Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus

MARIJA RAZMUKAITĖ Institutul de Limba Lituaniană DESPRE UNELE OICONIME SUFIXALE DIN LITUANIA DE VEST Din diverse studii asupra oiconimelor reiese că în Lituania predomină oiconimele de origine antroponimică. Sunt deosebit de răspândite formele numite pluralia tantum, adică denumiri de localități formate de la pluralul antroponimelor, de exemplu: Gedvilai sat: Gedvilas antroponim; Ivoškai sat: Ivoškus antroponim; Norkūnai sat: Norkūnas antroponim; Pleškaičiai sat: Pleškaitis antroponim etc. Se consideră că, la reconstituirea straturilor antroponimice din secolele trecute și a răspândirii sau arealului unor antroponime, oiconimia ar putea fi utilă în anumite cazuri; cuprinzând un strat de nume relativ stabil, ea poate să fi conservat numeroase fapte. Acest lucru s-ar putea spune și despre oiconimele de tip pl. tantum cu sufixe și terminațiile -aičiai, -ėnai, -oniai (-onys) și -ūnai, formate de la antroponime care au sufixele patronimice -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas; răspândirea lor în Lituania reflectă și arealele antroponimelor cu sufixele menționate (vezi Razmukaitė 1993). Pentru acest studiu au fost alese cazuri mai puțin frecvente – anume oiconimele sufixale formate de la antroponime care conțin un afix cu sens diminutival sau asemănător. Răspândirea antroponimelor istorice cu sufixe diminutivale și hipocoristice -elis, -elė, -ėlis, -ėlė (precum și a celor cu sufixe patronimice -aitis, -ėnas, -onis și -ūnas) a fost discutată în articolul Vitalijei Maciejauskienė Răspândirea sufixelor antroponimelor lituaniene în secolul al XVII-lea (Maciejauskienė 1977). Celelalte sufixe diminutivale și hipocoristice ale antroponimelor menționate aici -(i)ukas, -ulis, -utis, dintre care unele ar putea fi și de origine patronimică, nu formează areale mai pronunțate deoarece, la momentul respectiv, autoarea dispunea de un număr limitat de surse. Articolul cercetează oiconime din Lituania de Vest, selectate din 15 districte – Akmenė, Mažeikiai, Skuodas, Kretinga, Klaipėda, Plungė, Telšiai, Kelmė, Šilutė, Šilalė, Tauragė, Raseiniai, adică din aria dialectelor samogitiene, și Jurbarkas, Joniškis și Šiauliai, adică din aria dialectelor aukštaitiene de vest (LASŽ 1974, 1976; LAV 34 KALBOS KULTŪRA | 82 1925). Limita estică a acestei suprafețe trece pe lângă Virčiuvis (afluent al Lielupėi), apoi urmează Dubysa, iar limita sudică este Nėmunas. După cum s-a menționat deja, articolul se referă la acele forme pluralia tantum ale oiconimelor sufixale care provin de la antroponime cu un afix diminutival sau asemănător. Așadar, morfemul distinctiv al oiconimului este, în aceste cazuri, un element structural, nu unul derivativ. Oiconimele sunt prezentate în funcție de sufixe (în ordine alfabetică), începând din extremitatea nord-vestică a Lituaniei și continuând spre sud și est. -aliai Districtul Skuodas: 1 oiconim (Udrāliai sat: *Udrālis, cf. Udrà nume de familie1); districtul Šilutė: 2 oiconime (Snū̄kaliai sat: *Snukalis, cf. Snukaitis nume de familie; Uogaliai sat: *Uogalis, cf. Úoga, Uogėla nume de familie); districtul Akmenė: 1 oiconim (Latvāliai sat: Latvālis nume de familie); districtul Plungė: 2 oiconime (Gudāliai sat: *Gudalis, cf. Gùdas, Gudáitis nume de familie; Prūsāliai sat: *Prūsalis, cf. Prúsas, Prūsáitis nume de familie); districtul Šilalė: 10 oiconime (Gerčāliai sat: *Gerčalis, cf. Gerčas, Gerčys nume de familie; Kalvāliai sat: *Kalvalis, cf. Kálvis, Kalváitis nume de familie; Kaštaunāliai sat: *Kaštaunalis, Kaštaunà nume de familie etc.); districtul Tauragė: 2 oiconime (Rūgāliai sat: Rūgalis nume de familie; Vilnāliai sat: *Vilnalis, cf. Vīlnius, Vilnónis nume de familie); districtul Telšiai: 2 oiconime (Gomāliai: *Gomalis, cf. Gómas, Gomýs nume de familie; Lenkāliai sat: *Lenkalis, cf. Lénkas, Lenkáitis nume de familie); districtul Kelmė: 3 oiconime (Klibāliai sat: *Klibalis, Klìbas, Klībāvičius nume de familie; Vėžāliai sat: *Vėžalis, cf. Vėžėlis nume de familie; satul Žeimāliai: *Žeimalis, cf. numele de familie Žeimis, Žeimys); districtul Raseiniai: 4 oiconime (satul Guikāliai: *Guikalis, cf. numele de familie Gukalis; satul Kempāliai: *Kempalis, cf. numele de familie Kempa, Kempė; satul Kinčāliai: *Kinčalis, cf. numele de familie Kinčius; satul Macāliai: *Macalis, cf. numele de familie Macáitis, Macėlis). -eliai2 Districtul Skuodas: 1 oiconim (satul Vaiteliai: nume de familie Vaitėlis); districtul Klaipėda: 3 oiconime (satul Kojėliai: nume de familie Kojėlis; satul Mėželiai: *Mėželis, cf. numele de familie Meželis, Miežėlis; satul Vaiteliai: nume de familie Vaitėlis); districtul Šilutė: 11 oiconime (satul Jõneliai: nume de familie Jõnelis; satul Kėbeliai: nume de familie Kėbelis; satul Meiželiai: nume de familie Meižėlis etc.); districtul Akmenė: 4 oiconime (satul Juodrėliai: *Juodrelis, cf. numele de familie Juodris, Juodrýs; satul Kulveliai: nume de familie Kùlvelis; satul Latvėliai: nume de familie Latvėlis; satul Mančėliai: *Mančelis, cf. numele de familie Mančius); districtul Telšiai: 3 oiconime (satul Gaidėliai: nume de familie Gaidėlis; satul Gaubėliai: *Gaubelis, cf. numele de familie Gaubýs; satul Gudėliai: nume de familie Gudėlis); districtul Kelmė: 4 oiconime (satul Auksėliai: nume de familie Auksėlis; Pentru numele de familie, vezi LPŽ 1–2. Sunt prezentate și oiconime cu morfema -el-, atrăgându-se atenția asupra faptului că alternanța -al- // -el- din partea vestică a dialectelor samogitiene este atestată și în oiconime. M. RAZMUKAITĖ. Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus 35 Satul Gudėliai 2: Gudėlis nume de familie; Rutėliai sat: Rutėlis nume de familie); districtul Raseiniai: 5 oiconime (Lankėliai sat: Lankėlis nume de familie; Rinkšėliai sat: Rinkšėlis nume de familie; Sargėliai sat: Sargėlis nume de familie etc.); districtul Joniškis: 4 oiconime (Dameliai sat: *Damelis, cf. Dāmālis, Dāmulis nume de familie; Maželiai sat: Mažėlis nume de familie; Rimšeliai sat: Rimšėlis nume de familie; Staneliai sat: Stanėlis nume de familie); districtul Šiauliai: 9 oiconime (Gudėliai sat: Gudėlis nume de familie; Jauneliai sat: *Jaunelis, cf. Jaunelovičius nume de familie; Kubeliai sat: *Kubelis, cf. Kubelėvičius nume de familie etc.). –yčiai Districtul Skuodas: 1 oiconim (Barstýčiai târgușor: *Barstytis, cf. Barsteikà nume de familie); districtul Kretinga: 1 oiconim (Grabšyčiai (< *Grabštyčiai) sat: *Grabštytis, cf. Grãbštas nume de familie); districtul Šilutė: 1 oiconim (Vìlkyčiai sat: *Vilkyтис, cf. Vìlkas, Vilkaitis nume de familie); districtul Mažeikiai: 1 oiconim (Rėiovyčiai sat: Réiovytis nume de familie); districtul Akmenė: 1 oiconim (Dilbyčiai sat: *Dilbytis, cf. Dilbitis nume de familie); districtul Plungė: 2 oiconime (Gãlvyčiai sat: *Galvytis, cf. Gálvičius nume de familie; satul Gelžyčiai: *Gelžytis, cf. numele de familie Gelžius, Gelžaitis); districtul Šilalė: 2 oiconime (Gãlvyčiai sat: *Galvytis, cf. Gálvičius nume de familie; satul Katyčiai: *Katytis, cf. numele de familie Katáitis); districtul Telšiai: 2 oiconime (satul Gelžýčiai: *Gelžytis, cf. numele de familie Gélžis, Gelžius; satul Jaušýčiai: *Jaušytis antroponim); districtul Šiauliai: 1 oiconim (satul Gilyýčiai: *Gilyvtis, cf. numele de familie Gilvičkas, Gilvýdis). –ikai R. Šilutė: 3 oikonime (satul Budrikai: Budrikas, nume de familie; satul Jonikai: Jonikas, nume de familie; satul Macikai: Macikas, nume de familie); R. Kelmė: 1 oikonim (satul Girnikai: Girnikas, nume de familie); R. Šiauliai: 1 oikonim (satul Čibrikai: *Čibrikas, cf. Čibiras, nume de familie). –ikiai districtul Skuodas, 3 oikonime (satul Áubrikiai: *Aubrikis, cf. Álbrikis nume de familie; satul Dilbikiai: Dilbikis nume de familie; satul Šaučikiai: *Šaučikis, cf. Šaučiukas nume de familie); districtul Kretinga, 1 oikonim (satul Šaučikiai: *Šaučikis, cf. Šaučiukas, Šaučikōvas nume de familie); districtul Klaipėda, 4 oikonime (satul Juodikiai: Juodikis nume de familie; satul Mėdikiai: Mėdikis nume de familie; satul Rumbikiai: *Rumbikis, cf. Rumbà, Rumbáitis nume de familie; satul Urbikiai: *Urbikis, cf. Ùrbikas nume de familie); districtul Mažeikiai, 1 oikonim (satul Urvikiai: Ùrvikis nume de familie); districtul Akmenė, 1 oikonim (satul Rudikiai: *Rudikis, cf. Rùdis, Rudė nume de familie); districtul Plungė, 2 oikonime (satul Bùdrikiai: Bùdrikis nume de familie; satul Krapštikiai: *Krapštikis, cf. Krapštà nume de familie); districtul Telšiai, 2 oikonime (satul Brėvikiai: *Brėvikis, cf. Brevis, Breivė nume de familie; satul Pėtrikiai: *Pėtrikis, cf. Pėtrikis nume de familie); districtul Kelmė, 1 oikonim (satul Jùdikiai: Judikis nume de familie); districtul Joniškis, 3 oikonime (satul Gaudikiai: *Gaudikis, cf. Gaudùtis nume de familie; satul Radikiai: Radikis nume de familie; cătunul Šilmikiai: *Šilmikis, cf. Šilmaitis nume de familie). 36 KALBOS KULTŪRA | 82 -ūčiai Districtul Skuodas, 2 oikonime (satul Geidučiai: numele de familie Geidūtis; satul Jazdučiai: numele de familie Jazdūtis); districtul Kretinga, 5 oikonime (satul Eitučiai: numele de familie Eitūtis; satul Gaudučiai: numele de familie Gaudūtis; satul Kašučiai: *Kašutis, cf. numele de familie Kašulis etc.); districtul Klaipėda, 5 oikonime (satul Lankučiai: numele de familie Lankūtis; satul Legučiai: *Legutis, cf. numele de familie Legutà; satul Pleškūčiai: *Pleškutis, cf. numele de familie Pleškus etc.); districtul Šilutė, 4 oikonime (satul Degūčiai: numele de familie Degūtis; satul Ramūčiai: numele de familie Ramūtis; satul Tvaskučiai: *Tvaskutis, cf. numele de familie Tvaskà, Tvãskus; satul Žemūčiai: *Žemutis, cf. numele de familie Žemutaitis); districtul Mažeikiai, 2 oikonime (satul Tvaskučiai: *Tvaskutis, cf. numele de familie Tvaskà, Tvaskỹs; satul Troškūčiai: *Troškutis, cf. numele de familie Troškà); districtul Akmenė, 2 oikonime (satul Ramūčiai: numele de familie Ramūtis; satul Viešučiai: *Viešutis, cf. numele de familie Viešūnas); districtul Plungė, 5 oikonime (satul Degūčiai: numele de familie Degūtis; satul Maldučiai: *Maldutis, cf. numele de familie Maldáuskas, Meldūtis; satul Narūčiai: numele de familie Narūtis etc.); districtul Šilalė, 7 oikonime (satul Gerdučiai: *Gerdutis, cf. numele de familie Gerdáitis; satul Mišučiai: numele de familie Mišūtis; satul Šeručiai: numele de familie Šerūtis etc.); districtul Telšiai, 2 oikonime (satul Degūčiai: numele de familie Degūtis; satul Skaudučiai: *Skაუდutis, cf. numele de familie Skაუდas, Skaudỹs); districtul Kelmė, 12 oikonime (satul Degūčiai: numele de familie Degūtis; satul Ejūčiai: *Ejutis, cf. istoric numele satului Adams Eiutis; satul Kirkūčiai: numele de familie Kirkūtis etc.); districtul Raseiniai, 7 oikonime (satul Bakūčiai: numele de familie Bakūtis; satul Gintučiai: *Gintutis, cf. numele de familie Gintautis; satul Lakštūčiai: numele de familie Lakštūtis etc.); districtul Jurbarkas, 6 oikonime (satul Ambručiai: numele de familie Ambrūtis; satul Eimūčiai: numele de familie Eimūtis; satul Klausūčiai: *Klausutis, cf. numele de familie Klausas etc.); districtul Joniškis, 3 oikonime (satul Degūčiai: numele de familie Degūtis; satul Narsūčiai: numele de familie Narsūtis; satul Vaizgučiai: *Vaizgutis, cf. numele de familie Váizgutas); districtul Šiauliai, 16 oikonime (satul Augūčiai: numele de familie Augūtis; satul Auksūčiai: numele de familie Auksūtis; satul Birūčiai: numele de familie Birūtis etc.). -ūčiai r. Šilutė, 1 oiconim (Sakūčiai sat.: *Sakūtis, cf. Sākas, Sakūōtis nume); r. Šilalė, 1 oiconim (Gimbūčiai sat.: Gimbūtis nume). -uičiai r. Klaipėda 1 oiconim (Maciūičiai sat: *Maciuitis, cf. Macỹs, Maciùkas antroponime); r. Kelmė 1 oiconim (Meškūičiai sat: *Meškuitis, cf. Mēškis, Meškus antroponime, cf. și meškūitis „pui de urs, ursuleț”3); r. Joniškis 1 oiconim (Medikūičiai sat: *Medikuitis, cf. Mēdikis, Medikỹs antroponime); r. Šiauliai 1 oiconim (Meškūičiai așezare rurală, sat: *Meškuitis, cf. Mēškis, Meškus antroponime). 3 Žr. LKŽ VIII 1970. M. RAZMUKAITĖ. Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus 37 –uižiai r. Joniškis 1 oiconim (Rukužiai sat: *Rukužis, cf. Rukūža antroponim); r. Šiauliai 1 oiconim (Piktužiai sat: Piktužis antroponim). –ukai r. Telšiai 1 oiconim (Ražiukai sat: *Ražiukas, cf. Ražys, Ražukas, Rožys antroponime); r. Raseiniai 1 oiconim (Ribūkai sat: *Ribukas, cf. Ribáitis, Ribičkas antroponime); r. Šiauliai 1 oiconim (Kasčiukai sat: Kasčiūkas antroponim). –ukiai r. Šiauliai 1 oiconim (Eidūkiai sat: Eidūkis antroponim). –uliai districtul Klaipėda: 1 oiconim (Dauguliai sat: Daugulis nume de familie); districtul Plungė: 1 oiconim (Bertuliai sat: Bertulys nume de familie); districtul Šilalė: 1 oiconim (Griguliai sat: Grigulis nume de familie); districtul Telšiai: 2 oiconime (Geruliai sat: Gerulis nume de familie; Kinčiuliai sat: *Kinčiulis, cf. numele de familie Kiñčius). –užiai districtul Klaipėda: 2 oiconime (Dargužiai sat: Dargužis nume de familie; Mikūžiai sat: Mikūžis, Mikūžys nume de familie); districtul Šilutė: 1 oiconim (Anužiai sat: Anužis, Anužys nume de familie); districtul Kelmė: 2 oiconime (Bagūžiai sat: Bagūžis nume de familie; Gedūžiai sat: *Gedu žis, cf. numele de familie Gėdžius, Gedūtis); districtul Joniškis: 1 oiconim (Bitūžiai sat: *Bitūžis, cf. numele de familie Bitė, Bitis); districtul Šiauliai: 1 oiconim (Pikūžiai sat: *Pikūžis, cf. numele de familie Pìkužas, Pikūtis). Datele prezentate arată că, în vestul Lituaniei, o mare parte dintre oiconimele cu cuvinte de bază –aliai, –yčiai, –ikai, –ikiai, –uičiai, –ūčiai, –uižiai, –užiai au la bază antroponime (nume de familie sau porecle) care conțin în structură afixele –alis, –ytis, –ikas, –ikis, –uitis, –utis, –uižis, –užis. Acestea nu sunt formații productive, deși apar în anumite areale compacte. De exemplu, oiconimele în –yčiai se găsesc, probabil, în aproape întregul areal; nu au fost identificate doar în districtele Klaipėda, Tauragė, Kelmė și Raseiniai; cele în –ikiai — într-o parte compactă a arealului samogitian (în districtele Skuodo, Kretingos, Klaipėdos, Mažeikių, Plungės, Telšių, Kelmės și Šilalės), precum și în districtul Joniškis; cele în –ūčiai — în districtele Šilutė și Šilalė; cele în –uičiai — în districtele Joniškis, Šiauliai și Kelmė; cele în –uižiai — în districtele Joniškis și Šiauliai; cele în –uliai — în arealul districtelor Klaipėda, Plungė, Šilalė și Telšiai; cele în –užiai — în districtele Klaipėda, Šilutė, Joniškis și Šiauliai. În arealul menționat s-au găsit: cu –aliai — 27 de oiconime; cu –eliai — 49 de oiconime; cu –yčiai — 10 oiconime; cu –ikiai — 22 de oiconime; cu –uičiai — 4 oiconime; cu –ūčiai — 78 de oiconime; cu 38 KALBOS KULTŪRA | 82 –ūčiai — 2 oiconime; cu –ukai — 3 oiconime; cu –uliai — 5 oiconime; cu –uižiai — 2 oiconime; cu –užiai — 7 oiconime. Unele elemente structurale discutate sunt mai universale; de exemplu, sunt mai numeroase oiconimele formate cu sufixele –aliai, –ūčiai, –ukai, în timp ce altele, de pildă cele cu –yčiai, –ikiai, –uičiai, –uižiai, –užiai, se întâlnesc doar câte unul sau două în anumite districte. Este dificil de spus dacă aceste formante, preluate din antroponime aflate în uz sau reconstruite4, sunt invazive sau relicte, câtă vreme straturile antroponimice nu au fost suficient cercetate; trebuie remarcat doar că oiconimele cu formanții –yt– și –ik– sunt răspândite aproape pe întreg teritoriul Lituaniei Prusace (cf. Razmukaitė 1994: 13–14). ŠALTINIAI LASŽ 1974, 1976: Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 1, 2, Vilnius. LAV 1925: Lietuvos apgyventos vietos, Kaunas. LKŽ VIII 1970: Lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. LPŽ 1985, 1989: Lietuvių pavardžių žodynas 1, 2, Vilnius. LITERATŪRA G r i n a v e c k i e n ė E. 1991: Nevedusių vyrų (berniukų) pavardžių priesagos. – Lietuvių kalbos atlasas 3. Morfologija, Vilnius. M a c i e j a u s k i e n ė V. 1977: Lietuvių asmenvardžių priesagų paplitimas XVII a. – Lietuvių kalbotyros klausimai 17, 159–168. R a z m u k a i t ė M. 1993: Oikonimų, atsiradusių iš asmenvardžių su patroniminėmis priesagomis, paplitimas Lietuvoje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 133–165. R a z m u k a i t ė M. 1994: Apie Prūsų Lietuvos oikonimų darybos formantus ir jų paplitimą. – Vakarų baltų kalbų ir kultūrų reliktai. Konferencijos tezės. Klaipėda, 13–14. Gauta 2009 10 28 4 Lietuvių kalbos atlaso medžiaga rodo, kad priesagos –ukas, –utis, –ūtis, –utis ir –ytis, taip pat kaip –aitis ir –elis, tarmėse vartojamos nevedusių vyrų (berniukų) pavardėms sudaryti (žr. Grinaveckienė 1991: 117–120 ir žemėl. nr. 111). M. RAZMUKAITĖ. Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus 39 ON SOME SUFFIXED OIKONYMS OF WESTERN LITHUANIA S u m m a r y The paper offers an overview of pluralia tantum oikonyms spread in western Lithuania and derived from personal names with the help of the diminutive suffixes –alis, –ytis, –ikas, –ikis, –ulis, –utis, –uižis, –utis, –užis. These are derivatives with the structural elements –aliai, –yčiai, –ikai, –ikiai, –uliai, –uičiai, –uižiai, –učiai, –užiai. The oikonyms have been collected from 15 districts of Western Lithuania: Akmenė, Mažeikiai, Skuodas, Kretingà, Klaipėda, Plùngė, Telšiai, Kėlmė, Šilùtė, Šilàlė, Tauragė, Raséiniai, roughly covering the area of Lowlanders (žemaičių) and Jùrbarkas, Jõniškis and Šiauliai, or the area of Western Highlanders (aukštaičių). The results of the investigation are rather tentative. MARIJA RAZMUKAITĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, Vilnius LT-10308 40 KALBOS KULTŪRA | 82