Apie kai kuriuos Vakarų Lietuvos priesaginius oikonimus

34 KULTURA JĘZYKA | 82 MARIJA RAZMUKAITĖ Lietuvių kalbos institutas O NIEKTÓRYCH ZACHODNICH LITWINACH OIKONIMY SUFIKSALNE Z różnych badań oikonimów wynika, że na Litwie dominują oikonimy pochodzenia antroponimicznego. Szczególnie rozpowszechnione są tak zwane formy pluralia tantum, tj. nazwy miejscowości utworzone od nazw osobowych w liczbie mnogiej, np. : Gedv lai k.: Gedvlas avd. ; Ivõškai k.: Ivõškus avd. ; Norknai k.: Norknas avd. ; Pleškáičiai k.: Pleškáitis avd. ir t. t. Uważa się, że przy rekonstrukcji warstw antroponimii minionych stuleci, w poszczególnych przypadkach mogłaby również posłużyć oikonimia, która, obejmując dość stałą warstwę nazw, mogła zakonserwować wiele faktów dotyczących rozpowszechnienia lub zasięgu niektórych nazw osobowych. To samo można powiedzieć o oikonimach sufiksalnych pl. tantum z zakończeniami -aičiai, -ėnai, -oniai (-onys) i -ūnai, utworzonych od nazw osobowych mających patronimiczne sufiksy -aitis, -ėnas, -onis, -ūnas, których rozpowszechnienie na Litwie odzwierciedla również zasięgi nazw osobowych z wymienionymi sufiksami (zob. Razmukaitė 1993). Do niniejszego badania wybrano mniej popularne przypadki – właśnie te oikonimy sufiksalne, które zostały utworzone od nazw osobowych mających afiks o znaczeniu deminutywnym lub podobnym. Rozpowszechnienie historycznych nazw osobowych z sufiksami zdrobniałymi i hipokorystycznymi -elis, -elė, -ėlis, -ėlė (jak zresztą również z sufiksami patronimicznymi -aitis, -ėnas, -onis i -ūnas) omówiono w artykule Vitalii Maciejauskienė Rozpowszechnienie sufiksów litewskich nazw osobowych w XVII w. (Maciejauskienė 1977). Pozostałe wymienione tutaj zdrobniałe i hipokorystyczne sufiksy nazw osobowych -(i)ukas, -ulis, -utis, z których część mogła mieć również pochodzenie patronimiczne, nie tworzą wyraźniejszych zasięgów, ponieważ autorka dysponowała wówczas jedynie taką ilością materiału źródłowego. W artykule bada się oikonimy zachodniej Litwy, wybrane z 15 rejonów – Akmẽ nės, Mažekių, Skuõdo, Kretingõs, Klapėdos, Plùngės, Telši, Ke mės, Šilùtės, Šilãlės, Taurags, Raséinių, tj. zasięgu gwar żmudzkich, oraz Jùrbarko, Jõniškio i Šiauli, tj. zasięgu zachodnich gwar auksztockich (LASŽ 1974, 1976; LAV M. RAZMUKAITĖ. O niektórych zachodniolitewskich ojkonimach sufiksalnych 35 1925). Wschodnia granica tego obszaru przebiega w pobliżu Vičiuvisu (dopływ Liẽlupy), dalej biegnie Dubýsą, granicę południową stanowi zaś Nẽmunas. Jak już wspomniano, artykuł dotyczy tych sufiksalnych form pluralia tantum ojkonimów, które pochodzą od antroponimów mających afiks deminutywny lub podobny. A zatem morfem wyróżniający ojkonim w tych przypadkach jest jedynie elementem strukturalnym, a nie słowotwórczym. Ojkonimy podawane są według sufiksów (w kolejności alfabetycznej), poczynając od najbardziej północno-zachodniego krańca Litwy i dalej przesuwając się na południe oraz na wschód. -aliai rejon skuodzki, 1 ojkon. (wieś Udrãliai : *Udrãlis, por. Udrà antropon.1); rejon szyłucki 2 oik. (wieś Snù kaliai: *Snukalis, por. nazwisko Snukaitis; wieś Uogalia: *Uogalis, por. Úoga, nazwisko Uogẽla); rejon okmeński 1 oik. r. 2 oik. (Gudãliai k. : *Gudalis, plg. Gùdas, Gudáitis pvd.; Prūsãliai k. : *Prūsalis, plg. Prsas, Prūsáitis pvd.); Šilalės r. 10 oik. (Gerčãliai k. : *Ger- (wieś Latvãliai: nazwisko Latvãlis); Plungės čalis, por. nazwisko Gečas, Gerčỹs. ; wieś Kalvãliai: *Kalvalis, por. nazwiska Kálvis, Kalváitis. ; wieś Kaštaunãliai: *Kaštaunalis, por. nazwisko. Kaštaunà nazwisko i in.); rejon tauroski 2 oik. (wieś Rūgãliai: Rgalis nazwisko; wieś Vilnãliai: *Vilnalis, por. Vilnius, Vilnónis nazwisko); rejon telszański 2 oik. (Gomãliai: *Gomalis, por. Gõmas, Gomỹs nazwisko; wieś Len kã liai: *Lenkalis, por. Lénkas, Lenkáitis nazwisko); rejon kelmski 3 oik. (wieś Klibãliai: *Klibalis, por. Klibas, Klibãvičius nazw. os.; wieś Vėžãliai: *Vėžalis, por. Vėžẽlis nazw. os.; wieś Žeimãliai: *Žeimalis, por. Žeimis, Žeimỹs nazw. os.); rejon rašeiński, 4 oikonimy. (wieś Guikãliai: *Guikalis, por. Gukalis nazw. os.; wieś Kempãliai: *Kempalis, por. Kempa, Kempė nazw. os.; wieś Kinčãliai: *Kinčalis, por. Kiñčius nazw. os.; wieś Macãliai: *Macalis, por. Macáitis, Macẽlis nazw. os.). -eliai2 rejon skuodaski, 1 oikonim. (wieś Vaitelia: Vaitẽlis nazw. os.); rejon kłajpedzki, 3 oikonimy. (wieś Kojẽliai: Kojẽlis nazw. os.; wieś Mėželia: *Mėželis, por. Meželis, Miežẽlis nazw. os.; wieś Vaitelia: Vaitẽlis nazw. os.); rej. szyłucki 11 oik. (Jõneliai w. : Jõnelis nazw.; Kebelia w. : Kèbe lis nazw.; Meižẽliai w. : Meižẽlis nazw. i in.); rej. okmiański 4 oik. (Juodrẽliai w. : *Juodrelis, por. Júodris, Juodrỹs nazw.; Kulvelia w. : Kùlvelis nazw.; Latvẽliai w. : Latvẽlis nazw.; Mančẽliai w. : *Mančelis, por. Mañčius nazw.); rej. telszewski 3 oik. (Gaidẽliai w. : Gaidẽlis nazw.; Gaubẽliai w. : *Gaubelis, por. Gaubỹs nazw.; Gudẽliai w. : Gudẽlis nazw.); rej. kielmski 4 oik. (Auksẽliai w.: Auksẽlis nazw. ; 1 Zob. na temat nazwisk LPŽ 1–2. 2 Podawane są ojkonimy także z -elmorfemem, zwracając uwagę na to, że w zachodniej części gwar żmudzkich -al- ⁄⁄ -elfiksowane jest również w ojkonimach. 36 KULTURA JĘZYKA | 82 Gudẽliai 2 k.: Gudẽlis pvd. ; Rutẽliai k.: Rutẽlis pvd. ); rejon rosieński 5 ojk. (Lankẽliai k. : Lankẽlis pvd.; Rinkšelia k. : Riñkšelis pvd.; Sargẽliai k. : Sargẽlis pvd. i in.); rejon janiski 4 oik. (Dameliai k. : *Damelis, por. Dãmalis, Dãmulis pvd.; Maželiai k. : Mažẽlis pvd.; Rimšeliai k. : Rimšẽlis pvd.; Staneliai k. : Stanẽlis pvd.); rejon szawelski 9 oik. (Gudėliai k. : Gudẽlis pvd.; Jauneliai k. : *Jaunelis, por. Jaunelòvičius pvd.; Kubeliai k. : *Kubelis, por. Kubelẽvičius pvd. i in.). -yčiai rejon szkudzki 1 oik. (Barstyčiai mstl. : *Barstytis, por. Barsteikà pvd.); rejon kretyngowski 1 oik. (Grabšýčiai (< *Grabštyčiai) wieś: *Grabštytis, por. Grãbštas nazw. os. ); rejon szylucki, 1 nazwa miejscowa. (Vlkyčiai wieś: *Vilkytis, por. Vikas, Vilkáitis nazw. os.); rejon mazeikijski, 1 nazwa miejscowa. (Réivyčiai wieś: Réivytis nazw. os.); rejon okmiański, 1 nazwa miejscowa. (Dilbýčiai wieś: *Dilbytis, por. Dilbtis nazw. os.); rejon plungėski 2 oik. (wieś Gavyčiai: *Galvytis, por. nazwisko Gálvičius; wieś Gelžýčiai: *Gelžytis, por. nazwiska Gežius, Gelžaitis); rejon szylalski 2 oik. (wieś Gavyčiai: *Galvytis, por. nazwisko Gálvičius; wieś Katýčiai: *Katytis, por. nazwisko Katáitis); rejon telszański 2 oik. (wieś Gelžýčiai: *Gelžytis, por. nazwiska Gélžis, Gežius; wieś Jaušýčiai: *Jaušytis, imię osobowe); rejon szawelski 1 oik. (wieś Gilvýčiai: *Gilvytis, por. nazwiska Gilvckas, Gilvýdis). -ikai w rej. szyłuckim 3 oik. (wieś Budrika : nazwisko Budrkas; wieś Jonika : nazwisko Jonkas; wieś Macika : nazwisko Mackas); w rej. kiejdańskim 1 oik. (wieś Girnkai : nazwisko Girnkas); w rej. szawelskim 1 oik. (wieś Čibrkai : *Čibrikas, por. nazwisko Čbiras). -ikiai w rej. okmiańskim 3 oik. (Áubrikiai wieś : *Aubrikis, por. Álbrikis nazw. os.; Dilbikia wieś : Dlbikis nazw. os.; Šaũčikiai wieś : *Šaučikis, por. Šaučiùkas nazw. os.); rejon kretyngoski 1 oik. (Šaũčikiai wieś : *Šaučikis, por. Šaučiùkas, Šaučikòvas nazw. os.); rejon kłajpedzki 4 oik. (Júodikiai wieś : Juodkis nazw. os.; Mẽdikiai wieś : Mẽdikis nazw. os.; Rùmbikiai wieś : *Rumbikis, por. Rumbà, Rumbáitis nazw. os.; Urbkiai wieś : *Urbikis, por. Ùrbikas nazw. os.); rejon możejkowski 1 oik. (Urvikia wieś : Ùrvikis nazw. os.); rejon akmeński 1 oik. (Rudikia wieś : *Rudikis, por. Rùdis, Rudė nazw.); rej. płungiański 2 oik. (Bùdrikiai wieś : Bùdrikis nazw.; Krapštkiai wieś : *Krapštikis, por. Krapštà nazw.); rej. telszański 2 oik. (Brvikiai wieś : *Brėvikis, por. Brevis, Brevė nazw.; Ptrikiai wieś : *Pėtrikis, por. Pètrikis nazw.); rej. kielmski 1 oik. (Jùdikiai wieś : Judkis nazw.); rej. janiski 3 oik. (Gaũdikiai wieś : *Gaudikis, por. Gaudùtis nazw. os.; Radkiai wieś : Radkis nazw. os.; Šilmikia wieś : *Šilmikis, por. Šilmaitis nazw. os.). M. RAZMUKAITĖ. O niektórych zachodniolitewskich ojkonimach sufiksalnych 37 -učiai 2 ojkonimy w rej. skuodaskim (Geidùčiai wieś : Geidùtis nazw. os.; Jazdučia wieś : Jazdùtis nazw. os.); 5 ojkonimów w rej. kretyngskim (Eitùčiai wieś : Eitùtis nazw. os.; Gaudùčiai wieś : Gaudùtis nazw. os.; Kašùčiai wieś : *Kašutis, por. Kašulis nazw. os. i in.); rej. kłajpedzki 5 oik. (wieś Lankùčiai : nazw. os. Lankùtis; wieś Legùčiai : *Legutis, por. nazw. os. Legutà; wieś Pleškùčiai : *Pleškutis, por. nazw. os. Plẽškus itd.); rej. szyłucki 4 oik. (wieś Degùčiai : nazw. os. Degùtis; wieś Ramùčiai : nazw. os. Ramùtis; wieś Tvaskùčiai : *Tvaskutis, por. nazw. os. Tvaskà, Tvãskus; wieś Žemùčiai : *Žemutis, por. nazw. os. Žemutáitis); rej. mazeikijski 2 oik. (wieś Tvaskùčiai : *Tvaskutis, por. nazw. os. Tvaskà, Tvaskỹs; wieś Troškùčiai : *Troškutis, por. nazw. os. Troškà); rej. okmiański 2 oik. (wieś Ramùčiai : nazw. os. Ramùtis; wieś Viešùčiai : *Viešutis, por. nazw. os. Viešnas); rejon płungiański 5 oik. (wieś Degùčiai: nazw. osob. Degùtis; wieś Maldùčiai: *Maldutis, por. nazw. osob. Maldáuskas, Meldùtis; wieś Narùčiai: nazw. osob. Narùtis i in.); rejon szyłelski 7 oik. (wieś Gerdùčiai: *Gerdutis, por. nazw. osob. Gerdáitis; wieś Mišùčiai: nazw. osob. Mišùtis; wieś Šerùčiai: nazw. osob. Šerùtis i in.); rejon telszański 2 oik. (wieś Degùčiai: nazw. osob. Degùtis; wieś Skaudùčiai: *Skaudutis, por. nazw. osob. Skaũdas, Skaudỹs); rejon kormełowski 12 oik. (wieś Degùčiai: nazw. osob. Degùtis; wieś Ejùčiai: *Ejutis, por. hist. im. Adams Eiutis; wieś Kirkùčiai: nazw. osob. Kirkùtis i in.); rejon rosieński 7 oik. (Bakùčiai k. : Bakùtis pvd.; Gintùčiai k. : *Gintutis, por. Gintaũtis pvd.; Lakštùčiai k. : Lakštùtis pvd. i in.); rejon jurborski 6 oik. (Ambručia k. : Ambrùtis pvd.; Eimùčiai k. : Eimùtis pvd.; Klausùčiai k. : *Klausutis, por. Klausas pvd. i in.); rejon janiski 3 oik. (Degùčiai k. : Degùtis pvd.; Narsùčiai k. : Narsùtis pvd.; Vaizgučiai k. : *Vaizgutis, por. Váizgutas pvd.); rejon szawelski 16 oik. (Augùčiai k. : Augùtis pvd.; Auksučia k. : Auksùtis pvd.; Birùčiai k. : Birùtis pvd. i in.). -ūčiai, rejon szyłucki, 1 oik. (wieś Sakčiai: *Sakūtis, por. Sãkas, Sakuõtis nazw. os.); rejon szyłalski, 1 oik. (wieś Gimbčiai: Gimbtis nazw. os.). -uičiai rejon kłajpedzki, 1 oik. (wieś Maciùičiai: *Maciuitis, por. Macỹs, Maciùkas nazw. os.); rejon kielmski, 1 oik. (Meškùičiai wieś : *Meškuitis, por. Mẽškis, Mẽškus nazw. os., także por. meškùitis „młode niedźwiedzia, niedźwiadek“3); rej. janiski 1 oik. (Medikùičiai wieś : *Medikuitis, por. Mẽdikis, Medikỹs nazw. os.); rej. szawelski 1 oik. (Meškùičiai miasteczko, wieś : *Meškuitis, por. Mẽškis, Mẽškus nazw. os.). 3 Zob. LKŽ VIII 1970. 38 KALBOS KULTŪRA | 82 -uižiai rej. joniskiski 1 oik. (wieś Rukužiai: *Rukuižis, por. nazwisko Rukùiža); rej. szawelski 1 oik. (wieś Piktužiai: nazwisko Piktužis). -ukai rej. telszewski 1 oik. (wieś Ražiùkai: *Ražiukas, por. nazwiska Ražỹs, Ražukas, Rožỹs); rej. rosieński, 1 oik. (wieś Ribùkai: *Ribukas, por. nazwisko Ribáitis, Ribckas); rej. szawelski, 1 oik. (wieś Kasčiuka: nazwisko Kasčiùkas). -ukiai, rej. szawelski, 1 oik. (wieś Eidùkiai: nazwisko Eidùkis). -uliai rej. kłajpedzki, 1 oik. (wieś Daugùliai : nazwisko Daũgulis); rejon płungiański, 1 oik. (wieś Bertulia : nazwisko Bertulỹs); rejon szyłelski, 1 oik. (wieś Grigùliai : nazwisko Grigùlis); rejon telszański, 2 oik. (wieś Gerulia : nazwisko Gerùlis; wieś Kinčiulia : *Kinčiulis, por. nazwisko Kiñčius). -užiai rejon kłajpedzki 2 oik. (wieś Dargùžiai : nazw. os. Dargùžis; wieś Mkužiai : nazw. os. Mkužis, Mikužỹs); rejon szyłelski 1 oik. (wieś Anùžiai : nazw. os. Ãnužis, Anužỹs); rejon kielmski 2 oik. (wieś Bagùžiai : nazw. os. Bagùžis; wieś Gedùžiai : *Gedužis, por. nazw. os. Gẽdžius, Gedùtis); rejon janiski 1 oik. (wieś Bitùžiai : *Bitužis, por. nazw. os. Btė, Bitis); Rejon szawelski 1 oikonim. (wieś Pikùžiai: *Pikužis, por. Pkužas, Pikùtis — nazw. osob.). Z przedstawionych danych wynika, że na Litwie Zachodniej podstawę znacznej części oikonimów z -aliai, -yčiai, -ikai, -ikiai, -uičiai, -učiai, -uižiai, -užiai stanowią antroponimy (nazwiska lub przezwiska), mające w swojej strukturze afiksy -alis, -ytis, -ikas, -ikis, -uitis, -utis, -uižis, -užis. Nie są to derywaty produktywne, choć pojawiają się na pewnych zwartych obszarach. Na przykład oikonimy z -yčiai występują niemal na całym obszarze; nie znaleziono ich jedynie w rejonach kłajpedzkim, taurożańskim, kielmeńskim i rosieńskim; z -ikiai – w zwartej części obszaru żmudzkiego (w rejonach skuodzkim, kretyngańskim, kłajpedzkim, mazeikijskim, płungiańskim, telszańskim, kielmeńskim i szylalskim) oraz w rejonie janiskim; z -ūčiai – w rejonach szyłokarczemskim i szylalskim; z -uičiai – w rejonach janiskim, szawelskim i kielmeńskim; z -uižiai – w rejonach janiskim i szawelskim; z -uliai – na obszarze rejonów kłajpedzkiego, płungiańskiego, szyłelskiego i telszańskiego; z -užiai – w rejonach kłajpedzkim, szyłokarczemskim, janiskim i szawelskim. Na wymienionym obszarze znaleziono: z -aliai – 27 oikonimów; z -eliai – 49 oik., z -yčiai – 10 oik. ; z -ikiai – 22 oik. ; z -uičiai – 4 oik. ; z -učiai – 78 oik. ; su M. RAZMUKAITĖ. O niektórych zachodniolitewskich ojkonimach sufiksalnych 39 -ūčiai – 2 oik.; su -ukai – 3 oik.; su -uliai – 5 oik.; su -uižiai – 2 oik.; su -užiai – 7 oik. Niektóre omawiane elementy struktury są bardziej uniwersalne, na przykład ojkonimów sufiksalnych z sufiksami -aliai, -učiai, -ukai jest więcej, natomiast innych, np. z -yčiai, -ikiai, -uičiai, -uižiai, -užiai, spotyka się zaledwie po jednym lub po kilka w poszczególnych rejonach. Czy te formanty, przejęte z funkcjonujących lub zrekonstruowanych antroponimów4, są inwazyjne czy reliktowe, trudno powiedzieć, dopóki warstwy antroponimów nie zostaną dostatecznie zbadane; należy jedynie zauważyć, że ojkonimy z formantami -ytir -ik są rozpowszechnione niemal na całym terytorium Litwy Pruskiej (por. Razmukaitė 1994: 13–14). ŠALTINIAI LASŽ 1974, 1976: Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 1, 2, Vilnius. LAV 1925: Lietuvos apgyventos vietos, Kaunas. LKŽ VIII 1970: Lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. LPŽ 1985, 1989: Lietuvių pavardžių žodynas 1, 2, Vilnius. LITERATŪRA Gr inaveckienė E. 1991: Nevedusių vyrų (berniukų) pavardžių priesagos. – Lietuvių kalbos atlasas 3. Morfologija, Vilnius. Maciejauskienė V. 1977: Lietuvių asmenvardžių priesagų paplitimas XVII a. – Lietuvių kalbotyros klausimai 17, 159–168. Razmu kaitė M. 1993: Oikonimų, atsiradusių iš asmenvardžių su patroniminėmis priesagomis, paplitimas Lietuvoje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 32, 133–165. Razmu kaitė M. 1994: Apie Prūsų Lietuvos oikonimų darybos formantus ir jų paplitimą. – Vakarų baltų kalbų ir kultūrų reliktai. Konferencijos tezės. Klaipėda, 13–14. Gauta 2009 10 28 4 Lietuvių kalbos atlaso medžiaga rodo, kad priesagos -ukas, -utis, -ūtis, -uitis ir -ytis, taip pat kaip -aitis ir -elis, tarmėse vartojamos nevedusių vyrų (berniukų) pavardėms sudaryti (žr. Grinaveckienė 1991: 117–120 ir žemėl. nr. 111). 40 KALBOS KULTŪRA | 82 O NIEKTÓRYCH OIKONIMACH Z SUFIKSAMI ZACHODNIEJ LITWY Streszczenie Artykuł przedstawia przegląd oikonimów pluralia tantum występujących w zachodniej Litwie i utworzonych od imion osobowych za pomocą sufiksów deminutywnych -alis, -ytis, -ikas, -ikis, -ulis, -uitis, -uižis, -utis, -užis. Są to derywaty ze strukturalnymi elementami -aliai, -yčiai, -ikai, -ikiai, -uliai, -uičiai, -uižiai, -učiai, -užiai. Oikonimy zebrano w 15 okręgach zachodniej Litwy: Akmẽnė, Mažekiai, Skuõdas, Kretingà, Klapėda, Plùngė, Telšia, Kemė, Šilùtė, Šilãlė, Taurag, Raséiniai, obejmujących w przybliżeniu obszar Żmudzinów (žemaičių), oraz Jùrbarkas, Jõniškis i Šiaulia, czyli obszar zachodnich Auksztotów (aukštaičių). Wyniki badań są dość niepewne. MARIJA RAZMUKAITĖ Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, Vilnius LT-10308