Barzdžių kaimo XVII amžiaus pavardės

202 Kultura Języka | 83 PRANAS KNIŪKŠTA lietuvių kalbos institutas WIEŚ BARZDŽIAI XVII w. Wymienia się kilka miejscowości na Litwie noszących nazwę Barzdžiai. Informator podziału administracyjno-terytorialnego (1976: 29) wymienia wsie Barzdžiai znajdujące się w rejonach kretyngskim, szyrwintskim i telszańskim oraz zaścianek w rejonie jurborskim noszący tę nazwę. Słownik litewskich nazw miejscowości (2008: 394) dodatkowo wskazuje, że w rejonie jurborskim istniała niegdyś taka wieś, w rejonie rosieńskim zaścianek, a w Varnių dwór. W rejonie rokiskim występują Bazdžiai z akcentem na rdzeniu. Będę tu mówić o swoich rodzinnych Barzdžiai – wsi Barzdžiai w rejonie kretyngskim i nazwiskach jej mieszkańców. Należy przypuszczać, że nazwa wsi Barzdžiai powstała od nazwiska Barzdỹs ludzi, którzy niegdyś tu mieszkali. Na Litwie nazwisko Barzdys przetrwało do naszych czasów. Słownik litewskich nazwisk (1985: 207) podaje, że w okresie międzywojennym na Litwie było osiemnaście rodzin o tym nazwisku, głównie w okolicach Kretyngi, Płungian i Sedy; z okolic Sałant, a więc także z Barzdžiai, nie zostało ono zapisane. Nie udało się znaleźć go w starszych źródłach wspominających wieś Barzdžiai. Najstarsze odnotowane dane o mieszkańcach Barzdžiai i ich nazwiskach znajdują się w księgach chrztów i małżeństw kościoła w Sałantach, prowadzonych od 1631 roku. Jedna księga chrztów, obejmująca wpisy z lat 1631–1640, jest przechowywana w dziale rękopisów Biblioteki Martynasa Mažvydasa (Metrica sive registrum baptizatorum eclesiae Skiłąndensis; Sałąnty od r. 1631 do roku 1640). Druga taka księga, obejmująca wpisy z lat 1641–1659, jest przechowywana w archiwum kościoła w Sałantach (Salantensis Bapt.: Ab Anno 1641 Ad 1659). Dokładniej zapoznałem się z księgą z lat 1641–1659 i zasadniczo opieram się tutaj na jej wpisach; Wpisy z wcześniejszej książki wspomnę tylko przelotnie, jako uzupełnienia. W książce znajduje się wiele interesujących danych z historii Salant i ich okolic. Między innymi często wspomina się Barzdžiai i ich mieszkańców. Ochrzczono i zapisano niemało dzieci urodzonych w Barzdžiai, wspomina się wielu żyjących tutaj ich rodziców i rodziców chrzestnych, jednak nazwiska Barzdys tam nie ma. P. KNIŪKŠTA. Objaśniające (tekstowe) wpisy dotyczące nazwisk wsi Barzdžiai z XVII wieku, s. 203, w książce są łacińskie, imiona osób mają formy łacińskie: Bapt. Filium Ioannem; Baptiz. Filiam Marinam. Nazwy miejscowości i nazwiska zapisuje się alfabetem polskim, zgodnie z zasadami polskiej ortografii: głoskę „v” zapisuje się literą w, głoskę „š” – zbitką liter sz, głoskę „č” – cz itd. Przyrostki -aitis, -aitė zapisuje się jako -aytis, -ayte, np. : Twaronaytis, Miłaszaytis, Czepayte. W artykule nazwiska podaję zapisane alfabetem litewskim, zgodnie z obecnymi zasadami ortografii języka litewskiego: Tvaronaitis, Milašaitis, Čepaitė itd. Formy nazwisk spolonizowane również podaję zapisane alfabetem litewskim, a obok, w nawiasach, także w brzmieniu, w jakim zostały zapisane: Eidukova (Eydukowa), Stefanovič (Stefanowicz). Przejrzana księga jest znacznie zniszczona, kilkanaście początkowych i kilka końcowych kart wyblakło i jest nieczytelnych. Trudno czytelne karty znajdują się także w innych miejscach, dlatego księga nie została przejrzana wszędzie w jednakowym stopniu – w jednych miejscach w całości i systematycznie, w innych wybrano tylko poszczególne fakty. Dane dotyczące mieszkańców Barzdžių zostały w całości wybrane z wpisów z lat 1643–1645. W ciągu tych trzech lat z Barzdžių ochrzczono 17 dzieci i zapisano 17 nazwisk ojców. Różnych nazwisk jest 15 (Vilkaitis występuje w trzech wpisach), z czego tylko dwa są pierwotne – jedno morfologicznie normalne Blozeris, drugie bez końcówki – Benik. Pozostałe trzynaście to nazwiska patronimiczne: Ankštakaitis, Čepaitis, Dvaronaitis, Eidukaitis, Jonaitis, Kidikaitis, Milašaitis, Mockaitis, Stasaitis, Tauraitis, Vabalaitis, Vilkaitis, Žutaitis. Ściślej mówiąc, są to nazwiska patronimiczne, ponieważ utworzono je nie tylko od imion rodziców, lecz także od innych antroponimów oznaczających ojca. Najprawdopodobniej wiele z nich było jedynie patronimikami, czyli patronimami, a nie nazwiskami dziedzicznymi. Można je nazywać nazwiskami dlatego, że w zapisach występują po imieniu. Część nazwisk ojców chrzestnych jest taka sama jak nazwiska rodziców, ale są też nowe. Sześć nowych nazwisk patronimicznych: Lekstutaitis, Pikturnaitis, Skaidutaitis, Steponaitis, Urbonaitis, Valutaitis; pięć innych nowych nazwisk: trzy morfologicznie normalne – Alekstutis, Kadys, Milašius, jedno bez końcówki – Lazar, jedno w formie spolonizowanej – Urbanovič (Urbanowicz). Łącznie w ciągu trzech lat z Barzdzi zapisano sześć pierwotnych, jedno spolonizowane i 19 patronimicznych nazwisk mężczyzn. Nazwisk matek w zapiskach z tamtych lat nie ma – zapisano imiona i nazwiska ojców, a w przypadku matek tylko imiona: Ochrzczono syna Jana Adama Wilkajtisa i Anety z Barzdzi (Bapt. Filium Ioannem Adami Wilkaytis et Anete de Barzdzie). Nazwiska matek chrzestnych wszędzie zapisano – łącznie jest ich 17, różnych nazwisk 15, z czego 10 panieńskich: Brużajtė, Eidukajtė, Kadajtė, Kidikajtė, Lekstutajtė, Milašajtė, Pilkajtė, Pusinajtė, Srutajtė, Urbonajtė. trzy zamężne kobiety 204 Kultura Języka | 83 nazwiska z przyrostkiem -ienė: Kidrečienė, Milašienė, Vilkienė; dwa spolonizowane – Eidukova (Eydukowa) i Raigaisiova (Raygaisiowa). Najczęstszym nazwiskiem mieszkańców wsi Barzdzie w tamtych latach jest Vilkaitis. W trzech miejscach tak zapisano rodziców dziecka, a w trzech – rodziców chrzestnych. Również rozpowszechnione jest nazwisko Milašius: występują ojciec chrzestny Milašius, ojciec Milašaitis oraz matki chrzestne Milašaitė i Milašienė. Po dwa razy zapisano nazwiska Kidikaitis i Kidikaitė. Występują Eidukaitis, Eidukaitė i Eidukova (Eydukowa). Znaleziono nazwiska pochodzące od Urbonas: raz zapisano Urbonaitis, dwa razy Urbonaitė, a raz spolszczoną formę nazwiska Urbono — Urbanovič (Urbanowicz). O tym, że jest to ta sama rodzina, można wnioskować z zapisu, w którym Urbanovič i Urbonaitė są rodzicami chrzestnymi tego samego dziecka. Nazwiska z innych lat tego dziesięciolecia nie zostały wyekscerpowane w całości, ale nawet przy pobieżnym przeglądzie znaleziono ich niemało. Powtarza się część tych samych nazwisk, ale są też inne. Nie zauważono nowych nazwisk niewyprowadzonych, znaleziono jednak siedem nowych męskich nazwisk patronimicznych: Kripaitis, Lukošaitis, Merkaitis, Povilaitis, Ščeponaitis, Tvarionaitis, Žalimaitis. Niemalo nowych nazwisk panieńskich: Bučaitė, Čepaitė, Grigalaitė, Jonaitė, Mickaitė, Stankaitė, Tvarionaitė, Vilkaitė, Zokaitė (są także tak zapisane matki chrzestne i matki dzieci). Jedna matka chrzestna została zapisana nazwiskiem mężatki – Lekstutienė. W zapisach z lat pięćdziesiątych pojawia się wiele nowych nazwisk. Nowych niepatronimicznych nazwisk męskich jest zaledwie kilka: Gložis, Srutis, Vilkas (zapisane jest także bez końcówki Vilk), Kiaulianis. pojawiły się dwa nowe spolszczone nazwiska rodziców chrzestnych – Kavalski (Kawalski) i Stefanovič (Stefanowicz), to drugie zapisano aż w czterech miejscach. niemal zniknęły nazwiska kobiet z przyrostkiem -ienė, tak zapisano tylko jedno – Stropienė. Przybyło spolszczonych nazwisk utworzonych z przyrostkiem -ova (-owa): Vilkiova (Wilkiowa), Laiviova (Laiwiowa), Kiaulianova (Kiaulanowa), Vaistkojova (Waistkoiowa), Kadaiciova (Kadayciowa). Tak jak wcześniej, przeważają derywaty z patronimicznymi przyrostkami -aitis, -aitė. Jedenaście nowych patronimicznych nazwisk męskich: Bručaitis, Graužaitis, Kniupštaitis, Lietutaitis, Motiejaitis, Petraitis, Pilypaitis, Romeikaitis, Šeputaitis, Urnikaitis, Vaitiekaitis. Jeszcze więcej nowych nazwisk panieńskich: Akstinaitė, Andrutaitė, Butkaitė, Didikaitė, Dikaitė, Kniupštaitė, Kumpikaitė, Mykolaitė, Pembaitė, Petrikaitė, Povilaitė, Rojaitė, Stropaitė, Valantinaitė, Žilaitė, Žutaitė. Łącznie w ciągu dwóch dziesięcioleci zapisano osiem litewskich pierwotnych nazwisk męskich: Alekstutis, Blozeris, Gložis, Kadys, Kiaulianis, Milašius, Srutis, Vilkas. Dwa kolejne zapisano bez końcówek – Benik i Lazar. Pierwsze bez wątpienia brzmiało Benikas, P. KNIŪKŠTA. Nazwiska ze wsi Barzdžiai z XVII wieku. Wspomniane nazwiska zapisano w tym samym wpisie – ojciec Benik, ojciec chrzestny Lazar. Że końcówki nazwisk odrzucano samowolnie, pokazuje przykład Vilko – w jednym miejscu (wcześniej) zapisano Vilkas, w innym (później) Vilk. trzy nazwiska mężczyzn utworzone za pomocą polskich przyrostków: Urbanovič, Stefanovič, Kavalski. Urbanovič pochodzi od Urbonas, najprawdopodobniej jest to spolszczone nazwisko Urbonaitis; Stefanovič może być spolszczonym nazwiskiem Steponaitis. w Barzdžiai rzeczywiście byli zarówno Urbonaitis, jak i Steponaitis. Kilka spolszczonych nazwisk mężczyzn wskazuje, że polonizacja nazwisk już się rozpoczęła, ale jeszcze nie nabrała rozpędu. Ogółem znaleziono pięć litewskich nazwisk kobiet utworzonych z przyrostkiem -ienė: Kidrečienė, Lekstutienė, Milašienė, Stropienė, Vilkienė. Cztery zapisano w piątej dekadzie, Stropienė – w szóstej. Na podstawie nazwisk kobiet można odtworzyć odpowiadające im wcześniejsze nazwiska mężczyzn: w zapisach znajdują się Vilkas i Vilkienė, Milašius i Milašienė; Stropienė, Kidrečienė i Lekstutienė nie mają zapisanych męskich odpowiedników, ale w Barzdžiach musieli mieć swoje męskie odpowiedniki: Stropus, Kidrečis (Kidrečas), Lekstutis (istnienie takiego nazwiska wskazuje również Lekstutaitis wraz z Lekstutaite). drugie mogło brzmieć Lazaris, Lazaras albo po prostu Lozorius. obie spolonizowane: siedem nazwisk kobiet: Eidukova i Raigaiciova zapisano w piątej dekadzie, Kiaulianova, Laiviova, Kadaiciova, Vilkiova, Vaistkojova – w siódmej dekadzie. Zapisy te pokazują, po pierwsze, że nazwiska kobiet były polonizowane bardziej niż nazwiska mężczyzn, po drugie, że w ciągu dziesięciolecia polonizacja nazwisk kobiet przyspieszyła. Tę ostatnią tendencję potwierdza również fakt, że w piątej dekadzie zapisano Vilkienė, a w szóstej dekadzie już Vilkiova. należy lietuviškus atitikmenis: Eidukienė, Laivienė, Kiaulianienė, Vaistkojienė, Kadaitienė, Raigaitienė. Gyvojoje vietos žmonių kalboje tik tokios moterų sądzić, że również inne takie nazwiska miały końcówki nazwisk i mogły występować jedynie w takiej formie, a zostały spolszczone przez pisarzy sporządzających wpisy. Ze spolszczonych nazwisk kobiet można odtworzyć odpowiadające im litewskie nazwiska mężczyzn. Ich związek wyraźnie ukazują zapisane pary: Vilkas i Vilkiova (jest też Vilkienė), Kiaulianis i Kiaulianova. Chociaż odpowiednich nazwisk mężczyzn nie zapisano, jasne jest, że Eidukova powstało od Eidukas (Eiduką poświadcza Eidukaitis wraz z Eidukaite), Laiviova – od Laivys, Vaistkojova – od Vaistkojis (lub Vaistkojys). Spolszczone nazwiska kobiet utworzono także od patronimików: Kadaiciova od Kadaitis (wpisów Kadaičio nie znaleziono, ale są Kadys i Kadaitė), Raigaiciova od Raigaitis. Na podstawie bezpośrednio zarejestrowanych oraz odtworzonych z nazwisk kobiet nazwisk mężczyzn mamy ogółem 16 pierwotnych nazwisk męskich: 206 Kalbos Kultūra | 83 Eidukas, Gložis, Kadys, Kiaulianis, Kidrečis, Laivys, Lazaris, Lekstutis, Milašius, Srutis, Stropus, Vaistkojys, Vilkas. w omawianych metrykach chrztów znacznie więcej jest nazwisk z patronimicznymi przyrostkami -aitis, -aitė, jeśli takie patronimy można nazywać nazwiskami. W księdze metryk chrztów znaleziono łącznie 37 nazwisk męskich z patronimicznym przyrostkiem -aitis: Ankštakaitis, Bručaitis, Čepaitis, Dvaronaitis, Eidukaitis, Graužaitis, Jonaitis, Kidikaitis, Kniupštaitis, Kripaitis, Lekstutaitis, Lietutaitis, Lukošaitis, Merkaitis, Milašaitis, Mockaitis, Motiejaitis, Petraitis, Pikturnaitis, Pilypaitis, Povilaitis, Romeikaitis, Skaidutaitis, Stasaitis, Steponaitis, Ščeponaitis, Šeputaitis, Tauraitis, Tvaronaitis, Urbonaitis, Urnikaitis, Vabalaitis, Vaitiekaitis, Valutaitis, Vilkaitis, Žalimaitis, Žutaitis. Nazwisk panieńskich z przyrostkiem -aitė jest łącznie 35: Akstinaitė, Andrutaitė, Bružaitė, Bučaitė, Butkaitė, Čepaitė, Didikaitė, Dikaitė, Eidukaitė, Grigalaitė, Jonaitė, Kadaitė, Kidikaitė, Kniupštaitė, Kumpikaitė, Lekstutaitė, Mickaitė, Milašaitė, Mykolaitė, Pembaitė, Petrikaitė, Pilkaitė, Povilaitė, Pusinaitė, Rojaitė, Srutaitė, Stankaitė, Stropaitė, Tvaronaitė, Urbonaitė, Valantinaitė, Vilkaitė, Zokaitė, Žilaitė, Žutaitė. Spośród znalezionych patronimików kilkanaście utworzono od imienia ojca. to prawdziwe patronimika mężczyzn: Petraitis, Stasaitis, Lukošaitis, Motiejaitis, Pilypaitis, Steponaitis, Vaitiekaitis; męskie i żeńskie imiona osobowe: Jonaitis i Jonaitė, Povilaitis i Povilaitė, Urbonaitis i Urbonaitė; nazwiska panieńskie: Grigalaitė, Mykolaitė, Valantinaitė. Alekstutis, Benikas, Blozeris, jednak zdecydowana większość nazwisk patronimicznych łączy się z takimi imionami osobowymi, które można uznać za nazwiska pierwotne. Nazwiska odtwarzane na podstawie patronimów męskich: Ankštakys, Bručas, Dvaronas, Graužas, Kripas, Lietutis, Merkys, Mockus, Pikturnis, Romeika, Skaidutis, Ščeponas, Šeputis, Tauras, Urnikis, Vabalas, Valutis, Žalimas; na podstawie męskich i żeńskich: Čepas, Eidukas, Kidikas, Kniupšta, Lekstutis, Milašius, Tvaronas, Vilkas, Žutas; na podstawie żeńskich: Akstinas, Andrutis, Bružas, Bučas, Butkus, Didikas, Dikis, Kadys, Kumpikas, Mickus, Pemba (lub Pembas), Petrikas, Pilkis (lub Pilka), Pusinas, Rojus, Srutis, Stankus, Stropus, Zokas, Žilys (lub Žilius). Można przypuszczać, że takie nazwiska mogły występować we wsi Barzdžiai w XVII wieku. W zapisach chrztów odnotowano spośród nich tylko cztery – Kadys, Milašius, Srutis i Vilkas; jeszcze trzy – Eidukas, Lekstutis, Stropus – wywodzą się od nazwisk zamężnych kobiet. pozostaje 40 faktycznie niezarejestrowanych nazwisk. nazwiska patronimiczne kobiety, które przybyły tu z innych miejsc po ślubie, mogły przynieść do Barzdžių, a mężczyźni, którzy zamieszkali w domu żony – takie ich nazwiska, utworzone P. KNIūKŠta. Nazwiska wsi Barzdžiai z XVII wieku 207 osoba pochodzi, a w akcie chrztu jako mieszkaniec Barzdžiai. Na przykład małżeństwo zawarli iš kitų vietų pirminių pavardžių, buvo rašomos santuokų įrašuose, o pagal juos ir krikšto įrašuose, – tik santuokos įraše buvo įrašoma vieta, iš kur Albertas Vilkaitis z Barzdžių i Apolonija Akstinaitė z Pesčių, a w aktach chrztu ich syna Jona zapisano, że jest on synem Alberta Vilkaičio i Apolonii Akstinaitės z Barzdžių. Akstinaitė znalazła się w Barzdžiai, natomiast od jej nazwiska odtwarzane jest nazwisko Akstinas, którego nosiciel mieszkał nie w Barzdžiai. Zatem wykaz nazwisk wywiedzionych z patronimików nie oznacza, że wszystkie takie nazwiska występowały we wsi Barzdžiai. Z drugiej strony w XVII wieku we wsi Barzdžiai występowały również takie nazwiska, które nie trafiły do zapisów z omawianego okresu. Ot, pobieżnie przeglądając księgę zapisów chrztów z czwartej dekady, znaleziono jeszcze nazwisko Balandis, nazwisko kobiety Zabitienė, od którego odtwarza się Zabitis, patronimika Kasparaitis i Martinaitis, a także patronimika Baltrimaitis, Jauraitis, Kusaitis, Lapaitis, Mekšaitis, Šeporaitis, Tautgalvaitis, wskazujące na pierwotne nazwiska Baltrimas, Jaura, Kusa (lub Kusas), Lapė (lub Lapas), Mekšys, Šeporas, Tautgalvis. Zapisy chrztów dają jedynie niepełny obraz nazwisk. Nawet wszystkie zebrane nazwiska nie ukazałyby ich dokładnej liczby. Z zapisów nie można również wywnioskować, które ze wspomnianych osób z Barzdžiai były rzeczywistymi, stałymi mieszkańcami tej wsi, a które trafiły tam czasowo lub przypadkowo. Na podstawie pojedynczych ksiąg metrykalnych obejmujących krótki okres nie można niczego wnioskować o dalszej historii nazwisk tej wsi. Ich los możemy sobie wyobrazić jedynie, porównując ówczesne nazwiska z obecnymi. Jak wynika ze sporządzonych w 1853 i 1896 roku spisów parafian parafii salanckiej oraz z różnych źródeł XX wieku, od połowy XIX wieku w Barzdžiu nie było ani jednego z tych nazwisk, które zostały bezpośrednio odnotowane w zapisach z XVII wieku. tylko kilka nazwisk można powiązać z patronimikami tamtego stulecia. Dokładnie taki sam był Kripas, w nieco zmienionej formie Stonkus (por. Stankaitė), Dvarijonas (por. Dvaronaitis), prawdopodobnie także Kniūkšta ma związek z Kniupštaitisem, można dostrzec wymianę spółgłosek i podejrzewać pokrewieństwo Meškisa z Mekšaitisem – i to wszystko. Samych nazwisk patronimicznych w XX-wiecznych Barzdžiu prawie nie było, tylko na krótko pojawiły się Banaitis, Markaitis i Simaitis. los nazwisk Barzdžiu lepiej widać, porównując je ze współczesnymi nazwiskami ogólnymi. Wiele nazwisk bezpośrednio odnotowanych w zapisach i odtworzonych na podstawie nazwisk kobiet (Balandis, Benikas, Eidukas, Kadys, Lai- 208 Kalbos Kultūra | 83 vys, Lekstutis, Milašius, Stropus, Vilkas, Zabitis) jest obecnie dobrze znanych; zostały one uwzględnione także w Słowniku nazwisk litewskich, tyle że występują tam nie jako Gložis, Srutis, lecz Gložys, Srutys, nie Lazaris, lecz Lazaras, nie Kiaulianis, lecz Kiaulėnas. W ogóle nie ma tych czterech: Alekstutis, Blozeris, Kidrečis, Vaistkojys. Znacznie bardziej różnią się zapisy z XVII wieku i współczesne nazwisko patronimiczne. W zapisach asmenvardžiai patronimiczne występują znacznie częściej: znaleziono 11 bezpośrednio odnotowanych nazwisk pierwotnych oraz 46 patronimów z przyrostkiem aitis (stosunek 1 : 4,5). W Słowniku litewskich nazwisk na jedno nazwisko z przyrostkiem aitis przypada około dwudziestu innych nazwisk (stosunek 20 : 1). Nasuwa się wniosek, że ówczesne patronimy występujące w zapisach były asmenvardžiai utworzonymi wyłącznie w celu nazwania konkretnej osoby, lecz nie stały się prawdziwymi nazwiskami. Prawda, nie można tego powiedzieć o wszystkich patronimach. Nazwiskami dziedzicznymi stały się i utrwaliły we współczesnym użyciu tylko właściwe patronimy, tj. patronimy utworzone od imion. W Słowniku litewskich nazwisk jako nazwiska podano wszystkie patronimy odojcowskie ze wsi Barzdžiai odnotowane w zapisach z XVII wieku: Jonaitis, Kasparaitis, Lukošaitis, Martinaitis, Motiejaitis, Petraitis, Pilypaitis, Povilaitis, Stasaitis, Steponaitis, Urbonaitis, Vaitiekaitis. Spośród 34 patronimików, które utworzono nie od imion, w Słowniku litewskich nazwisk jako samodzielne nazwiska podano tylko piętnaście (w słowniku znajdują się również dane dotyczące ich rozpowszechnienia). Spośród nich tylko pięć nazwisk występuje częściej: Čepaitis (138), Mockaitis (90), Vilkaitis (71), Kripaitis (48), Eidukaitis (40). Trzy zapisano zaledwie po kilka razy – Dvaronaitis (4), Kusaitis (3), Tauraitis (3), pięć – Mekšaitis, Vabalaitis, Merkaitis, Romeikaitis, Šeputaitis – po jednym razie (trzy ostatnie odtworzono na podstawie zgermanizowanych form Merkeit, Romeikat, Scheputtat). Następujące patronimiki nie przekształciły się w obecne nazwiska i nie podano ich w Słowniku litewskich nazwisk: Ankštakaitis, Baltrimaitis, Bručaitis, Graužaitis, Jauraitis, Kidikaitis, Kniupštaitis, Lekstutaitis, Lietutaitis, Milašaitis, Pikturnaitis, Skaidutaitis, Ščeponaitis, Tautgalvaitis, Tvaronaitis, Urnikaitis, Valutaitis, Žutaitis, Žalimaitis. Wyparły je odpowiednie nazwiska pierwotne: Baltrimas, Bručas, Graužas (Grauža), Jaura, Kidikas itd., jednak pierwotnych antroponimów Ankštakys, Lietutis, Skaidutis we wspomnianym słowniku nazwisk nie ma. Niektóre litewskie patronimiki mogły zostać wyparte z użycia przez zeslawizowane warianty: Lekstutaitį – Lekstutavičius, Ščeponaitį – Ščeponavičius, Tvaronaitį – Tvaronavičius; Milašaitis miał aż trzech konkurentów – Milašiūnas, Milašauskas i Milaševičius. Można również zrozumieć przyczyny, dla których XVII-wieczne patronimika utrwaliły się jako nazwiska, a wiele patronimików zniknęło z użycia. Pierwszy człowiek P. KNIŪKŠTA. nazwiska wsi Bardžiai z XVII wieku 209 antroponim jest imieniem; tak, dziecko było wpisywane do aktu chrztu wyłącznie pod imieniem, bez nazwiska. Inne, dodatkowe imię osobowe staje się potrzebne, gdy osoba z rodziny wchodzi do społeczeństwa. Takim imieniem osobowym było imię patronimiczne lub inny patronimikon, który określa osobę według jej związku z ojcem: Petraitis – syn Petra, Milašaitis – syn Milašiusa. Tych patronimików potrzeba w aktach małżeństwa, ponieważ młodzi zawierają małżeństwo jako synowie i córki swoich rodziców. Na podstawie aktów małżeństwa ich patronimiki są również przenoszone do aktów chrztu dzieci. Gdy osoba staje się samodzielna, przejmuje gospodarstwo ojca i sama ma dzieci, które z kolei potrzebują patronimików, patronimik osoby, która została ojcem, staje się niepraktyczny. Patronim utworzony od nazwiska dorosłego człowieka łatwo zastępuje nazwisko (syn Milašiusa, Milašaitis, po osiągnięciu dojrzałości i usamodzielnieniu się staje się Milašiusem). osoba nabywa dwa nazwiska – patronimiczne oraz odtwarzane z niego pierwotne. takie warianty nazwisk opisała Vitalija Maciejauskienė (1991: 151–157), przy czym mówi ona o różnych nazwiskach członków tej samej rodziny. Jej badania pozwalają sądzić, że musiał istnieć również etap przejściowy, gdy jedna osoba miała oba warianty nazwiska. Naturalne jest, że spośród konkurujących wariantów zwykle utrwalają się nazwiska pierwotne. takich wariantów nie mają jednak patronimy utworzone od imion, czyli właściwe patronimika. imię ojca nie zastępuje patronimu, osoba nie może powrócić od patronimu do imienia ojca, tak nazwana pozostaje przez cały czas – syn Piotra, Petraitis, ani jako dorosły, ani jako starzec nie staje się Piotrem – jest tylko Petraitisem. dlatego patronimika łatwo przekształciły się w nazwiska. należy sądzić, że wnioski, do których prowadzą losy nazwisk ze wsi Barzdžiai, odnoszą się także do innych nazwisk litewskich. lItEratūra Informator o podziale administracyjno-terytorialnym Litewskiej SRR, część 2. Opracowali Z. Noreika, V. Stravinskas, Wilno: Mintis, 1976. Słownik nazwisk litewskich. Opracowali A. Vanagas (red. odp.), V. Maciejauskienė, M. Razmukaitė, Wilno: Mokslas, część 1 (A–K), 1985; część 2 (L–Ž), Słownik litewskich nazw 1989. miejscowych, tom 1 (A–B), Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008. Maciejauskienė V. 1991: Powstanie nazwisk litewskich, Wilno: Mokslas. Wpłynęło 2010 11 11 210 Kultura Języka | 83 surNaMEs IN tHE VIllaGE oF barZDŽIaI IN tHE 17tH CENturY Streszczenie Nazwiska mieszkańców wsi Barzdžiai zebrano na podstawie ksiąg kościelnych XVII wieku kościoła w Salantai. Ustalono następujące nazwiska podstawowe: dziewięć nazwisk męskich: Alekstutis, Ba lan dis, Blozeris, Gložis, Kadys, Kiaulianis, Milašius, Srutis, Vilkas; dwa nazwiska nie odmieniają się przez rodzaj, mianowicie Benik i Lazar; trzy nazwiska są slawizowane, a mianowicie: Kavalski, Stefanovič, Urbanovič. sześć nazwisk żeńskich z przyrostkiem -ienė obejmuje: Kidrečie nė, Lekstutienė, Milašienė, Stropienė, Vilkienė, Zabitienė. kolejnych sześć nazwisk żeńskich to formy slawizowane, a mianowicie: Eidukova, Kiaulianova, Laiviova itd. Imiona patronimiczne z przyrostkami -aitis i -aitė stanowią największą grupę nazw w księgach kościelnych – znaleziono ponad 40 takich nazw. łączna liczba różnych nazwisk pierwotnych, zrekonstruowanych na podstawie nazwisk żeńskich i patronimicznych, przekracza 50 pozycji. nazwiska mieszkańców wsi uległy całkowitej zmianie przed początkiem XX wieku. Żadne z głównych nazwisk XVII wieku nie zachowało się, podczas gdy wiele patronimików męskich wyszło z użycia zarówno w Barzdžiai, jak i gdzie indziej. nowo odziedziczone nazwiska wywodzą się od imion patronimicznych, np. Jonaitis, Petraitis itd. PraNas KNIūKŠta lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, lt10308 Wilno