Jonas Jablonskis ir bendrinės lietuvių kalbos šimtmetis

Jonas Jablonskis i stulecie ogólnego języka litewskiego 359 JONAS JABLONSKIS I STULECIE OGÓLNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO (18. konferencja Jonasa Jablonskisa z okazji 150. rocznicy urodzin) W dniach 7–8 października w Instytucie Języka Litewskiego odbyła się międzynarodowa konferencja Jonasa Jablonskisa „Jonas Jablonskis i stulecie ogólnego języka litewskiego”, poświęcona upamiętnieniu 150. rocznicy urodzin językoznawcy1. Już po raz osiemnasty zorganizowana konferencja była poświęcona uczczeniu pamięci twórcy ogólnego języka litewskiego Jonasa Jablonskisa, omówieniu osobliwości powstawania i rozwoju języków ogólnych oraz analizie współczesnych aktualnych problemów normalizacji i perspektyw na przyszłość2. Na jubileuszowej międzynarodowej konferencji zorganizowanej przez Instytut Języka Litewskiego i Katedrę Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego wygłoszono dwadzieścia jeden referatów, z których siedem – przez naukowców z zagranicy. W konferencji uczestniczyli zaproszeni goście z Wielkiej Brytanii, Niemiec, Norwegii i Estonii, przybyli również naukowcy z sąsiedniej Łotwy. Pierwsza część konferencji, którą rozpoczęła prawnuczka Jonasa Jablonskisa Eglė Lukėnaitė-Griciuvienė, była poświęcona życiu i działalności językoznawcy. Gość przedstawiła niedawno wydaną książkę listów i wspomnień (Eglė Lukėnaitė-Griciuvienė, Rodzina Konstancji i Jonasa Jablonskisów: Jonas Jablonskis oczami prawnuczek). Rozważano, na ile uzasadnione jest stwierdzenie, że J. Jablonskis jest ojcem ogólnego języka litewskiego, omówiono działalność naukową językoznawcy. W swoich pracach stosował nie tylko metody analogii, lecz także językoznawstwa porównawczego. Ubolewano, że dotychczas językoznawcy nie próbowali wyodrębnić zasad normalizacji języka zawartych w pracach J. Jablonskisa (Arnoldas Piročkinas, Dėl ku 1 Konferencję wsparły Komisja Upamiętniania Tradycji i Dziedzictwa Lituanistycznego, Litewska Rada Naukowa, samorząd rejonu szakijskiego, UAB „Vuorė” (Szaki) oraz UAB „Govilis” (Utena). 2 Program konferencji można przeczytać na stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego pod adresem http://www. lki.lt/LKI_LT/images/Naujienos/Jono%20Jablonskio%20konferencijos%20programa_2010, tezy – http://www.lki.lt/LKI_LT/images/Naujienos/Jono%20Jablonskio%20konferencijos% 20 tez 360 KULTURA JĘZYKA | 83 niektórych rozważań na temat działalności językowej Jonasa Jablonskisa). Szczegółowo omówiono również działalność społeczną J. Jablonskisa, ujawniono niektóre złożone zwroty w biografii językoznawcy, przedstawiono jego prace jako pedagoga, uczonego, bojownika przeciwko zakazowi druku – narodowego budziciela społeczeństwa (Vitas Labutis, Walka Jonasa Jablonskisa z zakazem druku litewskiego). Przypomniano przyczyny zmian w postawie narodowej J. Jablonskisa. Porównując drogę Vincasa Kudirkasa i Jonasa Jablonskisa ku tożsamości narodowej, można stwierdzić, że V. Kudirkas stał się ideologiem „Varpasa”, a J. Jablonskis – jego pomocnikiem i rzecznikiem. Podjęto próbę ukazania stosunku J. Jablonskisa także do innych działaczy litewskiej kultury (Giedrė Čepaitienė, Jonas Jablonskis – varpininkas). W części konferencji poświęconej poszczególnym pracom Jonasa Jablonskisa analizowano działalność leksykograficzną językoznawcy, wpływ jego prac na kulturę języka i stylistykę, a także znaczenie publikowanych recenzji dla rozwoju lituanistyki. Omówiono recenzje słowników i prace redakcyjne napisane przez J. Jablonskisa. Językoznawca zamierzał również sam napisać słownik, miał zgromadzony obszerny kartotekowy zbiór słów (Vilija Sakalauskienė, Działalność leksykograficzna Jonasa Jablonskisa). Poprawiając niedostatki stylu językowego, stosował kryteria celowości, jasności i zrozumiałości, przede wszystkim wymagał logiczności treści myśli; jego artykuły napisane są rzeczowym stylem naukowym, a zwłaszcza żywym stylem publicystycznym (Regina Koženiauskienė, Zainteresowanie Jonasa Jablonskisa stylem). J. Jablonskis rozróżniał zdania wtrącone oraz wypowiedzi i wyrazy wtrącone, a z punktu widzenia składni włączanie zdań zaliczał do przyłączania, łączenia i zbieżności zdań (Gintautas Akelaitis, Wtrącenia, ich wyjaśnienie w pracach gramatycznych Jonasa Jablonskisa). W recenzjach J. Jablonskisa wyłaniają się główne zasady normowania języka o charakterze oceniającym. Omówiono paralele i polemiczne stanowiska jego oraz innego oponenta – Juozasa Tумasa-Vaižgantasa, którego „Obrazki z Aukštaitiji” językoznawca redagował (Ilona Čiužauskaitė, Jonas Jablonskis – recenzent podręczników szkolnych: utwory przekazane Jablonskisowi do zrecenzowania przez Komisję Wydawniczą Książek Ministerstwa Oświaty). Wyjaśniano, jaki wpływ J. Jablonskis wywarł na język elementarza języka litewskiego Juozasa Damijonaitisa. Językoznawcę najbardziej interesowały treść podręcznika gramatyki języka litewskiego dla szkoły podstawowej, metodyka nauczania języka, jakość języka i jego poprawność (Vaida Buivydienė, Pięć recenzji Jonasa Jablonskisa – pięć wydań „Podstaw nauki gramatyki języka litewskiego” Juozasa Damijonaitisa). Historię poprawiania przypadków zapoczątkowało dzieło J. Jablonskisa Linksniai ir prielinksniai. Wiele zdań zebranych przez językoznawcę ze źródeł dialektologicznych i folklorystycznych można znaleźć również w pracach współczesnych badaczy; zachowano także jego sposób opisu znaczeń przypadków (Irena Smetonienė, Brigita Dambrauskaitė, Mianownik Jonas Jablonskis i stulecie języka litewskiego literackiego 361 historia korekty). W popularyzowaniu dorobku twórczego J. Jablonskisa i normalizowaniu języka litewskiego literackiego ważną rolę odegrały również prace inicjatora i autora rubryki „Kącik językowy” w dzienniku „Panevėžio balsas”, Petrasa Būtėnasa (Lionė Lapinskienė, Petras Būtėnas – kontynuator prac Jonasa Jablonskisa w dziedzinie kultury języka). Wybór między oryginalnymi a zaadaptowanymi formami nazw własnych pozostaje przedmiotem dyskusji zarówno na Łotwie, jak i na Litwie (Dzintra Šulce, Problemy używania nazw własnych innych języków w języku łotewskim). Problemy i nieścisłości w tworzeniu symbolicznych nazw łotewskich placówek oświatowych wynikają ze sprzeczności między dokumentami normatywnymi a praktyką językową (Velga Laugale, Problemy normalizacji nazw szkół na Łotwie). Zbadano, w jakim stopniu wiedza studentów z zakresu kultury języka i ich umiejętności posługiwania się językiem zależą od nauczania języka w szkole średniej oraz zmian w zadaniach egzaminów państwowych (Kęstutis Bredelis, Umiejętności stosowania systemu językowego przez studentów medycyny). W części konferencji poświęconej językom literackim narodów Europy i ich rozwojowi krótko omówiono rozwój i obecną sytuację literackiego języka niemieckiego. Omówiono politykę językową państw, w których język niemiecki jest językiem państwowym, relację literackiego języka niemieckiego z dialektami i innymi językami europejskimi, zwłaszcza z językiem angielskim (Gerhard Stickel, Rozwój języków europejskich: literacki język niemiecki). Gość z Norwegii zapoznał uczestników konferencji z biografią Ivara Osena (Aasena), twórcy nowego norweskiego języka pisanego, jego działalnością językową, literacką i społeczną, a także omówił zasady normalizacji nowego norweskiego języka pisanego (Stephen J. Walton, Ivar Aasen i geneza nowego norweskiego języka pisanego). Rozważano, w jakim stopniu pojęcia „ogólna” lub „normatywna”, stosowane do składni, morfologii i słownictwa, mogą być używane przy ocenie wymowy użytkowników standardowego brytyjskiego języka angielskiego. Ostatnio wśród językoznawców Zjednoczonego Królestwa rozpowszechnia się pogląd, że językiem standardowym można mówić w dowolnym dialekcie, a wymowę uzyskaną należy rozumieć jako neutralny, bardziej normatywny wariant języka standardowego (Clive Upton, „Miejsce «standardowego» akcentu w języku standardowym: brytyjska angielszczyzna i wymowa uzyskana). Na końcowym posiedzeniu konferencji omówiono rolę języków ogólnych we współczesności, ich funkcjonowanie oraz kwestie normalizacji. Wybór użycia kodu ogólnego i gwarowego przez uczniów z okolic Oran i Telsz ujawnił, że w domenie edukacyjnej, należącej do domen oficjalnych i zwykle kojarzonej z kodem ogólnym, kod gwarowy stał się integralną częścią ekspresji językowej (Daiva Aliūkaitė, Jolanta Jončaitė, Domeny języka ogólnego (badania postaw). Gość z Estonii krótko przedstawił odpowiedzialną za planowanie języka estońskiego 362 KULTURA JĘZYKA | 83 instytucje językowe oraz dokumenty regulujące używanie państwowego języka estońskiego (Peeter Päll, Język ogólny – dla kogo i dlaczego?). Przedstawiono również historię opracowania jednego z najpopularniejszych słowników w Estonii, omówiono problemy klasyfikacji słów według pochodzenia oraz najważniejsze udoskonalenia nowego wydania słownika (Tiina Paet, Tuuli Rehemaa, Nowe – 8. wydanie „Słownika wyrazów międzynarodowych”). Poruszono aktualne problemy normalizacji ogólnego języka litewskiego, omówiono zmiany w postrzeganiu normalizatorów przez społeczeństwo od czasów Jablonskisa. Współcześnie przejawy cyfrowego modernizmu stwarzają przesłanki do włączenia w działalność normalizacyjną także najbardziej aktywnych członków społeczeństwa (Rita Miliūnaitė, Bendrinės kalbos normintojai skaitmeninio modernizmo sąlygomis). Drugiego dnia konferencji odwiedzono rodzinną krainę Jonasa Jablonskisa w rejonie szackim. Podczas końcowego posiedzenia-dyskusji konferencji, które odbyło się w Muzeum Regionu Zanavyków, o znaczeniu prac Jonasa Jablonskisa oraz upamiętnieniu językoznawcy w regionie szackim wypowiadali się historyk kultury Albinas Vaičiūnas, mer rejonu szackiego Juozas Bertašius, kierowniczka Wydziału Kultury i Turystyki Administracji Samorządu Rejonu Szackiego Augenija Kasparevičienė, starsze pracownice naukowe Instytutu Języka Litewskiego Vilija Sakalauskienė i Rima Bacevičiūtė. Uczestnicy wyjazdu odwiedzili zagrodę we wsi Rygiškiai, do której w 1877 roku przeniosła się rodzina Jablonskisów. Odwiedzono także unikatowy drewniany ośmiokątny kościół w Griškabūdis oraz dwór w Zypliai. Otrzymano 2010 11 19 SKAISTĖ ALEKSANDRAVIČIūTĖ Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]