Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai

K. Bredelis. Umiejętności stosowania wiedzy z zakresu kultury języka przez studentów 297 KĘSTUTIS BREDELIS Uniwersytet Wileński UMIEJĘTNOŚCI STOSOWANIA WIEDZY Z ZAKRESU KULTURY JĘZYKA PRZEZ STUDENTÓW W artykule omówiono umiejętności studentów w zakresie stosowania wiedzy z kultury języka. Analizie poddano wyniki testu przeprowadzonego w latach 2003–2010 (łącznie przetestowano 1618 studentów I roku Wydziału Lekarskiego). W badaniu uwzględniono następujące czynniki: zmienność zadań państwowych egzaminów maturalnych z lat 2002–2009 (dalej – VBE), podaną przez studentów roczną ocenę z języka litewskiego w 12. klasie oraz wynik VBE z języka litewskiego. Analizując te dane, próbuje się ocenić, w jakim stopniu umiejętności studentów w zakresie kultury języka zależą od zmian w nauczaniu w ogólnokształcącej szkole średniej. Nauczanie przedmiotów językowych w ogólnokształcącej szkole średniej regulują Ogólne programy kształcenia początkowego i podstawowego oraz Ogólne programy kształcenia średniego. Na podstawie założeń przedstawionych w tych dokumentach opracowuje się dla uczniów podręczniki języka litewskiego. W niektórych podręcznikach dla klas 11–12 (Salienė, Smetona 2004) wymagania dotyczące kultury języka opisano zwięźle, poświęcając więcej uwagi rozwijaniu umiejętności poprawnego posługiwania się językiem poprzez zamieszczanie różnorodnych zadań dotyczących rozumienia tekstu i pisania. W innych podręcznikach (Šukys 2001) przedstawiono teorię kultury języka i rozwijano umiejętności stosowania wiedzy. W celu wzmacniania umiejętności uczniów w zakresie kultury języka, ucząc unikania nienormatywnych przypadków użycia leksyki, przypadków oraz przyimków lub połączeń, opiera się na uchwałach publikowanych na stronie internetowej Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz pracach kodyfikatorów języka Pranasa Kniūkšty, Aldonasa Pupkisa, Jonasa Šukysa i innych (KKP 1998; Pupkis 1980; Šukys 1998). W ciągu ostatniej dekady zmieniono nauczanie kultury języka w ogólnokształcących szkołach średnich: odrębnego kursu już nie ma, zagadnienia kultury języka są analizowane podczas nauczania morfologii, składni i innych dziedzin języka. Wraz ze zmianą treści kształcenia zmienia się również znaczenie znajomości kultury języka podczas egzaminów. Przy ocenianiu prac uczniów z pisania tekstu część oceny końcowej zależy od poprawności gramatyki i słownictwa napisanego tek- 298 KULTURA JĘZYKA | 83 stu. W zadaniach VBE udział oceny tych umiejętności z zakresu kultury języka nieco wzrastał z każdym rokiem (zob. tabelę 1). Na VBE z języka litewskiego (ojczystego) występowały różne odrębne (izolowane) zadania z zakresu kultury języka: spośród kilku wariantów zdania wybrać poprawne; ocenić poprawność zdań, wybierając odpowiedź tak lub nie; wpisać prawidłową formę wyrazu. Jednak stopniowo ich ubywało, aż całkowicie ich zabrakło. W zadaniu egzaminu maturalnego z języka litewskiego (jako języka obcego) tylko w 2003 roku należało spośród kilku wariantów zdania wybrać poprawne. TABELA 1. Udział zadań z kultury języka w końcowej ocenie egzaminu maturalnego (w procentach) Język litewski (ojczysty) Metai 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Poprawność w zadaniu polegającym na napisaniu tekstu – – – – – – 3,85 3,85 Wpisać prawidłową formę 5,46 3,08 3,28 – – 1,89 – – Spośród kilku wariantów zdania wybrać poprawne – 11,54 8,20 8,62 – – – – Ocenić poprawność TAK/NIE 18,18 3,85 – – – – – – Język litewski (nieojczysty) Metai 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Poprawność w zadaniu pisemnym 5,71 6,67 14,81 11,76 16 20 20 20 Wpisać poprawną formę – – – – – – – – Spośród kilku wariantów zdania wybrać poprawne –6–––––– Ocenić poprawność TAK/NIE –––––––– Na podstawie danych przedstawionych przez studentów Wydziału Lekarskiego (studenci podali swoją roczną ocenę z języka litewskiego w 12. klasie oraz wynik państwowego egzaminu maturalnego) nie można stwierdzić, że w którymkolwiek roku studenci byli znacznie słabsi lub zdolniejsi. Średnia roczna ocena z języka litewskiego waha się od 7,99 do 8,85 (zob. tabela 2). Średnia ocena z egzaminu państwowego – od 75,86 do 85,71. K. Bredelis. Umiejętności stosowania wiedzy z zakresu kultury języka przez studentów 299 2 TABELA. Średnie roczne oceny z języka litewskiego w klasie 12. oraz średnie wyniki punktowe VBE Metai 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Średnia roczna ocena 8,57 8,85 8,54 8,72 8,71 8,77 7,99 8,76 Średni wynik punktowy VBE 75,86 85,71 82,5 85,65 83,58 85,27 83,39 80,82 Stosunek tych kryteriów (zob. rys. 1) pokazuje, że wyróżniają się lata 2002 (oceny roczne były dość wysokie, ale wyniki punktowe państwowego egzaminu maturalnego były znacznie niższe niż w innych latach) i 2008 (wynik przeciwny – wyniki egzaminu były wysokie, a oceny roczne nieco niższe). Niemniej jednak są to dość wysokie wyniki, dlatego można przypuszczać, że umiejętności posługiwania się językiem również powinny być ugruntowane. RYS. 1. Stosunek rocznej oceny z języka litewskiego w klasie 12. do wyników punktowych VBE Od 2003 do 2010 roku studenci co roku wykonywali ten sam test. Za zadanie z kultury języka w teście można było uzyskać 24 punkty. 300 KULTURA JĘZYKA | 83 Studenci mieli spośród trzech zdań wybrać jedno lub dwa poprawne; takich trójek było łącznie 12 (zob. tabelę 3). TABELA 3. Zadanie testu kultury języka 4. Zaznacz zdania poprawne (W każdej trójce zdań może być jedno lub dwa takie zdania.) ODPOWIEDZI DO WYBORU 1. A. Wtedy doszli do tego samego zdania. B. Wtedy doszli do tego samego zdania. C. Wtedy doszli do tego samego zdania. 2. A. Remigijus dobrze zna się na ekonomii. B. Remigijus dobrze orientuje się w ekonomii. C. Remigijus dobrze rozumie ekonomię. 3. A. Hałaśliwi zapewne zostaną ukarani. B. Hałaśliwi, jak widać, zostaną ukarani. C. Hałaśliwi prawdopodobnie zostaną ukarani. 4. A. Jeśli chodzi o studia prawnicze, nie mam wątpliwości. B. Co do studiów prawniczych, nie mam wątpliwości. C. Co do studiów prawniczych nie mam wątpliwości. 5. A. Do dnia dzisiejszego nie ma jeszcze żadnych informacji z prokuratury. B. Do dziś nie ma jeszcze żadnych informacji z prokuratury. C. Do dziś nie ma żadnych wiadomości z prokuratury. 6. A. Tym razem wszystko wyszło inaczej. B. Tym razem wszystko potoczyło się inaczej. C. Tym razem wszystko potoczyło się inaczej. 7. A. Proszę skonsultować się z adwokatem. B. Proszę skonsultować się z adwokatem. C. Proszę skonsultować się z adwokatem. 8. A. Musimy być bardziej cierpliwi. B. Musimy być bardziej cierpliwi. C. Musimy być bardziej cierpliwi. 9. A. Jutro zbierzemy się na posiedzenie. B. Jutro zbierzemy się na posiedzenie. C. Jutro zbierzemy się, aby obradować. 10. A. Zredaguj wstęp do sprawozdania. B. Przeredaguj wstęp do sprawozdania. C. Zredaguj wstęp do sprawozdania. 11. A. Zapamiętałem takie wyrażenie H. Ibsena: „Czyste sumienie – najlepsza poduszka”. B. Zapamiętałem takie powiedzenie H. Ibsena: „Czyste sumienie – najlepsza poduszka”. C. Zapamiętałem takie słowa H. Ibsena: „Czyste sumienie – najlepsza poduszka”. 12. A. Tutaj wypoczywa głównie młodzież. B. Tutaj wypoczywa przede wszystkim młodzież. C. Tutaj wypoczywa w większości młodzież. Najniższa średnia zebranych punktów przypada na rok 2009, najwyższa – na 2004 (zob. tabelę 4). K. Bredelis. Umiejętności studentów w zakresie stosowania wiedzy o kulturze języka 301 4 TABELA. Punkty uzyskane za zadanie z kultury języka Lata 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Średnia liczba punktów uzyskanych za zadanie testowe 16,20 19,29 18,44 18,48 18,55 16,66 15,99 16,13 Analizując krzywe rozkładu punktów uzyskanych przez studentów (zob. rys. 2), uwidaczniają się dwie tendencje: wyniki studentów, którzy ukończyli szkołę w latach 2003–2006, wyraźnie przesuwają się w prawo (tj. są wyższe), natomiast wyniki studentów z lat 2002 i 2007–2009 są bardziej skupione wokół środka (tj. są niższe). RYS. 2 Krzywe rozkładu punktów uzyskanych za zadanie z kultury języka Niepokoi fakt, że wśród studentów, którzy ukończyli szkołę w latach 2008 i 2009, nie było ani jednej osoby, która wykonałaby zadanie bezbłędnie lub popełniła tylko jeden błąd. Analizując zależność między wynikami testu a oceną roczną (zob. rys. 3), można zauważyć, że pod względem wyników testu studenci tworzą dwie grupy: wyniki testu studentów, którzy ukończyli szkołę w latach 2003–2006, są znacznie lepsze niż wyniki maturzystów z lat 2002 i 2007–2009, mimo że ich oceny roczne są dość wysokie (z wyjątkiem maturzystów z 2008 r.). 302 KULTURA JĘZYKA | 83 RYS. 3 Zależność między roczną oceną z języka litewskiego w 12. klasie a wynikami testu W 2002 roku, gdy dopiero rozpoczęto przeprowadzanie państwowych egzaminów maturalnych (pierwszy państwowy egzamin maturalny z języka litewskiego odbył się w 2001 r.), przyszli studenci mogli być słabiej przygotowani, ponieważ systematyczny kurs kultury języka, który był wykładany w 11. klasie, został już zrealizowany. Jednak pogorszenie wyników testu, które rozpoczęło się od 2007 roku, zbiega się z rezygnacją z poszczególnych (izolowanych) zadań z kultury języka na państwowym egzaminie maturalnym. Takie same tendencje ujawnia również porównanie wyników testu z wynikami państwowego egzaminu maturalnego (zob. rys. 4). Wyniki testu rozkładają się na takie same dwie grupy, natomiast wyniki VBE są dość wysokie we wszystkich latach (niższe tylko w 2002 r.). Analizując dane, można dostrzec, że wyniki wahają się na zasadzie wahadła: w jednych latach są niższe, w innych wyższe, następnie znów niższe itd. Do bardziej szczegółowej analizy wybrano 46 testów z rocznika studentów z 2009 roku. Spośród 36 zdań znajdujących się w zadaniu, których poprawność studenci mieli ocenić, 20 zdań było poprawnych, a 16 niepoprawnych. Studentom łatwiej przychodziło rozpoznawanie zdań niepoprawnych, liczba błędów waha się od 0 do 5, jedna trzecia popełniła tylko dwa błędy (zob. rys. 5). K. Bredelis. Umiejętności stosowania wiedzy z zakresu kultury języka studentów 303 4 RYS. Stosunek punktów VBE do wyników testu 5 RYS. Ocena niepoprawnych zdań (w procentach) Studentom znacznie trudniej było rozpoznać, że niektóre zdania są poprawne (zob. rys. 6) – prawie połowa z nich popełniła 7–8 błędów, a liczba błędów przy ocenie tych zdań waha się od 1 do 10. 304 KULTURA JĘZYKA | 83 6 RYS. Ocena poprawnych zdań (w procentach) Analizując dane dotyczące poszczególnych jednostek zadania, ustalono, że studentom najłatwiej było ocenić poprawność lub niepoprawność następujących zdań: Hałaśliwi, widocznie, zostaną ukarani; Hałaśliwi prawdopodobnie zostaną ukarani; Zredaguj wstęp do sprawozdania; Co do studiów prawniczych, nie mam wątpliwości; Tutaj większość urlopowiczów stanowi młodzież; Tym razem wszystko potoczyło się inaczej. Najtrudniej było ocenić następujące zdania: Tym razem wszystko potoczyło się inaczej; Proszę skonsultować się z adwokatem; Wtedy doszli do tego samego zdania; Proszę skonsultować się z adwokatem; Jutro zbierzemy się na posiedzenie; Zredaguj wstęp do raportu. Statystyka poszczególnych zdań potwierdza założenia, że studentom łatwiej było rozpoznać zdania niepoprawne, a trudniej – poprawne. Rozróżniająca moc pytania pomaga ustalić, czy rzeczywiście studenci / uczniowie osiągający najlepsze wyniki wykonali dane zadanie skuteczniej niż kandydaci o słabszych umiejętnościach. Poniżej przedstawiono zdania, których moc różnicująca jest bliska zeru lub nawet ujemna (tzn. słabsi studenci lepiej radzili sobie z poprawnym wykonaniem zadania niż silniejsi): Proszę skonsultować się z adwokatem; Prosimy skonsultować się z adwokatem; Zapamiętałem takie H. Ibsena žoturime būti kantresniais. džius: „Švari sąžinė – pati geriausia pagalvė“; Remigijus gerai žino ekonomiką; Mes A zatem zdania te nie pomogły ocenić ani znajomości kultury języka przez studentów, ani w ogóle umiejętności posługiwania się językiem (zdania te również nie wykazują związku ani z oceną roczną, ani z wynikami egzaminu maturalnego). K. Bredelis. Umiejętności studentów w zakresie stosowania wiedzy o kulturze języka 305 Na podstawie analizowanych danych można stwierdzić, że umiejętności studentów w zakresie stosowania wiedzy o kulturze języka, nabyte w szkole ogólnokształcącej, nieco słabną. Przyczyny byłyby następujące: w szkole nie naucza się już kultury języka, lecz włącza się ją do tūros kaip atskiro dalyko, o kalbos kultūros įgūdžių lavinimas dar nėra sėkminnauczania innych przedmiotów językowych; w zadaniu VBE nie ma już odrębnych (izolowanych) zadań dotyczących kultury języka; waga punktów przyznawanych za znajomość kultury języka w końcowej ocenie VBE jest niewystarczająco istotna. Należy zatem stwierdzić, że podczas lekcji powtórzeniowych lub omawiania prac pisemnych trzeba poświęcać więcej uwagi rozwijaniu umiejętności w zakresie kultury języka. LITERATŪRA Pradinio ir pagrindinio ugdymo bendrosios programos. Vidurinio ugdymo bendrosios programos. – Prieiga per internetą: http://www.pedagogika.lt/ index.php?-1469555137 Valstybinių brandos egzaminų užduotys. – Prieiga per internetą: http://www. egzaminai.lt/37/ Didžiųjų kalbos klaidų sąrašas, patvirtintas Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 1997 m. gruodžio 18 d. nutarimu. – Prieiga per internetą: http://www. vlkk.lt/lit/klaidos KKP 1998: Kanceliarinės kalbos patarimai. Parengė Pranas Kniūkšta, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. P u p k is A. 1980: Kalbos kultūros pagrindai, Vilnius: Mokslas. S a l i e n ė V., S m e t o n a A. 2004: Lietuvių kalba. Vadovėlis XI–XII kl., Kaunas: Šviesa. Š u k y s J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Šukys J. 2001: Lietuvių kalba. Kalbos kultūra. Vadovėlis XI kl., Kaunas: Šviesa. Otrzymano 2010 10 29 UMIEJĘTNOŚCI STUDENTÓW W ZAKRESIE POSŁUGIWANIA SIĘ JĘZYKIEM Streszczenie Artykuł opisuje badanie umiejętności posługiwania się językiem odzwierciedlonych w wynikach testu językowego, formalnej dokumentacji ocen oraz wynikach egzaminu państwowego studentów pierwszego roku medycyny. Dane wykorzystano do ustalenia, czy lin-