Gyvenimas kaip krintanti rugpjūčio žvaigždė

J. KaracieJus. Życie jak spadająca sierpniowa gwiazda 363 PersonaliJos JUOZAS KARACIEJUS Instytut Języka Litewskiego ŻyCie JaK SpaDająCa SIERPNIOWA GWIAZDA Pamięci Sauliusa Ambraza Trudno, bardzo trudno pisać o współpracowniku i koledze (do tej pory wciąż nie mam odwagi napisać „byłym”), którego życie spłonęło wraz z gwiazdami ostatnich sierpniowych nocy, spadającymi i znikającymi w nicości. Trudno także dlatego, że wszystkim nam wydawało się, iż Saulius jest w pełni sił nie tylko pod względem naukowo-twórczym, lecz także fizycznym – nigdy nikomu nie skarżył się na żadne dolegliwości, nie chorował. I oto... 30 sierpnia w naszej skrzynce poczty elektronicznej pojawiła się dla wszystkich niespodziewana wiadomość, że nie ma już naszego kolegi Sauliusa Ambrazasa, że gwiazda jego życia, który nie doczekał nawet pięćdziesiątych trzecich urodzin, zgasła. Początkowo nie chciało się w to uwierzyć, gdzieś w głębi serca wciąż tliła się nadzieja, że może to pomyłka, że tak 364 KALbOS KULtŪRA | 83 nie może być, przecież właśnie tego dnia kolega Saulius Ambrazas po kolejnych corocznych wakacjach miał przyjść do pracy, jak zwykle usiąść przy swoim zawalonym książkami biurku i, wyjąwszy z szuflady rękopis trzeciej monografii poświęconej rozwojowi słowotwórstwa litewskich przymiotników, będącej na ukończeniu, na czystej kartce swoim pochyłym pismem dalej wyjaśniać przyszłemu czytelnikowi historię jeszcze nierozwiązanych zagadek słowotwórstwa wyrazów tej części mowy języka litewskiego. Niestety... dziś można jedynie przypuszczać, czego kolega Saulius nie zdążył już powiedzieć ani nam, swoim współpracownikom, ani wszystkim przyszłym czytelnikom. Dobrze pamiętam dzień 14 listopada 1984 roku, kiedy do ówczesnego Zakładu Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego i Literatury przyszedł młody mężczyzna z elegancką bródką i, powitawszy powściągliwie (może nieco skrępowany) przyszłych kolegów, od razu usiadł przy przydzielonym mu biurku. Prawdą jest, że Saulius Ambrazas nie przyszedł prosto z ławy uniwersyteckiej sali wykładowej, jak wielu młodych ludzi, którzy wówczas przybyli do Instytutu, lecz ukończył już aspiranturę na Uniwersytecie Wileńskim, napisał i w tym samym 1984 roku obronił rozprawę doktorską (wówczas kandydacką z nauk filologicznych) Abstrakty czasowników (nomina actionis) w języku starolitewskim. My, pracownicy Działu Historii Języka i Dialektologii, wiedzieliśmy, że Saulius Ambrazas jest bardzo dobrze przygotowanym pracownikiem, doskonale obeznanym zarówno ze starszą, jak i z najnowszą ówczesną literaturą lingwistyczną, ponieważ dorastał i dojrzewał wśród książek o profilu humanistycznym. Od pierwszych dni młodszy pracownik naukowy Saulius Ambrazas zaangażował się w przygotowanie trzeciego tomu głównej wówczas zbiorowej pracy działu – Atlasu dialektologicznego języka litewskiego. Do tego tomu poświęconego morfologii gwar języka litewskiego przygotował 20 map i napisał do nich dość obszerne komentarze. W czasie wykonywania tej wymagającej wiele sił i staranności pracy Saulius Ambrazas nie tylko pisał artykuły naukowe dla litewskich i zagranicznych czasopism lingwistycznych, lecz także rozpoczął przygotowywanie pierwszej części wielkiego dzieła Rozwój derywacji rzeczowników – Derywaty odczasownikowe języka litewskiego, która ukazała się drukiem już w niepodległej Litwie w 1993 roku. Dwa lata później, w 1995 roku, kolega Saulius, pomyślnie obroniwszy pracę habilitacyjną, nadal intensywnie prowadził historyczne badania nad derywacją rzeczowników w języku litewskim, które podsumował w wydanej po pięciu latach (2000) kontynuacji pierwszej monografii Rozwój derywacji rzeczowników. II. W tej książce, opierając się na bogatym materiale zebranym z różnych źródeł, opisał rozwój derywatów odimiennych języka litewskiego od najdawniejszych czasów aż do dziś. Wraz z tymi pracami zmieniały się także obowiązki Sauliusa Ambrazasa. Rozpocząwszy, jak już wspomniano, pracę w Instytucie jako młodszy pracownik naukowy, w 1985 r. J. KaracieJus. Życie jak spadająca sierpniowa gwiazda 365 został ponownie zakwalifikowany jako pracownik naukowy, w 1991 r. – starszy pracownik naukowy, a od 1995 r. – główny pracownik naukowy. ale kolega Saulius nie miał skłonności do mówienia ani o swoich obowiązkach, ani o stopniach naukowych. O wiele chętniej rozmawiał o najnowszych książkach lingwistycznych i omawianych w nich kwestiach, a jeśli rozmowa niespodziewanie schodziła na problemy życia wewnętrznego naszego kraju, zawsze gorąco przekonywał, że nie należy zbyt pesymistycznie reagować na wciąż występujące trudności, że wszelkie niedogodności z czasem znikną, trzeba tylko uzbroić się w cierpliwość. Saulius Ambrazas poświęcał wiele uwagi i czasu nie tylko pisanym przez siebie pracom naukowym, lecz także wszystkim pracom opracowywanym i omawianym w zakładzie. Wszystkie omawiane prace czytał uważnie, a swoje uwagi nie tylko zapisywał na osobnej kartce, aby móc je przedstawić podczas omawiania, lecz także kilkakrotnie, a niekiedy (zwłaszcza w rozprawach doktorskich) nawet kilkadziesiąt razy dopisywał te uwagi swoim charakterystycznym tępym ołówkiem na marginesach czytanej pracy. Saulius Ambrazas zawsze bowiem wymagał od wszystkich, aby twierdzenia omawianej pracy były jasne i oparte na niebudzących wątpliwości danych lingwistycznych. Taka postawa kolegi Sauliusa, która być może nieco onieśmielała niektórych młodych badaczy, zdaje się, była właściwym tylko jemu sekretnym środkiem metodycznym, usilnie skłaniającym autorów każdej omawianej pracy do dobrego przygotowania się, przyzwyczajania się do tego, by nie bać się bronić swoich tez, a zarazem do uczenia się podstaw poważnej dyskusji naukowej. Dla młodego człowieka, stawiającego pierwsze kroki w pracy badawczej, była to bez wątpienia bardzo dobra szkoła, a poprawnie sformułowane uwagi (wraz z tymi znajdującymi się na marginesach pracy) były także zachętą, by się nie lękać i zawsze wierzyć we własne siły. Oczywiście o koledze Sauliusie Ambrazasie, jako o naukowcu i człowieku ze wszystkimi właściwymi każdemu z nas ludzkimi słabościami, można by pisać i pisać: wymieniać dziesiątki jego artykułów naukowych, zredagowanych prac, redakcji jakich litewskich i zagranicznych czasopism naukowych był członkiem. ale te słowa, te wyliczenia już niczego nie zmienią, a czasem być może nawet nie są potrzebne, bo nie zawsze łatwo tymi umiłowanymi przez Sauliusa Ambrazasa litewskimi słowami wyrazić dotykającą nas stratę, tym bardziej że kiedy przychodzisz na kolejne zebranie wydziału, a zebrani współpracownicy nie spieszą się z jego rozpoczęciem, jakby wciąż na coś czekali, mimowolnie zaczynasz myśleć, że oto otworzą się drzwi i wejdzie przez nie kolega Saulius... lecz posiedzenie się rozpoczyna, iluzja tej chwili rozwiewa się i wtedy rozumiesz, że już nigdy tak nie będzie. tylko nie wiadomo, dlaczego bezlitosne laumy, prządki losu, ulitowały się nad tobą, Kolego, nie dając ci dłuższej nici życia, dlaczego przecięły ją zbyt wcześnie... niech więc lekka będzie dla ciebie rodzima ziemia Litwy...