrzegając zagrożeń dla samego języka; wady języka uznają za zjawiska przemijające lub jednostkowe, niewywierające zasadniczego wpływu na język, albo zagrożenia wiążą wyłącznie ze zbyt rygorystyczną opieką nad językiem. Przede wszystkim można podsumować argument, że to, co dzieje się obecnie, jest naturalną zmianą języka, dlatego nie ma powodu mówić o zagrożeniach: Tutaj znowu chyba zależy to od tego, co uznamy za standardy, bo jeśli chodzi o język Jablonskiego, to zapewne istnieją zagrożenia, ale jeśli język jest żywym organizmem, to po 180 KALBOS KULTŪRA | 82 Za pięćdziesiąt lat chyba wszyscy będą mówić jakoś inaczej — i czy jest to zagrożenie wyginięciem, i czyim wyginięciem... Powiedzmy, [zagrożenie pojawia się] także dla narodu litewskiego. To znaczy, stajemy się częścią świata i... No dobrze, możemy mówić o anglicyzmach i tak dalej. I, powiedzmy, komunikacja jeszcze bardziej przyspiesza cały proces. Ale nie sądzę, żeby język litewski miał pozostawać taki, jaki został ukształtowany, tam, nie wiem, pod koniec XIX wieku, i żeby nie mógł się zmieniać [...]. Kilku innych dziennikarzy uważa, że przetrwanie języka wiąże się z przetrwaniem narodu, a samemu językowi nic nie zagraża. Także tutaj przywoływany jest przykład emigrantów: Uważam, że te zagrożenia są nierozłączne z zagrożeniami, które dotyczą nas ogólnie jako Lit[wy]... Jeśli istnieje coś takiego jak litewskość, to jest to to samo, to jest ze sobą powiązane, to jest to samo. Dopóki będą Litwini, będzie język litewski. Dopóki będą ludzie, którzy postrzegają siebie jako Litwinów, będzie język litewski. Bo na Święto Pieśni przyjeżdżają Amerykanie, od dawna już nie mówią po litewsku, ale czują taką potrzebę. Jestem optymistycznie [nastawiony]... Niedoskonałości języka są również oceniane jako zjawisko przejściowe albo twierdzi się, że pojedyncze przypadki nieprzestrzegania norm językowych zasadniczo nie szkodzą językowi: Są pewne fale: teraz przyszła moda na taki angielski sposób mówienia, ale... Człowiek dochodzi w życiu do pewnego etapu, kiedy po prostu wstydzi się mówić językiem pełnym jakichś bzdur. Młodym jest przecież fajnie. Tak, w czasach radzieckich był to język rosyjski, który stanowił bardzo poważne zagrożenie, i tak dalej. Teraz — nic, teraz jesteśmy całkowicie wolni. Obecnie językowi litewskiemu zagraża dokładnie to samo, co językowi francuskiemu, niemieckiemu czy, tam, jakiemuś angielskiemu. Ale co [zagraża], nie wiem, internet... Ale te ogólne zjawiska [przychodzące z języka angielskiego], [...] czy tego chcemy, czy nie, na pewno języka nie pochłoną, nie pożrą. Świat nie zmierza ku temu, by przyjąć jeden jakiś wspólny język; [język angielski] nie pochłonie wszystkich narodowych języków wspólnot narodowych. Wreszcie, zdaniem kilku respondentów, językowi zagraża co najwyżej zbyt rygorystyczna jego ochrona: Uważam, że zagrożeniem jest właśnie zbyt rygorystyczne pilnowanie i kontrolowanie tego języka. Czasem zniechęca to ludzi; jak wspomniałem, człowiek zaczyna się trochę bać mówić, ludzie kurczą się w sobie, bo czują się bardzo słabi wobec wielkiego potwora, Inspekcji Językowej [...]. L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 181 OPINIA DZIENNIKARZY O POTRZEBIE OPIEKI NAD JĘZYKIEM W tym pytaniu chciano ustalić, jaki jest stosunek dziennikarzy do potrzeby prowadzenia polityki językowej. Chociaż nie można utożsamiać pojęć polityki językowej i opieki nad językiem, w ankiecie użyto węższego, ale, jak można sądzić, bardziej zrozumiałego dla respondentów pojęcia opieki nad językiem. Niektórzy respondenci mówili jednak o szerzej rozumianej polityce językowej, obejmującej więcej niż sama opieka nad językiem. Pytanie brzmiało: „W społeczeństwie istnieją dwa poglądy: że należy dbać o język oraz że jego rozwój należy pozostawić własnemu biegowi. Który z tych poglądów jest Panu/Pani bliższy?” Odpowiedzi rozłożyły się następująco: pięciu respondentów stwierdziło, że należy dbać o język; czterech uważało, że lepiej pozostawić go własnemu biegowi; zdaniem największej grupy (14 respondentów) należy, a przynajmniej częściowo należy dbać o język, ale powinno się to robić inaczej niż obecnie. Poparcie dla opieki nad językiem uzasadniano dostrzeganym zagrożeniem dla języka (osoby, które w pełni popierały opiekę, wskazywały również zagrożenia dla języka). Jeden z respondentów stwierdził, że do tej pory opieki tej wręcz brakowało: Dbać, regulować — to jest jednoznaczne. [...] Jestem dość niechętnie nastawiony, kiedy przekracza się pewną granicę, kiedy mówi się niemal trzema, a nawet czterema językami naraz i wtedy już nie rozumiesz, co to jest. [...] I wtedy wychodzi z tego taka mieszanina. Ja, tak, uważam, że trzeba dbać. [...] Trzeba o niego dbać dlatego, że moim zdaniem do tej pory nie był należycie otoczony opieką. Ci, którzy nie popierali opieki nad językiem, różnie wyjaśniali swoje zdanie: albo podważali skuteczność opieki nad językiem i jej ideologię, albo twierdzili, że rozwój języka powinny regulować inne czynniki, a nie opieka nad językiem. Jak zobaczymy później, wielu respondentów uważało, że obecna polityka językowa jest prowadzona niewłaściwie, ale mimo to zgadzało się, że jest potrzebna; kilku dziennikarzy w ogóle podawało w wątpliwość celowość opieki nad językiem. A zatem, zdaniem jednego z respondentów, język należałoby pozostawić własnemu biegowi, ponieważ nie wiadomo, czy opieka nad nim jest skuteczna: Uważam, że [rozwój języka] należy pozostawić własnemu biegowi, ponieważ, zasadniczo, wszystkie wysiłki... [...] Uważam, że te wysiłki językoznawców — zasadniczo wygląda na to, że już tutaj uratowali język litewski... Postawiłbym wielki znak zapytania, czy rzeczywiście udało im się tutaj uratować ten język litewski. Bo moje pytanie brzmi: co by było, gdyby nie było wysiłków językoznawców? Może nic strasznego by się nie stało. Nie wiem. 182 KALBOS KULTŪRA | 82 Inny dziennikarz (mający wykształcenie filologiczne) uzasadnia swoją opinię teoretycznymi pojęciami polityki językowej, pokazując swoje stanowisko wobec nich: [...] w językoznawstwie jest tak: istnieje gramatyka preskryptywna i gramatyka deskryptywna. Takich jak litewski, ileż jest krajów, które mają taki język — bardzo niewiele. Poza tym na całym świecie wszędzie jest gramatyka deskryptywna. Jestem za deskryptywną, nie trzeba nadzorować, gdyby trzeba było wyjaśnić metodologicznie [wyjaśnić]. Zdaniem innych o właściwym rozwoju języka powinny decydować inne przyczyny, a nie wysiłki na rzecz jego podtrzymywania. Może to być język prestiżowy utrzymywany w niektórych warstwach społeczeństwa i stanowiący dla niego wzór albo pewna „naturalna selekcja”, dzięki której w języku same przetrwają potrzebne, najlepsze elementy: Wyobrażam sobie, że społeczeństwo, [...] normy prestiżu czy, powiedzmy, pewne poprzeczki i szczeble w naturalny sposób układają pewne rzeczy. I to tak samo, jak [...] ktoś ma możliwość noszenia, zakładania lepszej jakości ubrań — w ten sposób naturalnie odsiewa się też język, powiedzmy. I pewna warstwa społeczeństwa zawsze będzie pielęgnować te wartości, które uważa za ważne. Dlatego nie sądzę, żeby należało nas jakoś sztucznie, mniej więcej, powstrzymywać. [Rozwój języka należy pozostawić] własnemu biegowi, bez wątpienia, bo żywa próba jest jednak najskuteczniejsza. Powinno odpaść to, co niepotrzebne albo narzucone, albo... A coś powinno jakoś naturalnie się przyjąć. Wreszcie najwięcej osób (15 respondentów) uważało, że opieka nad językiem jest potrzebna, ale powinna wyglądać inaczej niż obecnie: albo jest potrzebna tylko częściowo, nie powinna być tak rygorystyczna jak teraz; albo powinna być sprawowana za pomocą innych środków, z większym uwzględnieniem użycia języka i większą elastycznością. Byli więc tacy, którzy tylko częściowo popierali opiekę nad językiem. Chcieliby widzieć pewien „złoty środek” albo „liberalny autorytaryzm”. Zdaniem jednego z respondentów opieka jest potrzebna po to, by idealny język zachował się w pewnych przestrzeniach jako standard do porównań: Uważam, że należy pozostawić go własnemu biegowi i trochę nadzorować [śmiech]. Trochę. Żeby był jakiś punkt odniesienia, powiedzmy, żeby gdzieś nie zanikł ten język, piękny język, akcentowanie, do którego już przywykliśmy. Żeby po włączeniu telewizora można było w pewnych programach, powiedzmy, nie w jakichś komediowych ani innych tego rodzaju, lecz w poważnych, normalnych programach usłyszeć, jak brzmi ten ogólny, normatywny język litewski. L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 183 Dziennikarze popierający dbałość o język, ale ją krytykujący, najczęściej negatywnie wypowiadali się o środkach polityki językowej. Ich zdaniem polityka językowa nie powinna ograniczać się do dbałości o język; nie powinna polegać na kontroli, lecz na rozwijaniu kompetencji — należałoby stosować środki upowszechniania atrakcyjne dla społeczeństwa i nie wywoływać reakcji „odrzucenia”. Jako przykład takich środków wskazywano Narodowe Dyktando: Trzeba ją [dbałość] realizować bardzo, bardzo rozważnie i o wiele, wiele sprytniej, wykorzystując wszystkie najnowsze technologie public relations, wszystkie narzędzia reklamowe, do jakich tylko można dotrzeć. Ale myślę, że nasze władze, że tak powiem, poszły najłatwiejszą drogą — powołały służbę nadzoru, która po prostu nakłada grzywny. To jest, że tak powiem, sowieckie, prymitywne myślenie, które donikąd nie doprowadzi. Myślę, że można wszystko dopuścić. To znowu taki odwieczny znak problemów litewskiej mentalności: myślimy, że trzeba chronić, nie pozwalać, zakazywać, odgradzać się, zamiast zastanawiać się, jak zainteresować, rozpalić, zainspirować. To właśnie widzę jako drogę. [...] Powiedziałbym, że trzeba naturalnie zainteresować ludzi. Ot, na przykład Narodowe Dyktando — moim zdaniem jeden z najwspanialszych pomysłów ostatnich, ilu tam, dziesięcioleci. [...] [Bo] co mamy poza koszykówką? Nic. Ale koszykówkę, sport, dobrze rozumiemy. No więc zorganizowaliśmy wyścig: kto jest lepszy. Dyktando z języka litewskiego — kto jest lepszy. I dobrze, jeśli naród rozumie to tylko w taki sposób, [...] niech tak będzie. Proszę bardzo, to też jakaś droga, ale jest to już pozytywne, twórcze podejście do sprawy, i proszę, zobaczcie, jaka popularność. Dbałość o język nie powinna polegać na moralizowaniu, lecz raczej mieć charakter doradczy: Powiedzmy, jeśli chodzi o mnie, jestem gotów przyjmować uwagi, jeżeli rzeczywiście robię coś bardzo źle. Naprawdę jestem gotów. Ale, powiedzmy, nie powinno się tego robić w jakimś pouczającym, nauczycielskim tonie. W gruncie rzeczy po prostu jako zalecenie, bez wątpienia. Z postulatów dotyczących tego, jaka powinna być dbałość o język, wynika również, że należałoby bardziej uwzględniać uzus i elastyczność języka: Byłbym zwolennikiem złotego środka między dbałością o język a pozostawieniem go własnemu biegowi, bo z jednej strony język jest żywym organizmem, który powinien rozwijać się tak, jak się rozwija, z drugiej strony, oczywiście, musi być ktoś, kto trochę reguluje ten proces, ale... ale nie przeciąga kołdry na swoją stronę, w tym sensie... Językoznawca, broń Boże, naprawdę nie powinien ustanawiać ani wymyślać reguły, która się nie sprawdziła, bo na przykład jeśli nikt tak nie akcentuje, to dlaczego miałby zacząć akcentować? 184 KALBOS KULTŪRA | 82 Inny respondent, opowiadający się za umiarkowaną dbałością o język, wskazuje jeszcze jeden powód, związany z najbardziej podstawowymi funkcjami języka — skutecznością komunikacji: Myślę, że... A może być wariant pośredni? No właśnie, jestem za pośrednim. Oczywiście, myślę, że ten standard, chcąc nie chcąc, musi istnieć, bo jak inaczej będziemy ze sobą rozmawiać? Jeśli można rozmawiać na wszelkie sposoby, to wtedy też... no po prostu się nie porozumiemy. Ale ten standard mógłby się zmieniać albo... Jakoś bardziej chciałbym przynajmniej, żeby jednak był bardziej otwarty, bo język jest żywym organizmem [...]. WNIOSKI KOŃCOWE Analizując politykę językową, rozróżnia się jej motywy (przyczyny skłaniające do prowadzenia polityki językowej i określające jej charakter) oraz cele (zamierzone rezultaty). W najbardziej rozbudowanym modelu przedstawionym w literaturze teoretycznej wyróżnia się następujące motywy polityki językowej: związek języka z tożsamością narodową (etniczną); ideologię językową, która sprzyja nauczaniu jednych odmian językowych, a nie innych; poprawę zewnętrznego wizerunku kraju poprzez upowszechnianie jego języka i naukę tego języka na świecie; poczucie zagrożenia, skłaniające do ochrony języka przed zagrożeniami zewnętrznymi; ograniczanie nierówności poprzez zmianę statusu języka lub języków; język jako środek integracji z określonymi wspólnotami oraz osiągania celów gospodarczych. Analiza jednego z głównych dokumentów litewskiej polityki językowej — Wytycznych dotyczących polityki języka państwowego — według tej klasyfikacji motywów pokazuje, że najsilniejszymi motywami polityki językowej są poczucie zagrożenia oraz związek języka z tożsamością narodową. Motywy te odzwierciedlają również publicznie wyrażane opinie na temat polityki językowej, choć są one różnie oceniane. Analizując dane z badania dziennikarzy radiowych i telewizyjnych przedstawionego w artykule, chciano ustalić, czy dziennikarze dostrzegają zagrożenia dla języka litewskiego oraz jaki jest związek między ich opiniami na temat zagrożeń a poparciem dla ochrony języka. W ten sposób starano się określić ich stosunek do jednego z dominujących na Litwie motywów polityki językowej. Wywiady ujawniły różne poglądy na zagrożenia dla języka i jego ochronę: większa część ankietowanych dziennikarzy nie dostrzegała zagrożeń dla języka, jednak większość przynajmniej częściowo popierała jego ochronę. Analiza według profili dziennikarzy (grupy widzów lub słuchaczy, dla których pracują, oraz ich wykształcenia) nie wykazała istotnych różnic. L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 185 Podsumowując opinie respondentów na badane kwestie, można zauważyć spójność ich postaw: osoby dostrzegające zagrożenia dla języka przynajmniej częściowo popierają również jego ochronę (8 respondentów); osoby, które nie popierają ochrony języka, nie dostrzegają też zagrożeń (5 respondentów). Najciekawsze jest to, że istniała grupa respondentów (10), którzy przynajmniej częściowo popierali ochronę języka, choć nie wskazywali, że dostrzegają zagrożenia dla języka. Oznacza to, że postrzeganie zagrożeń dla języka stanowi motyw ochrony języka, jednak jej poparcie nie opiera się wyłącznie na dostrzeganych zagrożeniach. Takie wnioski mają znaczenie dla rozważań nad akceptacją polityki językowej w jej grupach docelowych. Pokazują, że aby skłonić użytkowników języka do większego poparcia polityki językowej, nie wystarczy opierać się (wyłącznie) na zagrożeniach jako motywie ochrony języka. Niestety, w tym badaniu nie zbadano dokładniej, jakie motywy respondenci uznają za najważniejsze uzasadnienie potrzeby ochrony języka. Jednak na podstawie wskazówek zawartych w odpowiedziach na postawione tu i inne pytania można sądzić, że trafniejsze byłyby motywy pozytywne (ochrona w jakim celu, co zapewnia; kompleksowa polityka językowa, która nie ogranicza się do ochrony języka), w odróżnieniu od negatywnych motywów związanych z poczuciem zagrożenia (ochrona mająca na celu zabezpieczenie przed czymś). Podobnie oceniane są środki polityki językowej: pozytywnie postrzegane są kreatywne, pobudzające aktywność i rozwijające środki (na przykład dyktando narodowe), a nie konserwatywne, kontrolne i regulacyjne. Z drugiej strony dane z wywiadów wskazują również na inną możliwą alternatywę. Jeśli jednak twórcom polityki językowej wydaje się, że zagrożenia dla języka są bardzo poważne, a społeczeństwo nie uświadamia ich sobie w wystarczającym stopniu, dyskusje na ten temat powinny przedstawiać bardziej szczegółowe argumenty (na przykład dotyczące szkodliwego wpływu określonych zjawisk lub mód językowych na system języka), zamiast traktować to jako coś oczywistego. Ważne jest, że wyniki badania były korzystne z punktu widzenia polityki językowej — polityka językowa cieszy się poparciem. Należy jednak wziąć pod uwagę, że już w kolejnym badaniu użytkowników języka ujawnia się krytyka środków polityki językowej (por. Nevinskaitė 2008). Oceniając znaczenie przedstawionych danych, należy pamiętać, że zbadano tu opinię tylko jednej grupy użytkowników języka. Badania można kontynuować, zadając podobne pytania w innych próbach, a także dokładniej analizując motywy społecznego poparcia dla polityki językowej. 186 KALBOS KULTŪRA | 82 ŠALTINIAI Čyvas T. Švietimo viceministrė: lietuvių kalbai grėsmės nėra. 2009 m. birželio 2 d. – Balsas.lt. Prieiga per internetą: http://www.balsas.lt/naujiena/294125/svietimo-viceministre-lietuviu-kalbai-gresmes-nera-video/rubrika:naujienos-lietuva-politika Gliožerienė A. Perspėja apie pavojų kalbai. 2004 m. balandžio 28 d. – Klaipėda.lt. Prieiga per internetą: http://klaipeda.diena.lt/dienrastis/lietuva/perspeja-apie-pavoju-kalbai-175467 Kalbos išlikimas – ne grėsmė, o realybė. 2008 m. rugsėjo 20 d. – Balsas.lt. Prieiga per internetą: http://www.balsas.lt/naujiena/214654/kalbos-islikimas-ne-gresme-o-realybe/rubrika:naujienos-kultura-literaturairmenas Lietuvių kalba Lietuvoje: dukra ar podukra [apie diskusiją VDU]. – Universitas Vytauti Magni, 2004, nr. 5. Prieiga per internetą: http://uvm.vdu.lt/Universitas%20Vytauti%20Magni/2004%20m.%20Nr.5/FOV4-0003DE24/ Užkalnis A. Gresme lietuvių kalbai – savanaudžių fundamentalistų prasimanymas. 2008 m. gegužės 17 d. – Lrytas.lt. Prieiga per internetą: http://www.lrytas.lt/-12109570541210756175-p1-Komentarai-Gr%C4%97sm%C4%97-lietuv%C5%B3-kalbai-savanaud%C5%BEi%C5%B3-fundamentalist%C5%B3-prasimanymas.htm Žiugždienė J. Irena Smetonienė. Jaunimas nori taisyklingos lietuvių kalbos. 2008 m. vasario 21 d. – Bernardinai.lt. Prieiga per internetą: http://www.bernardinai.lt/straipsnis/2008-02-21-irena-smetoniene-jaunimas-nori-taisyklingos-lietuviu-kalbos/29498 LITERATŪRA Ager D. E. 1999: Identity, insecurity and image: France and language, Clevedon, UK: Multilingual Matters Ltd. Ager D. E. 2001: Motivation in language planning and language policy, Tonawanda, NY: Multilingual Matters Ltd. Cooper R. L. 1989: Language planning and social change, New York: Cambridge University Press. Hornberger N. 2006: Frameworks and models in language policy and planning. – T. Ricento (ed.). An introduction to language policy: Theory and method, Malden, USA: Blackwell Publishing, 24–41. Kaplan R. B., Baldauf R. B. Jr. 1997: Language planning: from practice to theory, Clevedon-Philadelphia et. al: Multilingual Matters Ltd. Nevinskaitė L. 2008: Kalbos politikos vertinimas interneto komentaruose. – Kalbos kultūra 81, 245–265. L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 187 Phillipson R., Skutnabb-Kangas T. 1996: English Only Worldwide or Language Ecology? – TESOL Quarterly 30, 429–452. Prieiga per internetą: https://www.twu.ca/Library/tqd_2008/VOL_30_3.PDF#page=36 VKPG 2003: Valstybinės kalbos politikos 2003–2008 m. gairės. – Valstybės žinios, 2003 06 13, 57–2537. VKPG 2008: Valstybinės kalbos politikos 2009–2013 m. gairės [projektas]. Paskelbta 2008 06 09. Prieiga per internetą: http://www.vlkk.lt/lit/10110 Gauta 2009 11 27 THREATS TO LANGUAGE AND LANGUAGE SUPERVISION: A JOURNALISTIC APPROACH Summary The paper analyses the attitude of journalists as a group of language users towards threats to language and a need to supervise it. The object of investigation has been chosen due to the fact that threats to language are often given as grounds for language policy. The analysis of the guidelines of the state language policy in Lithuania has shown that insecurity about the preservation of language and identity is given as an important aspect of the situation in language policy. Within the project Baltic Sociolinguistics (BalSoc): Linguistic Awareness and Orientation in Lithuania and Latvia (Institute of the Lithuanian Language, supported by the Lithuanian State Science and Studies Foundation) there were 23 interviews with journalists collected. Most journalists are of an opinion that language is not exposed to any threats since the present situation has resulted from the natural language development, any evils are a matter of fashion and tend to pass, the preservation of language is more related to the preservation of the nation rather than language change; some consider tough language regulation as a major threat. Some journalists tend to partially support language supervision; however, the majority of them are in favour of a different approach to it. Current language policy is mostly criticised for inappropriate measures: the respondents would prefer an educational approach, more attractive forms to the existing control. The language policy, according to them, should be more flexible and more usage-oriented. Summarising the approaches of the respondents to the above issues, there has been a remarkable consistency noticed: those who see threats to language also, at least partially, approve of its supervision; those who disprove of its supervision do not see any threats. A large group of the respondents in favour of the language supervision have pointed out that they do not see threats. Therefore, the awareness 188 KALBOS KULTŪRA | 82 of language threats works as a factor for language supervision; on the other hand, the approval of language supervision is not necessarily based solely on the threats. Such conclusions might be relevant for discussing language policy in target groups. The conclusions are indicative that to encourage language users to support the currently implemented language policy, the (sole) factor of threats and language security is insufficient. LAIMA NEVINSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] L. NEVINSKAITĖ. Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris 189