Jaustukai kalboje ir šnekoje

J. ZABARSKAITĖ. Wykrzykniki w języku i mowie 91 JOLANTA ZABARSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas WYKRZYKNIKI W JĘZYKU I MOWIE Język litewski jest jednym z nielicznych języków, w których w opisach gramatycznych wykrzykniki i wyrazy dźwiękonaśladowcze uznaje się za dwie samodzielne części mowy. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego stwierdza się, że wykrzykniki jako odrębna część mowy są wyodrębniane od wyrazów dźwiękonaśladowczych tylko w języku litewskim i w niektórych językach nieindoeuropejskich (DLKG 2005: 469). Wykrzykniki to słowa, za pomocą których wyraża się (a nie nazywa) uczucia lub akty woli. Ze względu na podobne do funkcji wykrzykników funkcje w języku – emocjonalną i apelatywną – do wyrazów tej części mowy dołączają się inwokatywy, przekleństwa oraz specjalistyczna leksyka etykiety językowej. Badacze języka litewskiego nie analizowali wykrzykników szczegółowo. Nie udało się odnaleźć wyczerpujących badań poświęconych wyłącznie im (monografii, opracowań, artykułów)1. Zaimki emocjonalne opisano w LKG (1971: 698–733) i DLKG (2005: 462–468), a także w podręczniku morfologii Aldony Paulauskienė (1976: 243–247). Ta część mowy jest wzmiankowana w pracach leksykologicznych (por. Jakaitienė 2009: 23). Zaimki emocjonalne, jako słowa ekspresywne, są oceniane w badaniach nad oddziaływaniem języka, na przykład w badaniach języka reklamy (por. Blažinskaitė 2002: 125–130). Podobnie jak inna leksyka ekspresywna, zaimki emocjonalne są trudne do przetłumaczenia na inne języki, dlatego poświęca się im uwagę przy analizowaniu teoretycznych i praktycznych zagadnień przekładu tekstu literackiego (w sprawie tłumaczenia litewskich przekleństw zob. Balčiūnienė 2006). Analizując kwestie doboru i prezentacji leksyki ekspresywnej w słownikach, o problemach opisu znaczeń zaimków emocjonalnych wspomniała autorka niniejszego artykułu (zob. Zabarskaitė 2006: 170–180). O zaimkach emocjonalnych jako jednym ze sposobów wyrażania się piszą badacze etykiety językowej (Kučinskaitė 1985; Čepaitienė, Malakauskas 2006: 22–34; Čepaitienė 2007). W etnolingwistyce wiele uwagi poświęca się zaimkom emocjonalnym – przekleństwom lub frazeologizmom pełniącym funkcje zaimków emocjonalnych – formułowym przekleństwom oraz formułowej leksyce etykietalnej (zob. Jasiūnaitė: o przekleństwach1 Monografia Ireny Jašinskaitė poświęcona najbliższej wykrzyknikom części mowy – wykrzyknikom dźwiękonaśladowczym (1975). 92 KULTURA JĘZYKA | 82 relacji między słowami o małym znaczeniu, pejoratywami a eufemizmami (1995: 35–56); o tradycyjnych życzeniach przy ucztach – „toastach” (1999: 34–45); o tradycyjnych formułowych przekleństwach ze słowem medis oraz jego synonimami (2006: 265–281); o żmudzkich formułowych przekleństwach (2007: 257–276) i in. ). W literaturze obcojęzycznej analizowane są problemy teoretyczne dotyczące miejsca wykrzykników w leksyce i systemie języka. Od czasów gramatyków łacińskich wyjaśnia się, czy są one „prawdziwymi” słowami, mającymi właściwą treść semantyczną i koncept (Wharton 2003: 41–49). Z pragmatycznego punktu widzenia analizowane jest słownictwo etykietalne (por. Rathmayr 1996; tłumaczenie ros. 2003), porównuje się wyrażanie przeżyć emocjonalnych w różnych językach (Wierzbicka 1997: 26–27; cyt. za Gudavičius 2007: 199). KLASYFIKACJA JEDNOSTEK WEDŁUG JAUSMUS REIŠKIANČIŲ ŽODŽIŲ IR PASTOVIŲJŲ ŽODŽIŲ PEŁNIONYCH FUNKCJI Partykuły uczuciowe – trudna do opisania część języka litewskiego. W gramatyce tradycyjnej (opisowej) poza zakresem opisu tej części języka pozostawia się niektóre słowa i połączenia wyrazowe wyrażające uczucia albo niewystarczająco uwydatnia się ich różnice w stosunku do tradycyjnie rozumianych partykuł uczuciowych. Słowa wyrażające uczucia i akty woli, jak wspomniano, tradycyjnie nazywa się partykułami uczuciowymi (bliskie im są inwokacje2 – wyrazy dźwiękonaśladowcze służące do przywoływania lub zaganiania zwierząt domowych i ptaków). Takie słowa niczego nie nazywają, nie wskazują, nie pełnią funkcji łączenia, precyzowania ani modalności. Używa się ich w celu (najczęściej świadomego3) wyrażenia uczuć, np.: e – 1. wyrażając negatywną ocenę, zazwyczaj rozczarowanie, pogardę itp. (funkcja emocjonalna): E, lepiej się za to nie zabieraj. E, to on tylko tyle pensji przyniósł; 2. wołając na kogoś, chcąc zwrócić uwagę wołanej osoby (funkcja apelatywna): E, dokąd idziesz? 2 Autorka artykułu uważa, że trafniej byłoby nazywać inwokacje inwokatywami, por. apelatywy, ekspresywy itd. Termin ten jest dalej używany w tekście. 3 Uważa się, że dźwięki wypowiadane przez człowieka nieświadomie nie są słowami, ponieważ nie należą do aktu mowy, który opiera się na działaniu językowym. Działanie to ma na celu jak najdokładniejsze sformułowanie myśli dla adresata (słuchacza lub czytelnika). Dźwięk oi nie będzie słowem, jeśli został wypowiedziany nieświadomie, na przykład po skaleczeniu palca (Zaikauskas 2002: 10; Jakaitienė 2009: 144–149). Pojawia się jednak pytanie, za co uznać zapisany lub opowiedziany jakiś dźwięk wypowiadany przez człowieka nieświadomie, który w tekście lub opowiadaniu zostaje semantyzowany, tj. otrzymuje znaczenie leksykalne, na przykład: Ee, teraz dobrze sobie przypominam, chłopcze (tutaj ee jest nieświadomym wtrąceniem, używanym do wypełnienia pauzy w mowie – takie znaczenie będzie miało również po ponownym opowiedzeniu tekstu lub zapisaniu sytuacji). Czy taki twór semantyczny lub nieświadomie wypowiedziany wykrzyknik, użyty później przy pisemnym lub ustnym opowiadaniu sytuacji, będzie uznawany za słowo? J. ZABARSKAITĖ. Wykrzykniki w języku i mowie 93 ech – wyraża westchnienie (funkcja emocjonalna): Ech, ciężki był los! ehe – aby zwrócić uwagę, najczęściej bez bezpośredniego zwracania się (funkcja apelatywna): Ehe! – zawołał zza rogu. ei – aby zwrócić uwagę, zwykle zwracając się bezpośrednio (funkcja apelatywna): Ej, chodźmy razem. fe – 1. do wyrażania obrzydzenia (funkcja emocjonalna): Fe, przestań! ; 2. wyrażając wstręt (funkcja emocjonalna): Fe, ale pryszczaty. fi – do wyrażania manierystycznie pojmowanego obrzydzenia (funkcja emocjonalna): Fi, jakie to niesmaczne. fu – 1. do wyrażania obrzydzenia: Fu, jaki brudny pies; 2. z odrazą: Fuj, si merga. fui – 1. stipresniam pasibjaurėjimui reikšti: Fui, nevalgyk tų vaisių; 2. labiau paniegodziwyz odrazą: Nie rozumiem tych nowych obyczajów – fuj.4 Inwokatywy pasują do wykrzykników, ponieważ jako słowa (choć z peryferii leksyki) pełnią funkcję apelatywną. Obok wszystkim znanych ciu ciu ciu; kac kac; kic kic – wiele inwokatywów jest całkowicie zapomnianych, rzadko używanych lub w ogóle nieużywanych, np.: koš – wyraz dźwiękonaśladowczy na przywoływanie konia lub klaczy: Koš, koš, koš abrako! Ob. Košius, košius, koš, koš, koš Zp. py – przy przywoływaniu lub naśladowaniu kaczątek i gąsiątek: Py py py – teip mes šaukiam ančiukus Gs.5 Czasami mogą być tworzone z połączeń dźwięków nietypowych dla języka litewskiego, por.: tpruka – wołając krowę, cielę (zwykle powtarzane): Tpruka tpruka, te duonos Dgl. Tpruka tpruka, žaloj! Slm. Jako rodzaj wykrzykników invokatywy są przedstawiane w tradycyjnych gramatykach (LKG 1971: 715–718; DLKG 2005: 466–467). Wyrazy dźwiękonaśladowcze służące do przywoływania lub zaganiania zwierząt domowych i ptactwa są częścią naszej agrarnej przeszłości, cennym dziedzictwem narodowym. Jest ich wiele w folklorze, wiele znajduje się w LKŽe i jego kartotece. Invokatywy były bardzo mało badane i niemal zanikają. Taką samą funkcję emocjonalną jak wykrzykniki pełnią również przekleństwa, jednostki peryferii leksyki, wahające się w systemie między wykrzyknikami a 4 Więcej przykładów z przygotowywanego Słownika ogólnego języka litewskiego dobrano celowo, aby pokazać, jak liczna, wariantywna i różnorodna jest grupa językowa wykrzykników. Trójczłonowa opozycja wykrzykników fi:fu:fui jest przedmiotem fonosemantyki – interpretacji ikoniczności języka. 5 Jeśli nie zaznaczono inaczej, dalej w artykule podawane są przykłady ze Słownika języka litewskiego (LKŽe 2005). 94 KULTURA JĘZYKA | 82 frazeologizmy. W opisie znaczeń wykrzykników w LKG przekleństwa nie są omawiane. Jest to swoista część leksyki obrazowej i frazeologii. Przekleństwa mogą być jednosemowe: Ropuchy! Diabły! Od słów pełniących funkcję nominacyjną odróżnia je przede wszystkim intonacja. Ciekawe, że przekleństwa często wymawia się nie tylko z inną intonacją niż zwykłe słowa, lecz także w sposób nietypowy, wydłużając albo skracając głoski. Na przykład Aleksas Girdenis podaje następującą ilustrację tego zjawiska: intensywne długie spółgłoski na tle nietypowo skróconych samogłosek wyrażają gniew, dlatego przekleństwo rupūžės wymawiamy mniej więcej tak: rruppūžes (Girdenis 2003: 37). Kolejna grupa przekleństw – tak zwane przekleństwa formuliczne: Obyś przeszedł przez suche drzewa! Sug; Idź do diabła! Žd; Niech cię piorun trzaśnie! Sug; Niech cię bagno przygarnie! Švnč6 (Jasiūnaitė 2006: 265–281). Pod względem formy takie przekleństwa są bliskie frazeologizmom, a pod względem znaczenia – wykrzyknikom. Leksyka etykietalna – powitania, przeprosiny, wyrazy współczucia, życzenia dotyczące poczęstunku i pracy itp. – ze względu na pełnioną funkcję apelatywną również obejmuje słowa bliskie wykrzyknikom. Wiele z nich to wykrzykniki pochodzenia imiennego (w terminologii Evaldy Jakaitienė – wykrzykniki powstałe z frazy imiennej (por. Jakaitienė 2009: 156)) lub frazy imienne, które stały się wykrzyknikami: labas, labukas, labutis, sveiki gyvi, būkit sveiki, iki, sudie, lik sveikas itd. Funkcję wykrzykników mogą pełnić również formy czasownikowe. Czasami oczywisty ich związek z homonimami o tej samej formie, pełniącymi funkcję nominacyjną, powoduje zamieszanie klasyfikacyjne, na przykład w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽe 2003) za wykrzykniki nie uznaje się form czasowników atleisti i atsiprašyti atleiskite / atleisk i atsiprašau. Wyłącznie ze względu na kognitywny aspekt ich znaczenia formy te – słowa należałoby przedstawić w odrębnych artykułach leksykograficznych jako wykrzykniki należące do leksyki etykietalnej. Leksyka etykietalna pod względem formy może obejmować jednostki językowe jednoi dwuleksemowe (dėkui, labai ačiū, į sveikatą) oraz – podobnie jak przekleństwa – stałe połączenia zbliżone do frazeologizmów (padėk Dieve, garbė Jėzui Kristui; gero garo – życzenie wypowiadane przy udawaniu się do sauny). Tradycyjne formuły życzeń związanych z pracą i ucztowaniem szybko zanikają, np. : Sveikas murkt! – Dėkui gurkt! Srv; Šakni trakni! – Traknij korzeniu! TDr I 34 (Kdn); Dane danemu, dobry dobremu! Bržr7 (Jasiūnaitė 1999: 34–45). 6 Skróty źródeł przykładów – tak, jak są cytowane w artykule autorki. 7 Skróty – tak, jak są cytowane w artykule autorki. J. ZABARSKAITĖ. Wykrzykniki w języku i mowie 95 KLASYFIKACJA ZESTAWIEŃ WEDŁUG POCHODZENIA Ze względu na pochodzenie wykrzykniki dzielą się na dwa rodzaje. Wiele z nich JAUSMUS REIŠKIANČIŲ ŽODŽIŲ IR PASTOVIŲJŲ ŽODŽIŲ ma charakter uniwersalny, jest typowych dla kilku języków i powstało z dobrowolnych oraz mimowolnych okrzyków, por.: ach, och, cha, ha, mmmm, vai itd. Uważa się je za pierwotne pochodzeniowo interjekcje. Do interjekcji o pierwotnym pochodzeniu zalicza się również część inwokatywów. Inna część tego typu interjekcji wiąże się z imitatiwami lub wykrzyknikami obrazowymi8, jeszcze inna część tej interesującej leksyki może mieć pochodzenie onomatopeiczne. Jako przykład można podać analizę inwokatywu alia. Słowo to jest używane podczas straszenia lub przeganiania kogoś, np.: alia, aliai – Gęś gęga: gdy blisko – alia! alia!, a gdy daleko, to – aliai! aliai! Por. To garsaślad na wołanie lub zaganianie zwierząt. Ponieważ to ekspresywne słówko nie naśladuje dźwięku ani obrazu rzeczywistości, nie imituje doznawanego odczucia – nie można go uznać za wykrzyknik onomatopeiczny. Wykrzyknik niejęzykowy, który stał się słowem, jest wyrazem woli. Bliskie mu są takie inwokatywy jak ulia, uli, oliui, tule. Inwokatywa alia jest związana z czasownikiem alioti, -iója, -iójo ,,zaganianie, odpędzanie, gonienie, płoszenie krzykiem“, np.: alioti – Jį visi kaip šunį alioja Jž. Czemu tak wołasz, może zobaczyłeś zająca, a może wilka! Ut. Dzieci, nie przeganiajcie jesiotra – więcej już nie przyleci Užp. Ernst Fraenkel w „Etymologicznym słowniku języka litewskiego” (Fraenkel 1962 I: 7) uważa, że dawny indoeuropejski czasownik alioti wywodzi się z wyrazu dźwiękonaśladowczego. Invokatyw alia wskazuje na niejęzykowy ludzki głos, okrzyk. Przekształca się on w słowo, gdy nabiera znaczenia – „coś pędzić, odpędzać”. Wyrazy dźwiękonaśladowcze o podobnej strukturze fonetycznej, oznaczające właściwy człowiekowi niejęzykowy okrzyk, są rozpowszechnione w wielu różnorodnych językach, np.: ala w języku suahili oznacza, że człowiek odczuwa niechęć lub zdziwienie, ēalā w języku staroangielskim oznacza uczucie rozczarowania, żalu, pragnienie pocieszenia. Podobne uczucia wyrażają także Katalończycy – ai las, Duńczycy – helaas, Francuzi – hélas, a po fińsku okrzyk alas oznacza „w dół”, „opuść”. A zatem jeden z najbardziej rozpowszechnionych okrzyków, który przekształcił się w wykrzyknik-invokatyw, ma obecnie w różnych językach różne, lecz dające się ze sobą powiązać znaczenia. Słowo to może mieć opozycję fonosemantyczną z invokatywem aly – alia : aly. Koreluje z fonosemantycznymi opozycjami bliskich inwokatywów 8 Więcej na temat pojęcia ištiktukų imitatyvų lub vaizdo ištiktukų zob. Zabarskaitė 2003: 146–148. 96 KULTURA JĘZYKA | 82 odpowiada zamierzonemu celowi. Dźwięk e ma nieco niższy ton i krótszy czas trwania; alia raczej zostanie wybrane przy ulia/ule : uli; olia/ole : oly; tule : tuly ir pan. Kai norima ką pavaryti šalin, nesąmoningai pasirenkamas tas invokatyvas, kurio paskutinis garsas geriau niekategorycznym płoszeniu jakiegoś zwierzęcia domowego lub ptaka. Długie y to samogłoska o wyższym tonie i dłuższym czasie trwania, nadaje ono inwokatywowi aly więcej siły i intensywności. Prawdopodobne jest, że mówiący wybrałby wykrzyknik aly, gdyby trzeba było mocniej odpędzić kogoś lub coś. Inne wykrzykniki, nazywane – wtórnymi, powstały z różnych zwyczajów, tradycji i wierzeń, np.: dievmyly – do wyrażania uczucia zdziwienia, zaskoczenia: Dievmyly, żebym więcej nie zobaczył, żeby tak robił An; Boże miły, jaki zły! An; Dlaczegoż to, Boże miły, jest wśród was tak wielu lubiących tylko piękno? A. Baran. Są to wykrzykniki mające podstawę semantyczną, najczęściej wywodzące się ze słów posiadających znaczenie leksykalne i pełniących funkcję nominacyjną. Źródłem wykrzykników wywodzących się wyłącznie od nazw własnych, na przykład Jergau jergau, jest słowo pełniące funkcję deiktyczną i nieposiadające znaczenia leksykalnego. Wykrzykniki pochodzenia wtórnego i związki frazeologiczne (formułowe przekleństwa, życzenia pomyślności) powstały z doświadczeń kulturowych, religijnych i społecznych i stanowią cenne źródło etnolingwistyki. Badacze pragmatyki przytaczają chrestomatyczny przykład, w którym ujawnia się gra obu typów wykrzykników: Pierwotne interiekcje wtórne interiekcje Pacjent: Uważaj z tą igłą! Dentysta: Cholera! Przepraszam. Dentysta: Ups. Pacjent: Kurwa! Wyciągnij to cholerstwo z mojego policzka! Pacjent: Auć! (por. Ameka 1992: 11)9. Zazwyczaj w gramatykach analizuje się jednoleksemowe interiekcje o pierwotnie wykrzyknikowym pochodzeniu (A, jaki ty jesteś tłusty! J; A, źle zrobiłem! Kp; A a a – i twoje 9 Tłumacząc na język litewski, wybiera się wykrzykniki najbardziej charakterystyczne dla tej sytuacji, por. Pacjent: Proszę uważać na igłę! Stomatolog: Ojej! Pacjent: Aj! Stomatolog: Cholera! Przepraszam! Pacjent: Sz...! Wyciągnij mi ten cholerny przedmiot z policzka! J. ZABARSKAITĖ. Emotikony w języku i mowie 97 gi śpiewanie! Jnšk), wtórnego pochodzenia jednoi czasami dwuleksemowe tradycyjne wykrzykniki. Tradycyjnie jako odrębną grupę wyróżnia się inwokatywy, jednak jednoi dwuleksemowe przekleństwa nie są wyodrębniane. Uważalibyśmy, że celowe byłoby wyodrębnienie ich jako odrębnej grupy wykrzykników, ponieważ źródła ich pochodzenia, semantyka i budowa mają właściwe tylko im cechy. W tradycyjnych opisach gramatycznych w rozdziałach poświęconych wykrzyknikom również nie są analizowane tradycyjne przekleństwa formuliczne, giniai jaustukai (Kad tave devyni perkūnai užmuštų!; Kad jus giltinė pagrobtų!; według struktury semantycznej – frazeoloNiech cię bagno pochłonie! ; zob. Jasiūnaitė 2007: 257–276), a także tradycyjne formuliczne powiedzenia etykietalne (podczas pracy, częstowania, mycia się w saunie itd., np. Na zdrowie dla mnie, a na chorobę dla nieprzyjaciół KrvP (Vlkv)). Opis takich formacji frazeologicznych w systemie wykrzykników pomógłby pełniej ukazać to zjawisko i znalazłby dla tych formacji wyraźne miejsce w systemie leksykalnym języka litewskiego, a także przyniósłby korzyści badaniom. STOSUNEK WYKRZYKNIKÓW DO ONOMATOPEI Czasami podczas klasyfikowania i opisywania wykrzykników do celów naukowych i dydaktycznych (dla studentów uczęszczających na kurs leksykologii, młodych leksykografów) trudno jest odróżnić bardziej złożone wykrzykniki od onomatopei. Można sprawdzić DLKŽ, w którym rozróżnia się wykrzykniki i onomatopeje, jednak LKŽe nie jest źródłem, które mogłoby pomóc w klasyfikowaniu tych dwóch części mowy, ponieważ wykrzykniki i onomatopeje są w nim oznaczane tym samym skrótem interj. (interjection). Por. przykłady rzadszych wykrzykników z LKŽe: acit interj. cit (tildant): Acit, ty krzykaczu! Gs. ač wykrz. (?) 1. N duokš: Ač man tavo sūnų BB 1 Kar 17, 19. ači wykrz. zob. ač 1: Ači-m nu mana moterį, nesa čėsas yra eiti jospi BB 1 Moz 29, 1 ačià wykrz. K I 575: Ej, tutaj, ej, patrz (wyrażenie 21. niedowierzania, zdziwienia). 2 àčia wykrz. Kukū! (kukułka) Acia! (odpowiada człowiek) Gs. dėku interj. dėkui: Za dėku nie odwdzięczysz się, trzeba będzie także do kieszeni Sln. Nieporozumienia powstają czasem również dlatego, że wykrzykniki, podobnie jak wyrazy dźwiękonaśladowcze, nie pełnią funkcji nominacyjnej, mają podobną formę (są nieodmienne, są krótkimi słowami), wykazują wspólne cechy użycia – często stosuje się je w powtórzeniach. Ich główna 98 KULTURA JĘZYKA | 82 różnica polega na tym, że wyrazy dźwiękonaśladowcze należą do tak zwanego leksykonu ikonicznego10. Wykrzykniki, nie będąc arbitralnymi znakami językowymi11, są bliskie znakom o prostszej strukturze – indeksom12 (po litewsku znaki te trafnie byłoby nazywać wskazaniami). Mówiący / piszący, posługując się wykrzyknikami dźwiękonaśladowczymi, chcąc wywrzeć wpływ na słuchaczu / czytelniku (słowa te są bliskie ekspresywom; zob. na ten temat w innym rozdziale niniejszego artykułu), naśladuje obiektywne wrażenie, jakie wywołał w nim usłyszany dźwięk (Varpelis dilin dilin po pamokų Lkš), zobaczony obraz (Berniokas kai užsėdo sartį, tai kabaldai, kabaldai ir pralenkė mum Vad), doznane mus arba valią, kuriuos koks įspūdis arba pojūtis sukėlė (tai gali būti ir objektyvus potyris, ir subjektyvus noras). odczucie (Kliokt kliokt ėmiau vemti Šts). Wykrzykniki wyrażają subiektywne uczuciaSTOSUNEK WYKRZYKNIKÓW DO EMOTYWÓW I EKSPRESYWÓW Może powstać uzasadnione pytanie, dlaczego omawiana leksyka wyrażająca uczucia, która ma status odrębnej części mowy, jest porównywana z jednostkami poziomu użycia – obrazowymi czasownikami i rzeczownikami, tj. ekspresywami i emotywami. Ujawnienie różnic między wykrzyknikami a słowami należącymi do innych części mowy pozwala lepiej uwydatnić semantyczną i funkcjonalną naturę oraz strukturę pierwszych z nich, ponieważ w strukturze semantycznej ekspresywów i emotywów element emocjonalno-ekspresyjny również stanowi podstawę ich obecności w języku. Słowa, które nie tylko nazywają czynność, rzecz, zjawisko, stan itp., lecz także dostarczają dodatkowej informacji ekspresywnej o oznaczanym denotacie, w literaturze naukowej nazywane są ekspresywami (Jakaitienė 2009: 164). Na przykład, chcąc ocenić człowieka idącego powoli i z trudem, mówiący może wybrać ekspresyw dūlinti: 10 Słowo ikoniczne – to słowo, które nie ma znaczenia nominacyjnego, tj. nie nazywa rzeczywistości, lecz ją imituje, naśladuje. Najprostszym przykładem jest onomatopeja, np.: kukū, miau, kre, kva itp. Jest to przypadek ikonizmu leksykalnego w języku. 11 Znak arbitralny – swobodnie wybrany plan wyrażania, którego treść oznacza coś istniejącego niezależnie od niego. W semiotyce znaki arbitralne nazywa się symbolami. W leksykologii są to słowa, które mają znaczenie nominacyjne. Więcej o rodzajach znaków i ich cechach (Fiske 1998: 57–114 ). 12 Indeks – znak, którego plan wyrażania wskazuje na plan treści w uzgodnionym systemie znaków (ODP 190–191). J. ZABARSKAITĖ. Emotikony w języku i mowie 99 Aš dūlinu, t. y. einu nezgrabnai, tingėdamas, iš lengvo J. Dūlina galvą nuleidęs Škn. I pies rozumie – skarcisz go, a on spuszcza uszy i człapie Pbs. Jakiś człowiek człapie drogą Vžns. Jak człapać, tak człapać do domu Gs. Człap powoli, my dogonimy An. Widział, jak lis człapał przez pole Mš. W języku litewskim szczególnie dużo jest obrazowych czasowników oznaczających poruszanie się (chodzenie, bieganie, jeżdżenie) oraz jedzenie i picie: plumpinti „ciężko iść”: Dziecko w kożuchu człapie przez pole Jnš. Ja człapię wokół domu – dzięki temu mam czyste buty Bsg; kicenti „biec powoli, drobnym truchtem, dreptać”: On dreptał za mną, wymachując długim kijem rš. Dobra była klaczka: ciągle drepcze i drepcze, nie idzie krokiem Lnkv. Siedząc okrakiem na koniu i drepcze Slm. Z taką zdechłą klaczką drepcze Jnšk. Niech konie drepczą – nie zmęczą się: droga niedaleka Rs. Rudis zawsze dreptał ze mną, odprowadzał mnie Vb. Dzieci dreptały ścieżką Lnkv; kliaukti „pić, chłeptać łapczywie”: Teraz już wszyscy pomocnicy chłeptają piwo Pbr. Wszyscy jedzą gęsty kisiel, rzadkiej kaszy nikt nie chłepta Ml; marmalyti „jeść, żreć“: Marmalyk, i kvit KlvrŽ. Wszystkie te słowa mają dominujący ekspresywny komponent znaczenia leksykalnego, który, rzecz jasna, jest związany z uczuciami. Mówiący dążący do ekspresywności nie zadowala się samą suchą informacją, lecz, wybierając obrazowe słowo, dąży do tego, aby odbiorca informacji przyjął ją nie tylko rozumem, ale także ocenił uczuciowo obraz tworzony przez ekspresyw13. Podstawową cechą odróżniającą ekspresywy od wykrzykników jest to, że te pierwsze pełnią funkcję nominacyjną, są związane z obiektywnym, konkretnie opisywanym denotatem, a element ekspresywny jako komponent konotacyjny w strukturze ich znaczenia, choć dominuje, nie jest jedyny. Denotat wykrzyknika (konkretne uczucie i (lub) akt woli w konkretnej sytuacji) jest indywidualny; zostaje on scharakteryzowany, gdy wykrzyknik pojawia się w opowiadaniu ustnym lub pisemnym. Znaczenie wykrzyknika zawsze jest graniczne: w systemie językowym bardzo abstrakcyjne – „wyrażać uczucie”, podczas każdego aktu mowy bardzo konkretne – „wyrażać ból”, „wyrażać żal”, „wyrażać radość”, „wyrażać strach”, „wyrażać rozczarowanie” itd. Emotywy również są słowami, które ukazują uczucia mówiącego wobec kogoś (szerzej zob. Jakaitienė 2009: 161–164). Czym te słowa różnią się od wykrzykników wyrażających uczucia? Używając emotywu, mówiący / piszący nie 13 Dūlina zmęczony człowiek lub zwierzę – u słuchacza zamierza się wywołać współczucie połączone z niezadowoleniem z powodu powolnego działania; marmalyja głodny, chciwy, niezbyt dbający o to, jak wygląda, człowiek – zamierza się wywołać uczucie odrazy itd. 106 KALBOS KULTŪRA | 82 Narrator używający wykrzykników powtarza je niejednokrotnie. Ten, kto nie używa wykrzykników, nie używa ich wcale. W niektórych przypadkach wykrzykniki mams ar valiai reikšti, o kaip pertarai, pasakojimo tempui reguliuoti, pausą używane nie do wypełniania przerw w mowie itd. W tych przypadkach pełnią funkcję partykuł. Jak już powiedziano, te wstępne dane dotyczące używania wykrzykników należałoby doprecyzować i uzupełnić, a ponadto zbadać używanie wykrzykników w dialogach. Wydaje się, że w tej odmianie mowy powinny być używane częściej. Do dokładniejszych badań nad użyciem tej części mowy należy przeprowadzić analizę użycia wykrzykników w miejskim języku potocznym. Używanie emotikonów elektronicznych w języku technologii informacyjnych nie powinno wypierać żywych słów języka potocznego, które – zwłaszcza te pochodzenia wtórnego – zachowują znacznie więcej rzeczy istotnych dla żywotności języka, tożsamości narodowej i społecznej historii języka, niż może się wydawać na pierwszy rzut oka16. WNIOSKI Nie ograniczając się do formalnej struktury wykrzykników, lecz uwzględniając podobne lub takie same funkcje pełnione w języku oraz użycie, do tej części mowy można zaliczyć więcej zjawisk językowych, niż obecnie wyróżnia się w tradycyjnych gramatykach. Wykrzykniki wyrażają subiektywne uczucia lub wolę, wywołane przez jakieś wrażenie lub odczucie – może to być zarówno obiektywne doświadczenie, jak i subiektywne pragnienie. Jako znaki komunikacji wykrzykniki są najbliższe znakom-wskazówkom. Ich znaczenie w systemie językowym jest bardzo abstrakcyjne: „wyrażać uczucie”, natomiast w każdym akcie mowy bardzo konkretne: „wyrażać ból”, „wyrażać smutek”, „wyrażać radość”, „wyrażać strach”, „wyrażać rozczarowanie” itd. Dlatego, aby ujawnić miejsce emotikonów w systemie językowym, ich rolę w hierarchii leksyki oraz opracować metodykę prezentowania emotikonów w słownikach i bazach danych opisowych, a także w anotowanych korpusach tekstów – niezbędne są konsekwentne i wyczerpujące badania ich użycia. Badania takie przyniosłyby również wyniki w przeciwnym kierunku – byłyby przydatne dla etnolingwistyki. Ważne jest także zachęcanie do używania litewskich emotikonów w języku potocznym i języku technologii informacyjnych. 16 W 2010 roku dział Instytutu Języka Litewskiego zajmujący się upowszechnianiem wiedzy naukowej i popularyzacją języka, Ognisko Lituanistyki, ogłasza konkurs dla uczniów i studentów – na jak najciekawsze i najbardziej różnorodne rozszyfrowanie cyfrowych uśmiechów. J. ZABARSKAITĖ. Emotikony w języku i mowie 107 LITERATŪRA Ameka F. 1992: Interjections: The universal yet neglected part of speech. – Journal of Pragmatic 18, 101–118. Balčiūnienė I. Tłumaczenie przekleństw. Referat wygłoszony na seminarium-dyskusji Związku Tłumaczy Litwy. – Dostęp przez internet: www.lvs.lt Bally Ch. 1952: Język i życie, Zurych: Max Niehans Éditeur. Blažinska itė D. 2002: Motywacja żargonizmów w reklamie. – Kultura języka Čepaitienė 75, 125–131. G. 2007: Etykieta języka litewskiego: semantyka i pragmatyka, Szawle: Wydawnictwo Uniwersytetu Szawelskiego. Čepaitienė G., Malakauskas A. 2006: Semantyka i wyrażanie podziękowania. – Acta humanitarica universitatis saulensis 1, 22–34. DLKG 2005: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DLKŽe 2003: Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. nacz. S. Keinys. Wydanie 4 (wersja elektroniczna), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. – Dostęp przez internet: www.lki.lt Fiske J. 1998: Wprowadzenie do studiów nad komunikacją, Wilno: Baltos lankos. Fraenkel E. 1962: Litewski słownik etymologiczny. Tom I. Getynga: Vandenhoeck & Ruprecht. Girdenis A. 2003: Teoretyczne podstawy fonologii litewskiej, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Gudavičius A. 2007: Semantyka porównawcza, Šiauliai: Uniwersytet Szawelski. Jakaitienė E. 2009: Leksykologia, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Jasiūnait ė B. 1995: Pejoratywna leksyka mieszkańców Endriejavas. (Negatywne określenia człowieka). – „Kalbotyra” 44(1), 35–58. Jasiūnait ė B. 1999: „Na twoje zdrowie, na moją żytwatę!” Tradycyjne życzenia biesiadne. – „Lituanistica” 2(38), 34–45. Jasiūnait ė B. 2006: Drzewa we folklorze Litwy Wschodniej. – Baltistica 41(2), 265– 283. Jasiūnaitė B. 2007: Żmudzkie przekleństwa formuliczne. – Tautosakos darbai 257–276. 34, Jašinskaitė I. 1975: Wykrzykniki języka litewskiego, Wilno: Mintis. Kučinskaitė A. 1985: Etykieta języka litewskiego, Wilno: Mokslas. KTŽ 1990: K. Gaivenis, S. Keinys. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. LKG 1965, 1971, 1976: Gramatyka języka litewskiego 1–3, Wilno: Mintis. 108 KALBOS KULTŪRA | 82 LKTCH 2004: Chrestomatia dialektów języka litewskiego. Opracowali: R. Bacevičiūtė, A. Iva nauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKŽe 2005: Słownik języka litewskiego 1–20 (wersja elektroniczna). Kolegium redakcyjne: G. Naktinienė (redaktorka naczelna), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. – Dostęp przez internet: www.lkz.lt ODP 1996: S. Blackburn. Oxford Dictionary of Philosophy, Oxford–Nowy Jork: Oxford University Press. Paulauskienė A. 1976: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Rathmayr R. 1996: Pragmatyka przeprosin, Kolonia, Weimar, Wiedeń: Böhlou Verlag. Wharton T. 2003: Interjekcje. Język a kontinuum „pokazywania/mówienia“. – Pragmatics & Cognition 11(1), 39–91. Wierzbicka A. 1999: Język–umysł–kultura, Warszawa: PWN. Zabar skaitė J. 2003: Przedstawianie znaczeń wykrzykników w słownikach. – Problemy leksykografii i leksykologii, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, Zabar skaitė J. 2006: Ekspresywna leksyka 136–150. języka litewskiego i słowniki użycia. – Aktualne zagadnienia objaśniających słowników języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 170–180. Zaikauskas E. 2002: Teoretyczne podstawy performatywów. Rozprawa doktorska z nauk humanistycznych, Wilno: Dział Rękopisów VUB. Otrzymano 11.11.2009 WYKRZYKNIKI W JĘZYKU I MOWIE Streszczenie Wykrzykniki stanowią część mowy, która jest znacznie bardziej złożona i zróżnicowana, niż się to na pierwszy rzut oka wydaje. Nie ograniczając się do ich struktury formalnej i uwzględniając podobne lub równoważne funkcje oraz użycie, ta część mowy może obejmować więcej zjawisk językowych, niż zwykle przypisuje się wykrzyknikom w gramatykach tradycyjnych. W dialektach wykrzykniki nie są tak liczne. Są one używane głównie w opowiadaniu/opowiadaniu na nowo historii, tj. w opowiadaniu o przeszłości, w baśniach itd. J. ZABARSKAITĖ. Jaustukai kalboje ir šnekoje 109 Badania nad użyciem wykrzykników, ich motywacją i wyrażaniem tożsamości narodowej mogłyby sprzyjać ich częstszemu stosowaniu. Ma to szczególne znaczenie dzisiaj, gdy możemy obserwować rozwój języka technologii informacyjnych. Aby określić pozycję wykrzykników w systemie języka, jasno zdefiniować ich rolę w leksykonie, uwzględnić je w słownikach oraz zdefiniować je w bazach danych i korpusach anotowanych, niezbędne byłyby dalsze szczegółowe i konsekwentne badania nad ich użyciem. Takie badania mogłyby również przyczynić się do badań etnolingwistycznych. JOLANTA ZABARSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]