Grėsmės kalbai ir kalbos priežiūra: žurnalistų požiūris

L. NEVINSKAITĖ. Zagrożenia dla języka i opieka nad językiem: poglądy dziennikarzy 173 LAIMA NEVINSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ZAGROŻENIA DLA JĘZYKA I OPIEKA NAD JĘZYKIEM: POGLĄDY DZIENNIKARZY W artykule analizuje się poglądy jednej z grup użytkowników języka – dziennikarzy – na zagrożenia dla języka i potrzebę sprawowania nad nim opieki. Taka grupa użytkowników języka pozwala ustalić, czy użytkownicy języka nuostatų objektas pasirinktas dėl to, kad grėsmės kalbai dažnai yra pateikiamos kaip kalbos priežiūros poreikį pagrindžiantis motyvas. Šiuo tyrimu nouważają opiekę nad językiem za konieczną dlatego, że dostrzegają zagrożenia dla języka. Założony cel jest realizowany poprzez analizę motywów polityki językowej oraz omówienie w tym aspekcie polityki językowej Litwy. Dziennikarze są wartościową dla badań grupą użytkowników języka, ponieważ język jest dla nich nie tylko środkiem codziennej komunikacji, lecz także narzędziem pracy. Są oni również ważną docelową grupą polityki językowej, ponieważ doświadczenie dziennikarzy pozwala im rozważać potrzebę polityki językowej i sposoby jej wdrażania. W artykule analizuje się dane z wywiadów jakościowych, zebrane w ramach realizacji projektu „Socjolingwistyka bałtycka (BalSoc): językowa samoświadomość społeczeństwa na Litwie i Łotwie“1. W trakcie badania ankietowano mężczyzn w wieku 32–42 lat, prowadzących audycje radiowe i telewizyjne oraz dziennikarzy – ogółem ankietowano 24 respondentów. Chociaż taki dobór ogranicza możliwość uogólniania wyników na wszystkich pracowników mediów, a tym bardziej na społeczeństwo, jednorodna próba pozwala ujawnić możliwie największą różnorodność opinii jednej grupy, niezależnie od wieku i płci uczestników. Większość pracowników radia i telewizji objętych próbą ma doświadczenie w spontanicznym mówieniu na antenie radiowej lub telewizyjnej. Próbę badawczą utworzono na podstawie dwóch kryteriów. Pierwszym z nich było wykształcenie językowe respondenta. Na tej podstawie wyodrębniono „profesjonalistów” – respondentów, których w trakcie studiów uczono języka i mówienia, oraz „nieprofesjonalistów” – 1 Projekt w 2009 r. realizował Instytut Języka Litewskiego. Badanie przeprowadzono w lipcu–wrześniu. Projekt był finansowany przez Państwowy Fundusz Nauki i Studiów. 174 KULTURA JĘZYKA | 82 nie zdobyli takiego wykształcenia podczas studiów. Do grupy profesjonalistów trafili dziennikarze i prowadzący programy posiadający wykształcenie dziennikarskie i aktorskie. Drugim kryterium była publiczność, do której skierowany był program (lub programy), w którym pracuje respondent. Na tej podstawie wyodrębniono prowadzących popularne programy oraz programy dla młodzieży, a także prowadzących programy społeczne i programy dla osób starszych. Na podstawie tych dwóch kryteriów utworzono próbę obejmującą cztery grupy, z każdej grupy wybrano po sześciu respondentów. W niniejszym artykule, cytując respondentów, nie będzie podawany charakter ich programu ani wykształcenie, ponieważ analiza według tych kategorii nie wykazała istotnych różnic w podstawowych założeniach. ZAGROŻENIA DLA JĘZYKA JAKO MOTYW POLITYKI JĘZYKOWEJ Politykę językową można najprościej zdefiniować jako czyjeś dążenia do zmiany z jakichś powodów zachowań językowych jakiejś wspólnoty. Powody te mogą być różne – od banalnego przekonania, że komuś nie podoba się sposób, w jaki mówi jakaś grupa, po złożoną ideę, że wspólnota może zachować swoją kulturę, zachowując język (Kaplan, Baldauf 1997: 3–4). W znanym i często cytowanym modelu polityki językowej R. Coopera (1989) przyczyny można byłoby wskazać jako cele: „Jacy aktorzy dążą do wywarcia wpływu na jakie zachowania, jakich ludzi, w jakich celach, w jakich warunkach, za pomocą jakich środków, w jaki sposób podejmując decyzje i osiągając jakie rezultaty?” Cele opisują, do jakiej zmiany zachowań językowych się dąży, jednak nie wyjaśniają przyczyn dokonanego wyboru. Na przykład wymieniane przez różnych autorów cele polityki językowej to kodyfikacja języka, standaryzacja ortografii, modernizacja, oczyszczanie języka, rewitalizacja, zachowanie języka itp. (Kaplan, Baldauf 1997; Hornberger 2006). Zarówno te, jak i cele wskazywane przez innych autorów określają pożądany rezultat polityki językowej, jednak nie wyjaśniają, z jakich przyczyn w ogóle podejmuje się politykę językową ani dlaczego wyznacza się takie czy inne cele. Właśnie to ujawniają motywy polityki językowej: dlaczego i z jakiego powodu dąży się do tych zmian. Motywy polityki językowej były w teoretycznej literaturze dotyczącej planowania językowego analizowane znacznie rzadziej niż cele polityki językowej. We wspomnianym modelu R. Coopera wskazuje się, że cele mogą być jawne (gdy dąży się do zmian zachowań związanych z językiem) i ukryte (gdy dąży się do zmian niezwiązanych z językiem, tj. do zaspokojenia określonych interesów, na przykład utrzymania przywilejów i władzy), jednak nie są one analizowane bardziej szczegółowo (Cooper 1989). L. NEVINSKAITĖ. Zagrożenia dla języka i nadzór nad językiem: poglądy dziennikarzy 175 Jedną z najbardziej wyczerpujących analiz motywów polityki językowej przedstawił D. Ageris (2001). Według autora motywację (stymulant) polityki językowej tworzą trzy elementy: motywy związane z konkretnym planem lub polityką jako taką; postawy podmiotów polityki wobec określonego języka lub jego wariantów; bardziej konkretne cele, które chcą osiągnąć. A zatem D. Ager odróżnia cele i motywy polityki językowej: motywy wyjaśniają, jakie przyczyny determinują działania na rzecz polityki językowej, a cele – do jakich konkretnych rezultatów się dąży. Sam autor przedstawia następujące uogólnione możliwe motywy polityki językowej (Ager 2001): 1. Tożsamość. Tradycyjnie jednym z najważniejszych wyznaczników definiowania tożsamości narodowej i etnicznej jest język, a jako motyw polityki językowej często wskazuje się tworzenie, wzmacnianie i zachowanie tożsamości narodowej oraz dumę ze swojego języka. Na przykład motyw ten ma ogromne znaczenie dla polityki językowej we Francji. 2. Ideologia. W tym przypadku politykę językową determinuje istniejąca w kraju ideologia języka standardowego i jego relacji z innymi odmianami językowymi. Na przykład motyw ten wykorzystywano w Wielkiej Brytanii do wzmacniania nauczania języka standardowego (kosztem dialektów) w szkołach. 3. Wizerunek. Motyw ten ma znaczenie dla środków polityki językowej służących popularyzacji języka własnego kraju na świecie, na przykład działalności oddziałów British Council, francuskich centrów kultury i centrów kultury innych państw w różnych krajach świata. 4. Niepewność. Jest to sytuacja, w której za pomocą środków polityki językowej dąży się do zachowania języka narodu lub grupy etnicznej, ponieważ wpływ innych języków wiąże się z zagrożeniem dla ukształtowanej tożsamości lub ogólnie kultury. Na tym motywie opiera się cały dyskurs lingwistycznej globalizacji (zob. Phillipson, Skutnabb-Kangas 1996). Przykładem takiej polityki językowej, w której wyraźny jest ten motyw, jest Francja: istnieje obawa, że nowe terminy przechodzące z języka angielskiego mogą zniszczyć „kulturę francuską, francuski styl życia, francuską naukę, a nawet samą Francję” (Ager 2001: 77). Motyw niepewności ujawnia się również w żądaniu, aby (cytując ówczesnego francuskiego ministra kultury) język francuski nie był „używany do celów drugorzędnych” – w porównaniu z angielskim (Ager 1999: 8). Ten motyw polityki językowej jest ściśle związany z pierwszym – tworzeniem i zachowaniem tożsamości narodowej lub etnicznej, jednak między nimi istnieją różnice. Na podstawie wyjaśnień i przykładów przedstawionych przez D. Agera można zrozumieć, że tożsamości 176 KALBOS KULTŪRA | 82 motyw nie zawsze wiąże się z zewnętrznymi zagrożeniami dla języka, chociaż tworzenie tożsamości obejmuje również dążenie do odróżnienia się od innych grup. Motyw niepewności wyjaśnia sytuacje, w których zagrożenia dla języka pochodzące z zewnątrz są często nowe lub nasilające się. 5. Nierówność. Są to sytuacje, w których za pomocą środków polityki językowej dąży się do zmniejszenia wykluczenia społecznego i nierówności istniejących z różnych przyczyn: etniczności, płci, braku formalnej władzy. W różnych krajach prowadzona jest taka polityka językowa, której celem jest prawne uznanie statusu języków mniejszości narodowych i grup etnicznych (wzmacnianie statusu języków aborygeńskich w Australii, polityka UE wobec języków regionalnych i mniejszościowych), a w krajach zachodnich stosuje się środki promujące język neutralny pod względem płci. 6. Integracja i instrumentalna funkcja języka. Motyw ten częściej wpływa nie na politykę prowadzoną przez państwo, lecz na działania mniejszości oraz wspólnot etnicznych i językowych. Jest to sytuacja, w której wspólnoty te chcą zmieniać zachowania językowe lub wpływać na politykę językową, dążąc do celów ekonomicznych, pragmatycznych (na przykład lepszych możliwości zatrudnienia) albo do integracji z określonymi grupami. Motywy te są wystarczająco wyczerpujące, aby można je było zastosować w badaniu. Na ich podstawie można analizować również politykę językową Litwy oraz stosunek użytkowników języka do niej. Motywację litewskiej polityki językowej można analizować na podstawie Wytycznych dotyczących polityki języka państwowego (obowiązujące wytyczne dotyczyły okresu 2003–2008; projekt wytycznych na lata 2009–2013 został już przygotowany, ale nie został jeszcze zatwierdzony przez Sejm) oraz dyskusji publicznych. Wytyczne nie określają bezpośrednio motywów polityki językowej, jednak można je ujawnić na podstawie innych postanowień (VKPG 2003; VKPG 2008). Porównując oba dokumenty, nie zauważono istotnych różnic dotyczących motywów polityki językowej, jednak w artykule bardziej szczegółowo analizowany jest dokument zatwierdzony w 2003 r. Z analizy wytycznych wynika, że polityka językowa przede wszystkim wiąże się z tożsamością narodową, ponieważ pierwsze zdanie wytycznych wskazuje na związek języka i tożsamości: „Język litewski jest podstawą litewskiej tożsamości narodowej i odrębności kulturowej”. W sformułowaniu głównego celu polityki językowej („zachować dziedzictwo językowe i wspierać jego rozwój, aby zapewnić funkcjonalność języka litewskiego we wszystkich dziedzinach życia publicznego”) można częściowo dostrzec motyw instrumentalny – polityka językowa ma sprawić, aby język mógł pełnić swoje funkcje, a częściowo także motyw bezpieczeństwa – aby język litewski funkcjonował jako język podstawowy L. NEVINSKAITĖ. Zagrożenia dla języka i ochrona języka: poglądy dziennikarzy 177 w życiu publicznym, aby nie został wyparty przez inne języki. Sformułowanie najważniejszego zadania polityki językowej („aby społeczeństwo dostrzegało wartość własnego języka i nie zwątpiło w jego możliwości”) również trudno wyjaśnić jednoznacznie: można tu rozpoznać motywy tożsamości narodowej i ideologiczny (wartość języka) oraz instrumentalny (funkcjonalność języka). Jednakże w przedstawionym w wytycznych przeglądzie obecnej sytuacji bardzo wyraźnie ujawnia się wskazany przez D. Agera motyw niepewności, ponieważ wiele miejsca poświęcono tu opisowi zagrożeń dla języka. Aż trzy akapity poświęcono globalizacji i językowi angielskiemu, a motyw ochrony języka litewskiego przed globalizacją ponownie powiązano z motywem tożsamości narodowej: „Polityka języka państwowego musi stworzyć przeciwwagę dla nowych orientacji aksjologicznych uwarunkowanych globalizacją, w przeciwnym razie przyszłe społeczeństwo wiedzy może utracić swój język, a w ogóle także tożsamość narodową”. Nawiasem mówiąc, przy rozważaniach o globalizacji kryterium funkcjonalności wskazane w celach oceniane jest negatywnie, ponieważ przez nie język „zostaje oddzielony od kultury oraz ludzi, którzy go używają i tworzą”.. Ponownie uwidacznia się motyw zagrożenia, czyli motyw związany z zagrożeniem ze strony języka angielskiego: stwierdza się, że „nie gwarantuje się obywatelom Litwy prawa do utrzymywania stosunków pracy i podnoszenia kwalifikacji w języku państwowym” – uzasadnia się to tym, że nie ma obowiązku tłumaczenia na język państwowy dokumentacji normatywnej i technicznej, a w szkołach wyższych przybywa kursów w języku angielskim. W przeglądzie wspomina się o jeszcze jednym zewnętrznym zagrożeniu dla języka, które można wiązać z motywem zagrożenia – o rozwoju technologii informacyjnych, który „jest znacznie szybszy niż prace nad lituanizacją środowiska elektronicznego”. Podsumowując, należy stwierdzić, że w wytycznych można dostrzec kilka motywów polityki językowej: związek języka z tożsamością narodową, poczucie zagrożenia, a częściowo także motyw instrumentalny. Jednakże, biorąc pod uwagę sposób ich przedstawienia, większe znaczenie przypisuje się umacnianiu tożsamości narodowej i ochronie języka. Dyskurs dotyczący zagrożeń dla języka i tożsamości narodowej jest dość dobrze widoczny także w dyskusjach publicznych, choć jest tu oceniany niejednoznacznie. Nie dążąc do wyczerpującego przeanalizowania wszystkich publicznych dyskusji na ten temat, przedstawiono jedynie kilka charakterystycznych opinii. Na przykład o zagrożeniach dla języka można usłyszeć z ust posła na Sejm: „Jest jasne, że językowi litewskiemu grozi niebezpieczeństwo. Stary, piękny język jest na skraju wymarcia.” Zagrożenie wiąże się przede wszystkim z językiem angielskim, negatywnie ocenia się wczesne nauczanie języków obcych (cytowana posłanka na Sejm Dalia Teišerskytė; Kalbos išlikimas, 2008). W innym artykule zagrożenie dla języka litewskiego również wiąże się z językiem angielskim, a w wypowiedzi cytowanej postaci występują wyraźne metafory obronne: „Seimas [...] per 178 KALBOS KULTŪRA | 82 tom, walczącym z modnymi obcymi słowami” (Gliožerienė 2004). W takich opiniach często uwidacznia się również motyw visus atkurtos nepriklausomybės metus nesugebėjo išleisti griežto įstatymo, kuris gintų lietuvių kalbą ir būtų patikimas ginklas gimtosios kalbos saugojęzyka jako zasadniczego elementu tożsamości narodowej: na przykład zdaniem cytowanej wcześniej polityczki politycy powinni poświęcać językowi litewskiemu więcej uwagi, ponieważ „jeśli będzie ona pokrzywiona, pasiligojusi – tokia bus ir Lietuva, juo labiau kad lietuvių kalba yra mažos šalies didi kalba“ (Kalbos išlikimas, 2008). Inni sprzeciwiają się takim opiniom. Zdaniem niektórych przedstawicieli społeczeństwa lub polityki elementy innych języków nie stanowią zagrożenia dla języka, a siła języka zależy od jego zdolności odzwierciedlania rzeczywistości: „jestem przekonany, że ani wymagania wobec naukowców dotyczące publikowania artykułów w języku angielskim, ani głupie szyldy na alei Laisvės czy prospekcie Giedymina nie mają nic wspólnego z przyszłością naszego języka. [...] Uważam, że język nie znajduje się w niebezpieczeństwie z tego powodu... Ogólnie rzecz biorąc, znajduje się on w niebezpieczeństwie zawsze wtedy, gdy przestaje rozwijać się spontanicznie, gdy przestaje być najlepszym środkiem wyrażania siebie [...]” (Egidijus Aleksandravičius; Lietuvių kalba Lietuvoje, 2004). Zagrożeń nie dostrzega również wiceminister nauki i oświaty Nerija Putinaitė (Čyvas 2009). Chyba najbardziej radykalnie takie podejście wyraził mieszkający na emigracji dziennikarz i bloger Andrius Užkalnis: „zagrożenie dla języka litewskiego to wymysł egoistycznych fundamentalistów” (Užkalnis 2008). Przewodnicząca Komisji Języka Litewskiego Irena Smetonienė w jednym z wywiadów zajmuje umiarkowane stanowisko, twierdząc, że językowi litewskiemu zagraża język angielski, jednak nie bardziej niż innym językom: „dziś nasz język, podobnie jak wszystkie inne języki, mierzy się z tak zwaną „lingua franca” – językiem angielskim i jego wpływem. Jednak doświadczenie to jest udziałem wszystkich języków” (Žiugždienė 2008). OPINIA DZIENNIKARZY NA TEMAT ZAGROŻEŃ DLA JĘZYKA LITEWSKIEGO O zagrożenia dla języka litewskiego pytano dziennikarzy, z którymi przeprowadzono wywiady w ramach wspomnianego badania. W niniejszym artykule wykorzystano materiały z wywiadów z 23 (spośród 24 ankietowanych) respondentami (w jednym z wywiadów nie było nic na temat zagrożeń ani nadzoru nad językiem). Język odpowiedzi został poddany minimalnej korekcie. W rozmowach, oprócz wielu innych pytań, dziennikarzom zadano pytanie o zagrożenia dla języka litewskiego i jego jakości: „Jak Pan/Pani uważa, czy obecnie L. NEVINSKAITĖ. Zagrożenia dla języka i ochrona języka: poglądy dziennikarzy Czy w 179 roku pojawiają się zagrożenia dla języka litewskiego, jego przetrwania i jakości? Jeśli tak, to jakie są to zagrożenia i skąd pochodzą?“ Podsumowując odpowiedzi na pytanie o zagrożenia dla języka, ośmiu dziennikarzy wskazało jedno lub drugie źródło zagrożenia, pozostali (15) stwierdzili, że nie dostrzegają żadnych zagrożeń dla języka litewskiego. Należy zauważyć, że liczby te odzwierciedlają spontaniczne odpowiedzi na to pytanie. Gdy respondentów dopytywano następnie o możliwe konkretne zagrożenia dla języka (globalizacja i język angielski, technologie informacyjne, wielojęzyczność), kilku spośród tych, którzy początkowo ich nie wskazali, zgodziło się, że wymienione czynniki mogą częściowo stanowić zagrożenie dla języka litewskiego. Jednak tutaj spontaniczne odpowiedzi uznaje się za bardziej wiarygodne, ponieważ respondentom nie przedstawiono jeszcze wskazówek dotyczących możliwych odpowiedzi. Dziennikarze, którzy spontanicznie wskazali zagrożenia dla języka, wiązali je z różnymi źródłami. Najwięcej opinii uzasadniano wpływem języka angielskiego; Zagrożenia wiąże się również z technologiami informacyjnymi, emigracją, ogólnymi tendencjami przemian społecznych (kulturowych), deprecjonowaniem języka. Zatem najwięcej respondentów uważało, że język angielski stanowi zagrożenie dla języka litewskiego: To chyba jedyne zagrożenie, jakie dostrzegam – być może z biegiem czasu nasz język może zostać nadmiernie przesycony różnymi terminami z języka angielskiego. Respondenci zaznaczyli, że język angielski oddziałuje nie tylko na język litewski, lecz także na inne języki. Mówiąc o ochronie przed tym zagrożeniem, za punkt odniesienia uznaje się język dawnych czasów: To właśnie język angielski stanowi bardzo duże zagrożenie. I nie tylko dla języka litewskiego, lecz dla wielu innych języków. [...] Naprawdę jest to duże zagrożenie, jeżeli, powiedzmy, nie zachowamy naszej tożsamości językowej, tego, jak powinniśmy mówić i jak, powiedzmy, mówili nasi przodkowie, to... To wszystko może się zdarzyć, że z biegiem czasu nasz język będzie się wypełniał, wypełniał różnymi wyrazami międzynarodowymi, aż w końcu staniemy się jakąś mieszaniną językową, której nie będzie już można nazwać nawet językiem litewskim. Za źródło zagrożenia, zwłaszcza dla języka pisanego, uznaje się technologie informacyjne: Złym przykładem jest to, że, powiedzmy, sami komentatorzy w Internecie, którzy komentują w przestrzeni publicznej, nawet nie używają litewskich znaków. I używają tylko tego, co, powiedzmy, jest na klawiaturze, i tyle. I nie starają się pisać. Z czasem może to spowodować dość poważne zagrożenie dla naszego języka pisanego – dla tego, jak piszemy. 180 KULTURA JĘZYKA | 82 Niektórzy wiążą zagrożenie z ogólnymi zmianami kulturowymi, zauważając, że współczesna młodzież znacznie mniej czyta książek, a to zubaża język: Internet, w którym również informacje są zdobywane pobieżnie – krótkie, jasno przedstawione. [...] Młodzi ludzie mniej czytają książek, prawdopodobnie więc zasób słów także się kurczy, może nie jest taki, nawet nie kurczy się, najważniejsze, jeżeli [go] w ogóle nie było. On się nie poszerza. Epoka szybkiej informacji, kiedy dostajesz, wyrzucasz, dostajesz, wyrzucasz i nie rozwijasz się. Zagrożenie wiąże się również z emigracją, kiedy Litwini, którzy wyjechali, nie zachowują już swojego języka: [Zagrożenie wynika] głównie z migracji, tak mi się wydaje. Bo rzadko spotykałem ludzi o takim, takim talencie do zapominania swojego normalnego litewskiego języka. I bardzo się złoszczę na takich ludzi. Mam w Londynie jeszcze jakieś interesy, więc od czasu do czasu muszę tam jeździć, wtedy spotykasz tych wszystkich Litwinów, którzy wyjechali. Tam w Ameryce widziałem takich, którzy wyjechali na naukę — po pół roku spędzonym w innym państwie już mówią po litewsku z akcentem. Ciekawa jest uwaga pewnego dziennikarza na temat tego, jak język wiąże się z tożsamością – nie jako skutek zachowania języka, lecz jako jego przyczyna. Jego zdaniem zamknięcie narodu sprzyja dewaluacji języka, co nie pomaga językowi, ponieważ nie może on być podtrzymywany wyłącznie wysiłkami językoznawców: Największym zagrożeniem jest to, że naród litewski zamknął się w sobie i jest homofobiczny. Ponieważ zaczną doceniać język litewski właśnie wtedy, gdy poszerzą swoje horyzonty. [...] Ludzie sami muszą chcieć mówić czystym, poprawnym językiem litewskim, a nie żeby ktoś, że tak powiem, stał z batem i zmuszał ich do mówienia. Ludzie mówili, jak chcieli, i będą mówić, jak chcą. Nikt nie może ich zmusić. Respondenci, którzy twierdzili, że nie dostrzegają zagrożeń dla języka litewskiego, różnie wyjaśniali swoją opinię: wielu ocenia zmienność języka jako jego naturalną ewolucję, w ogóle rezygnując z mówienia o zagrożeniach; inni wiążą przetrwanie języka z przetrwaniem narodu, nie dostrzegając zagrożeń dla samego języka; wady języka oceniają jako zjawiska przejściowe lub jednostkowe, niemające istotnego wpływu na język, albo wiążą zagrożenia wyłącznie ze zbyt surową kontrolą języka. Po pierwsze, to, co można by podsumować jako argument, jest takie, że to, co dzieje się obecnie, stanowi naturalną zmianę języka i dlatego nie ma potrzeby mówić o zagrożeniach: Tu znowu, jak sądzę, zależy od tego, co uznamy za standardy, bo jeżeli chodzi o jakiś język Jablonskiego, to prawdopodobnie istnieją zagrożenia, ale jeżeli język jest żywym organizmem, to po L. NEVINSKAITĖ. Zagrożenia dla języka i ochrona języka: poglądy dziennikarzy 181 pięćdziesięciu lat prawdopodobnie wszyscy będą mówić jakoś inaczej i czy jest to zagrożenie dla wymarcia i czyjego wymarcia... Powiedzmy, [zagrożenie pojawia się] tak samo, jak dla narodu litewskiego. To znaczy, stajemy się częścią świata i... No dobrze, możemy mówić o anglicyzmach i tak dalej. I, powiedzmy, komunikacja jeszcze bardziej przyspiesza cały ten proces. Ale nie sądzę, żeby język litewski miał żyć taki, jaki został ukształtowany tam, nie wiem, pod koniec XIX wieku, i żeby nie mógł się zmieniać [...]. Kilku innych dziennikarzy uważa, że przetrwanie języka wiąże się z przetrwaniem narodu, a samemu językowi nie zagrażają żadne niebezpieczeństwa. Tu również opiera się na przykładzie emigrantów: Uważam, że są one nierozłączne, te zagrożenia, od zagrożeń w ogóle dla nas jako Lit[wy]... Jeżeli istnieje jakaś litewskość jako taka rzecz, to tutaj jest tak samo, jest to związane, to jest to samo. Dopóki będą Litwini, będzie język litewski. Dopóki będą tacy, którzy postrzegają siebie jako Litwinów, będzie ten język litewski. Bo zjeżdżają się na Święto Pieśni Amerykanie, od dawna już nie mówią [po litewsku], ale oni czują jakąś potrzebę. Jestem optymistycznie [nastawiony]... Wady języka ocenia się również jako zjawisko przejściowe albo twierdzi się, że pojedyncze przypadki nieprzestrzegania norm językowych zasadniczo nie szkodzą językowi: Są pewne fale: teraz nadeszło takie angielskie mówienie, ale... Człowiek osiąga pewną fazę w swoim życiu, kiedy po prostu wstyd mu mówić językiem, który jest pełen jakichś nonsensów. Dla młodzieży to przecież fajne. Tak, w czasach radzieckich był to język rosyjski, który bardzo silnie zagrażał, i cała reszta. Teraz – nic, teraz jesteśmy całkowicie wolni. Teraz językowi litewskiemu zagraża dokładnie to samo, co zagraża językowi francuskiemu, językowi niemieckiemu, tam, jakiemuś językowi angielskiemu. Ale co [zagraża], nie wiem, internet... Ale te wspólne elementy [pochodzące z języka angielskiego], [...] chcemy tego czy nie, ale z pewnością nie zjedzą, nie pożrą języka. Świat nie ma tendencji do nabycia jakiegoś jednego wspólnego języka, [język angielski] nie pożre wszystkich narodowych języków jednostek narodowych. Na koniec opinia dwojga respondentów, że językowi zagraża co najwyżej zbyt rygorystyczna jego ochrona: Uważam, że właśnie zbyt rygorystyczna, rygorystyczna opieka, rygorystyczna kontrola tego języka [jest zagrożeniem]. Czasami odstrasza ludzi, jak wspomniałem, to, że zaczyna już trochę bać się mówić; kulą się, ponieważ czują się już bardzo słabi wobec wielkiego potwora – Inspekcji Językowej [...]. 188 KULTURA JĘZYKA | 82 Phillipson R., Skutnabb-Kangas T. 1996: Tylko język angielski na całym świecie czy ekologia językowa? – TESOL Quarterly 30, 429–452. Dostęp przez internet: https://www.twu.ca/Library/tqd_2008/VOL_30_3. PDF#page=36 VKPG 2003: Założenia polityki języka państwowego na lata 2003–2008. – Valstybės žinios, 2003 06 13, 57-2537. VKPG 2008: Założenia polityki języka państwowego na lata 2009–2013 [projekt]. Opublikowano 2008 06 09. Dostęp przez internet: http://www.vlkk.lt/lit/10110 Otrzymano 2009 11 27 ZAGROŻENIA DLA JĘZYKA I NADZÓR NAD JĘZYKIEM: PODEJŚCIE DZIENNIKARSKIE Streszczenie Artykuł analizuje stosunek dziennikarzy jako grupy użytkowników języka do zagrożeń dla języka oraz potrzeby jego nadzorowania. Przedmiot badań wybrano ze względu na fakt, że zagrożenia dla języka często podaje się jako uzasadnienie polityki językowej. Analiza wytycznych państwowej polityki językowej na Litwie wykazała, że niepewność dotycząca zachowania języka i tożsamości jest przedstawiana jako ważny aspekt sytuacji w polityce językowej. W ramach projektu Bałtycka socjolingwistyka (BalSoc): Świadomość językowa i orientacja językowa na Litwie i Łotwie (Instytut Języka Litewskiego, przy wsparciu Litewskiej Państwowej Fundacji Nauki i Studiów) zebrano 23 wywiady z dziennikarzami. Większość dziennikarzy uważa, że język nie jest narażony na żadne zagrożenia, ponieważ obecna sytuacja jest wynikiem naturalnego rozwoju języka, wszelkie negatywne zjawiska są kwestią mody i mają tendencję do przemijania, a zachowanie języka wiąże się bardziej z zachowaniem narodu niż ze zmianą językową; niektórzy uważają surową regulację języka za główne zagrożenie. Niektórzy dziennikarze mają tendencję do częściowego popierania nadzoru nad językiem; jednak większość z nich opowiada się za innym podejściem do tej kwestii. Obecna polityka językowa jest najczęściej krytykowana za nieodpowiednie środki: respondenci preferowaliby podejście edukacyjne i bardziej atrakcyjne formy zamiast istniejącej kontroli. Według nich polityka językowa powinna być bardziej elastyczna i bardziej zorientowana na użycie języka. Podsumowując podejście respondentów do powyższych kwestii, zauważono niezwykłą konsekwencję: ci, którzy dostrzegają zagrożenia dla języka, również przynajmniej częściowo aprobują jego nadzór; ci, którzy nie aprobują jego nadzoru, nie dostrzegają żadnych zagrożeń. Duża grupa respondentów opowiadających się za nadzorem językowym wskazała, że nie dostrzega zagrożeń. Dlatego świadomość L. NEVINSKAITĖ. Zagrożenia dla języka i nadzór nad językiem: poglądy dziennikarzy 189 Takie wnioski mogą być istotne dla dyskusji nad polityką językową w grupach of language threats works as a factor for language supervision; on the other hand, the approval of language supervision is not necessarily based solely on the threats. docelowych. Wnioski wskazują, że aby zachęcić użytkowników języka do poparcia obecnie wdrażanej polityki językowej, sam czynnik zagrożeń i bezpieczeństwa językowego jest niewystarczający. LAIMA NEVINSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]