Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai

KĘSTUTIS BREDELIS Uniwersytet Wileński UMIEJĘTNOŚCI STOSOWANIA WIEDZY Z ZAKRESU KULTURY JĘZYKA PRZEZ STUDENTÓW W artykule omówiono umiejętności studentów w zakresie stosowania wiedzy o kulturze języka. Analizie poddano wyniki testu przeprowadzonego w latach 2003–2010 (łącznie przetestowano 1618 studentów I roku Wydziału Lekarskiego). W badaniu uwzględniono następujące czynniki: zmiany w zadaniach państwowych egzaminów maturalnych z lat 2002–2009 (dalej – VBE), wskazaną przez studentów roczną ocenę z języka litewskiego w klasie 12 oraz wynik egzaminu VBE z języka litewskiego. Analizując te dane, podjęto próbę oceny, w jakim stopniu umiejętności studentów w zakresie kultury języka zależą od zmian w kształceniu w ogólnokształcącej szkole średniej. Nauczanie zagadnień językowych w ogólnokształcącej szkole średniej regulują Ogólne programy kształcenia początkowego i podstawowego oraz Ogólne programy kształcenia średniego. Na podstawie założeń przedstawionych w tych dokumentach opracowuje się podręczniki języka litewskiego dla uczniów. W niektórych podręcznikach dla klas 11–12 (Salienė, Smetona 2004) wymagania dotyczące kultury języka opisano zwięźle, poświęcając więcej uwagi rozwijaniu umiejętności poprawnego posługiwania się językiem poprzez różnorodne zadania sprawdzające rozumienie tekstu i pisanie. W innych podręcznikach (Šukys 2001) przedstawiono teorię kultury języka i rozwijano umiejętności stosowania wiedzy. Aby wzmocnić umiejętności uczniów w zakresie kultury języka, ucząc ich unikania nienormatywnych przypadków użycia leksyki, form przypadków, przyimków i połączeń wyrazowych, opierano się na uchwałach publikowanych na stronie Państwowej Komisji Języka Litewskiego oraz pracach kodyfikatorów języka Pranasa Kniūkšty, Aldonasa Pupkisa, Jonasa Šukysa i innych (KKP 1998; Pupkis 1980; Šukys 1998). W ciągu ostatniej dekady zmieniono nauczanie kultury języka w ogólnokształcących szkołach średnich: zrezygnowano z odrębnego kursu, a zagadnienia kultury języka omawia się podczas nauczania morfologii, składni i innych zagadnień językowych. Wraz ze zmianami treści kształcenia zmienia się także znaczenie znajomości kultury języka na egzaminach. Przy ocenianiu prac pisemnych uczniów część oceny końcowej zależy od poprawności gramatycznej i leksykalnej napisanego tekstu K. BREDELIS. Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai 297 ści. W zadaniach VBE waga oceny umiejętności w zakresie kultury języka nieco wzrastała z roku na rok (zob. tabela 1). W państwowym egzaminie maturalnym z języka litewskiego (ojczystego) występowały różne odrębne (izolowane) zadania z zakresu kultury języka: wybór poprawnych spośród kilku wariantów zdania; ocena poprawności zdań przez zaznaczenie odpowiedzi tak lub nie; wpisanie poprawnej formy wyrazu. Jednak stopniowo ich ubywało, aż całkowicie zniknęły. W zadaniu egzaminu VBE z języka litewskiego (nieojczystego) tylko w 2003 roku należało wybrać poprawne zdania spośród kilku wariantów. TABELA 1. Udział zadań z zakresu kultury języka w końcowej ocenie VBE (w procentach) Język litewski (ojczysty) Rok 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Poprawność w zadaniu pisemnym — — — — — — 3,85 3,85 Wpisanie poprawnej formy 5,46 3,08 3,28 — — 1,89 — — Wybór poprawnych spośród kilku wariantów zdania — 11,54 8,20 8,62 — — — — Ocena poprawności TAK/NIE 18,18 3,85 — — — — — — Język litewski (nieojczysty) Rok 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Poprawność w zadaniu pisemnym 5,71 6,67 14,81 11,76 16 20 20 20 Wpisanie poprawnej formy — — — — — — — — Wybór poprawnych spośród kilku wariantów zdania — 6 — — — — — — Ocena poprawności TAK/NIE — — — — — — — — Na podstawie danych podanych przez studentów Wydziału Lekarskiego (studenci wskazali swoją roczną ocenę z języka litewskiego w klasie 12 oraz wynik egzaminu VBE) nie można stwierdzić, że w którymkolwiek roku studenci byli znacznie słabsi lub zdolniejsi. Średnia roczna ocena z języka litewskiego waha się od 7,99 do 8,85 (zob. tabela 2). Średni wynik egzaminu państwowego wynosi od 75,86 do 85,71. 298 KALBOS KULTŪRA | 83 TABELA 2. Średnie roczne oceny z języka litewskiego w 12. klasie i średnia liczba punktów z VBE Lata 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Średnia roczna ocena 8,57 8,85 8,54 8,72 8,71 8,77 7,99 8,76 Średnia liczba punktów z VBE 75,86 85,71 82,5 85,65 83,58 85,27 83,39 80,82 Relacja między tymi kryteriami (zob. rys. 1) pokazuje, że wyróżniają się lata 2002 (oceny roczne były dość wysokie, ale wyniki państwowego egzaminu maturalnego były znacznie niższe niż w innych latach) i 2008 (wynik był odwrotny – wyniki egzaminu były wysokie, a oceny roczne nieco niższe). Mimo to są to dość wysokie rezultaty, dlatego można przypuszczać, że umiejętności posługiwania się językiem również powinny być solidne. RYS. 1. Relacja między rocznymi ocenami z języka litewskiego w 12. klasie a wynikami VBE Od 2003 do 2010 roku studenci co roku rozwiązywali ten sam test. Za zadanie dotyczące kultury języka można było uzyskać w teście 24 punkty. K. BREDELIS. Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai 299 Studenci mieli wybrać spośród trzech zdań jedno lub dwa poprawne; takich zestawów było łącznie 12 (zob. tabelę 3). TABELA 3. Zadanie testowe dotyczące kultury języka 4. Zaznacz poprawne zdania (W każdym zestawie zdań takich zdań może być jedno albo dwa.) ODPOWIEDZI DO WYBORU 1. A. Doszli wtedy do tego samego zdania. B. Doszli wtedy do tego samego zdania. C. Doszli wtedy do tego samego zdania. 2. A. Remigijus dobrze zna się na ekonomii. B. Remigijus dobrze orientuje się w ekonomii. C. Remigijus dobrze zna ekonomię. 3. A. Hałaśliwi zapewne zostaną ukarani. B. Hałaśliwi być może zostaną ukarani. C. Hałaśliwi prawdopodobnie zostaną ukarani. 4. A. Jeśli chodzi o studia prawnicze, nie mam wątpliwości. B. Co do studiów prawniczych, nie mam wątpliwości. C. A jeśli chodzi o studia prawnicze, nie mam wątpliwości. 5. A. Na dziś nie ma jeszcze żadnych wiadomości z prokuratury. B. Do dziś nie ma jeszcze żadnych wiadomości z prokuratury. C. Dzisiaj nie ma jeszcze żadnych wiadomości z prokuratury. 6. A. Tym razem wszystko nie tak wyszło. B. Tym razem wszystko nie tak się udało. C. Tym razem wszystko nie tak się potoczyło. 7. A. Proszę skonsultować się z adwokatem. B. Proszę skonsultować się z adwokatem. C. Skonsultujcie się z adwokatem. 8. A. Musimy być bardziej cierpliwi. B. Powinniśmy być bardziej cierpliwi. C. Powinniśmy być bardziej cierpliwymi. 9. A. Jutro zbierzemy się na posiedzenie. B. Jutro zbierzemy się na posiedzeniu. C. Jutro zbierzemy się, aby obradować. 10. A. Zredaguj wstęp do sprawozdania. B. Zredaguj ponownie wstęp do sprawozdania. C. Opracuj redakcyjnie wstęp do sprawozdania. 11. A. Zapamiętałem takie wyrażenie H. Ibsena: „Czyste sumienie to najlepsza poduszka”. B. Zapamiętałem takie powiedzenie H. Ibsena: „Czyste sumienie to najlepsza poduszka”. C. Zapamiętałem takie słowa H. Ibsena: „Czyste sumienie to najlepsza poduszka”. 12. A. Tutaj na wakacje przyjeżdża głównie młodzież. B. Tutaj na wakacje przyjeżdża przede wszystkim młodzież. C. Tutaj na wakacje przyjeżdża w większości młodzież. Najniższa średnia uzyskanych punktów przypada na rok 2009, najwyższa – na 2004 (zob. tabelę 4). 300 KALBOS KULTŪRA | 83 TABELA 4. Punkty uzyskane za zadanie z kultury języka Lata 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Średnia liczba punktów uzyskanych za zadanie testowe 16,20 19,29 18,44 18,48 18,55 16,66 15,99 16,13 Analiza krzywych rozkładu punktów uzyskanych przez studentów (zob. rys. 2) ujawnia dwie tendencje: wyniki studentów, którzy ukończyli szkołę w latach 2003–2006, wyraźnie przesuwają się w prawo (tj. są wyższe), natomiast wyniki studentów z 2002 oraz z lat 2007–2009 skupiają się bardziej w środku (tj. są niższe). RYS. 2. Krzywe rozkładu punktów uzyskanych za zadanie z kultury języka Niepokoi fakt, że wśród studentów, którzy ukończyli szkołę w 2008 i 2009 roku, nie było ani jednej osoby, która wykonałaby zadanie bez błędów lub popełniła tylko jeden błąd. Analiza zależności między wynikami testu a oceną roczną (zob. rys. 3) pokazuje, że pod względem wyników testu studenci dzielą się na dwie grupy: wyniki testu studentów, którzy ukończyli szkołę w latach 2003–2006, są znacznie lepsze niż wyniki absolwentów z 2002 oraz z lat 2007–2009, mimo że ich oceny roczne są dość wysokie (z wyjątkiem absolwentów z 2008 r.). K. BREDELIS. Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai 301 RYS. 3. Zależność między oceną roczną z języka litewskiego w 12. klasie a wynikami testu W 2002 roku, tuż po wprowadzeniu państwowych egzaminów maturalnych (pierwszy państwowy egzamin maturalny z języka litewskiego odbył się w 2001 r.), przyszli studenci mogli być słabiej przygotowani, ponieważ systematyczny kurs kultury języka, wykładany w 11. klasie, został już ukończony. Jednak pogorszenie wyników testu, które rozpoczęło się w 2007 roku, zbiega się z likwidacją odrębnych (wyizolowanych) zadań z kultury języka na państwowym egzaminie maturalnym. Takie same tendencje ujawnia porównanie wyników testu z punktami uzyskanymi na państwowym egzaminie maturalnym (zob. rys. 4). Wyniki testu dzielą się na te same dwie grupy, natomiast wyniki państwowego egzaminu maturalnego są dość wysokie we wszystkich latach (niższe tylko w 2002 r.). Analiza danych pozwala dostrzec, że wyniki wahają się jak wahadło: w jednym roku są niższe, w kolejnym wyższe, potem znów niższe itd. Do bardziej szczegółowej analizy wybrano 46 testów z grupy studentów z 2009 roku. Spośród 36 zdań w zadaniu, których poprawność studenci mieli ocenić, 20 było poprawnych, a 16 niepoprawnych. Studentom łatwiej było rozpoznawać zdania niepoprawne; liczba błędów wahała się od 0 do 5, a jedna trzecia popełniła tylko dwa błędy (zob. rys. 5). 302 KALBOS KULTŪRA | 83 4 RYS. Zależność między punktacją VBE a wynikami testu 5 RYS. Ocena zdań niepoprawnych (w procentach) Studentom znacznie trudniej przychodziło rozpoznanie, że niektóre zdania są poprawne (zob. rys. 6) – prawie połowa z nich popełniła 7–8 błędów, a liczba błędów przy ocenie tych zdań wahała się od 1 do 10. K. BREDELIS. Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai 303 6 RYS. Ocena zdań poprawnych (w procentach) Analizując dane dotyczące poszczególnych jednostek zadania, ustalono, że studentom najłatwiej było ocenić poprawność lub niepoprawność następujących zdań: Triukšmadariai, matomai, bus nubausti; Triukšmadariai tikriausiai bus nubausti; Atredaguok ataskaitos įžangą; Kas link teisės studijų, abejonių neturiu; Čia atostogauja daugumoje jaunimas; Šį kartą viskas ne taip susiklostė. Najtrudniej było ocenić następujące zdania: Šį kartą viskas ne taip išėjo; Prašom pasitarti su advokatu; Jie tada priėjo prie tos pačios nuomonės; Pasitarkite, prašau, su advokatu; Rytoj rinksimės posėdžiauti; Paredaguok ataskaitos įžangą. Statystyki dotyczące poszczególnych zdań potwierdzają przypuszczenia, że studentom łatwiej było rozpoznać zdania niepoprawne, a trudniej – poprawne. Zdolność różnicująca pytania pomaga ustalić, czy studenci / uczniowie, którzy osiągnęli najlepsze wyniki, rzeczywiście lepiej wykonali dane zadanie niż kandydaci o słabszych umiejętnościach. Poniżej przedstawiono zdania, których zdolność różnicująca jest bliska zeru lub nawet ujemna (tzn. słabsi studenci lepiej niż silniejsi radzili sobie z poprawnym wykonaniem zadania): Pasitarkite, prašau, su advokatu; Prašom pasitarti su advokatu; Įsiminiau tokius H. Ibseno žodžius: „Švari sąžinė – pati geriausia pagalvė“; Remigijus gerai žino ekonomiką; Mes turime būti kantresniais. Wynika z tego, że te zdania nie pomogły ocenić ani znajomości kultury języka studentów, ani ogólnie ich umiejętności posługiwania się językiem (zdania te nie są również powiązane ani z oceną roczną, ani z wynikami egzaminu maturalnego). 304 KALBOS KULTŪRA | 83 Na podstawie analizowanych danych można stwierdzić, że umiejętności stosowania wiedzy z zakresu kultury języka, nabyte przez studentów w szkole ogólnokształcącej, nieco słabną. Przyczyny mogą być następujące: w szkole nie naucza się już kultury języka jako odrębnego przedmiotu, a rozwijanie umiejętności w tym zakresie nie zostało jeszcze skutecznie włączone do nauczania innych przedmiotów językowych; w zadaniu egzaminu VBE nie ma już odrębnych (wyizolowanych) zadań dotyczących kultury języka; waga punktów przyznawanych za znajomość kultury języka w końcowej ocenie egzaminu VBE jest niewystarczająca. Należy zatem stwierdzić, że podczas lekcji powtórzeniowych lub omawiania prac pisemnych trzeba poświęcać więcej uwagi rozwijaniu umiejętności związanych z kulturą języka. LITERATŪRA Pradinio ir pagrindinio ugdymo bendrosios programos. Vidurinio ugdymo bendrosios programos. – Prieiga per internetą: http://www.pedagogika.lt/index.php?-1469555137 Valstybinių brandos egzaminų užduotys. – Prieiga per internetą: http://www.egzaminai.lt/37/ Didžiųjų kalbos klaidų sąrašas, patvirtintas Valstybinės lietuvių kalbos komisijos 1997 m. gruodžio 18 d. nutarimu. – Prieiga per internetą: http://www.vlkk.lt/lit/klaidos KKP 1998: Kanceliarinės kalbos patarimai. Parengė Pranas Kniūkšta, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. P u p k i s A. 1980: Kalbos kultūros pagrindai, Vilnius: Mokslas. S a l i e n ė V., S m e t o n a A. 2004: Lietuvių kalba. Vadovėlis XI–XII kl., Kaunas: Šviesa. Š u k y s J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Š u k y s J. 2001: Lietuvių kalba. Kalbos kultūra. Vadovėlis XI kl., Kaunas: Šviesa. Gauta 2010 10 29 STUDENTS’ SKILLS IN THE USE OF LANGUAGE S u m m a r y The article decribes a study of language use skills as they are reflected in test scores of a language test, formal assessment records and state examination scores of first-year medical students. The data has been used to establish whether lin- K. BREDELIS. Studentų kalbos kultūros žinių taikymo įgūdžiai 305 guistic competence of the students correlates with changes in the teaching process at school which have been caused by the recent development of the state examination of Lithuanian. The process of language teaching in Lithuania is prescribed by the General Curricula for primary, basic, or lower secondary, and secondary education. The provisions of the General Curricula provide a basis for school textbook writing in all disciplines, Lithuanian included. The last decade has witnessed a major reform in the teaching of proper language use. As a consequence, language use has disappeared from the curriculum as a separate discipline and is currently integrated in the topics of morphology, syntax and other aspects of language. Furthermore, the final assessment of written tasks has been developed to include a criterion of grammatical and lexical accuracy. As regards the state examination of Lithuanian, the weight of language accuracy assessment in the examination paper has been constantly increasing while the number of isolated language use tasks has been decreasing till such tasks have completely been abandoned. The data of the study reveals that the average final assessment of medical students at school was between 7,99 and 8,85. The average state examination score is 75,86–85,71 points. These high marks suggest that their language use skills should also be good. In the period from 2003 till 2010, a test of language use was administered to the subjects. The test scores show that the best results were achieved in 2004 while the worst in 2009. The analysis of test scores and final assessment revealed two distinct groups of students in terms of success in the language use test: subjects who finished secondary education in 2003–2006 were consistently better in the language use test than those who finished school in 2002 and 2007–2009. The observed decrease in the test scores coincides with the elimination of certain language use tasks from the state examination of Lithuanian in 2007. Moreover, none of the subjects who finished secondary education in 2008 and 2009 managed to do all the test items correctly or only err in a single test item. The study suggests that language use skills of the first-year students are weaker than in the previous years. One of the reasons might be related to the absence of language use as a separate discipline in the school curriculum and its inadequate integration in the teaching of other aspects of language. Besides, the state examination paper does not include a task specifically focused on language use while the weight of this aspect is too low in the final assessment of writing. KĘSTUTIS BREDELIS Vilniaus universitetas Universiteto g. 5, LT-01513 Vilnius [email protected] 306 KALBOS KULTŪRA | 83