Iš kur kilęs „kìbiras“ („kibìras“)
Full text
V. D o Vinas. de onde
su giu kbi as (kib as) 169
VINCENTAS DROTVINAS
Vilniaus pedagoginis uni e si e as
IŠ KUR KILS KÌBIRAS (KIBÌRAS) Po causa da língua li uânica da pala a kib as
de o igem é pa eikš a não uma opinião. Kazimie o Būgos olho es a pala a
a aukė p incipalmen e po causa ki čiação. No ela ó io do edi o do
dicioná io da língua li u ians ele indicou que pe mi idos dicioná ios não
ca ac e izam a pala a ki čio e ki čiuo ųjų balsių p iegaidės: iš ais diccionos
e que endo nãožinosi, como é p eciso p onuncia uma ou ou a pala a mais
a a. Imagin, p ecisa quem descob i , como são di as es as pala as [...]
kibi ai ied ai e kibi ai eškos (medio) nuobi os, a ai (Li u a, 1921, No 91).
Fala mais é esc i o que [g]e ame dicodyne as umėm espos a, que eik ų
a i [...] kib ai ied ai e kibi a (Būga 1959: 379). Ki čiação e semân ica
di e ença baseando, dicioná io da língua Li uânia indica homonímos pa : 1
kbi as (kib as) smulki sausa šakelė, žaba as, i bas (dėl kilmės z . Smoczyński
2007: 283) e 2 kib as indas andeniui sem i e neš i iz šulinio (LKŽ 1959 V: 725);
de ido à c uci icação kib as andens de poulino puxado asas mais
amplamen e s . Vi kauskas 2006: 125. Dabo ines li uãs do idioma de pala a
(1972, 1993, 2004, 2006) ap esen am 2 a ian es de ki čiação: kib as e kbi as.
Es adual Comissão de Lí u ios língua decidiu a conside a a p incipal
a ian e de ki chiação kbi as (3b), e a secundu ina kib as (2). S aipsnyje
Sla ųbal ų e imologijos K. Būga explicino e des e pala a kilmę: lie u ių kib as
= p asl. čbь ъ. P iesagą -i a-s g e ino com pala as de inks -i as, bimb-i as
p eesaga (Būga 1958: 326). Ki aip da pala a kibi as kilmę é en ado aiškin i
Vik o as Kaman auskas, li uãos kalbinis a, adu o (18991951). Ele é
p epa ado T umpą li e ians kalbos ki čio mokslą (III, 19281929), skolinių and
hei lie u iškų a i ikmenų žodynėlį Kalbėkime lie u iškai (1933). T umpame
li uais da língua ne aisyklingumų i ba ba izmų žodynėlyje (1928) V.
Kaman auskas o nece ba ba izmų ašybos i ki čio ne aisyklingumų,
abejo inų a ba ne eisingai kalbos aisy ojų aisomų žodžių žodynę, a ibuída
pap as ajai isuomenei i mokslei iams. Taisymus g indzia K. Būgos e Rygiškių
Jono, F. Ku šaičio, P. Ska džiaus, senųjų au o ių M. Daukšos, K. Si ydo, S.
Daukan o, M. Valančiaus opiniões. Sob e a pala a kibi as kelmę ele esc e e:
Kibi as, pelo qual línguas li u in as dizem a-
170 KALBoS KULTÜRA | 83 da i i s e imybę ied ą, é ão mesmo nelie u iškas,
como e ied as (a ėjęs de žido ų kalbos). (Kaman auskas 1928: 35).
Sob e V. Kaman ausko dicynėlį não demo ou a esponde Jonas Jablonskis,
Rygiškių Jono slapy a džiu saindo um li o de comen á ios do dicynėlio (Mūsų
kalbos žodynėlio dalykai, 1929). Não desleidando em amplnę J. Jablonskio
sepa ados apon os apj algą, pode-se dize que V. Kaman ausko co eções
linguis a mui as ezes pasigenda mais de alhe opinião de a gumen ação. Ele
exige bū i kalbesniam, i. i. da mais i os exemplos de linguagem a osena,
ilus ações; diz não in ei amen e comp eendido a gumen os aisy ojo; às
ezes mos a que o au o das co ecções não isu ce osus, po que não
p e ê das a mies ou da ybos sexuais di e enças; lemb a, que alguns de S.
Daukan o, F. Ku šaičio exemplos de adequamidade de e ia a alia
c i icamen e e e c. Isso e mos a a opinião do o ado sob e kibi s kilmę.
J. Jablonskis suabeu da pala a kibi as à in e p e ação de o igem, au o iaus
eiginí alo ou cé iciamen e: Au o ius kibi ą kildo, ma y i, de žido ų kalbos, só
nepasako, de qual a ual judeų pala a ele é susida ęs. Es a no ícia au o iaus
pa a mim ealmen e é inespe ada. An es de emana ão igo osamen e
a i ma sob e ied ą (sla .) ou kibi ą, o au o p ecisa a aquela a i mação pelo
menos o mais cla amen e apoia . (Rygiškių Jonas 1929: 4445). Assim, al
nea gumen uo o en endimen o de o igem da pala a J. Jablonskis conside a
naujiena, po ém o p óp io pala a de o igem nãoikslina. Como indicam os
dicioná ios da língua li uânica, kbi as (kib as) é a pala a de aka ų
aukš aičių, encon ando Mažosios Lie u os žodynuose XVII a. hand aš iniame
okiečiųlie u ių kalbų žodyne Lexicon Li huanicum: Eyme wied as, kibbi as
33a. ; Schöp eyme kibi as 76a. da língua Li uânia sua dicção começa a
his ó ia a pa i do XVII a. dicodino Cla is Ge manico-Li h ana: Eime . Wėd as,
ô. M. Kibbi as, ô. M. C I 23 (mas aqui nes a bíbllininha ilus ação encon a-se só
wied as, como e dicioná ios de Kons an ino Si ydo). A pala a kibi as ambém
é de Jokūbo B odo ski, Pilypo Ruigio, K is ijono Go lybo Milkaus, Geo go
Hein icho Fe dinando Nesselmanno, F id icho Ku šaičio e mais a de em
diccioná ios, An ano Juškos caninhos, Augus o Schleiche io, Augus o Leskieno
e Ka lo B ugmanno cole á ios de au os da Li uânia. G a ado ele e p óp io
Jono Jablonskio (LKŽ V 1959: 725), hoje uni e sominai u ilizado bend inėje alboje.
Po que V. Kaman auskas a pala a kibi as kildino de língua judaica?
Vejamos o que pode ia se a sua on e em língua yidiš. Pa s žydų kalbos
žodis eme kibi as (← ok. Eime ) di e amen e com a língua li uânica
kibi as não e a ligado (Jankelo ičius, Kače gis 1940). Da língua heb aica, a
pala a cebe žemas com ąsomis aso madei o, que mais p o a elmen e associou-se com os li uanos kibi as,
V. D o Vinas. De onde su giu kbi as (kib as) 171 encon a-se em dicioná ios jidiš
de nossos empos, po exemplo: Russo-e euский (idiš) словарь [...], 1984: 60, 619;
cube = cebe = cibe цэбар (Астравух 2008: 202); plg. polkų idiomas cebe , ceb .
Em línguas li a ias conhecem a ian es des e emp és imo cãba as, càbe is e
cabakas, cèbe as žemas com ąsomis aso de madei a, ėčka, puskubilis, ambém
cèbe is, cẽbe is, cebe ỹs, cebekas, cẽb as, cèb as 1 s . cebe as, 2 bidonas (LKŽ
1969 II 8: das línguas polonesas cebe , ceb kelmė aiškinama ne ienodai.
Aleksand as B ückne is esc e e que polkų kalbos cebe não em nada a e com
okiečių kalbos Zube , Zobe , só enganosamen e pa ecidos com os šaknimi do
idioma li uânico kib- kabo i, kib i, kybo i (B ückne 1989: 56, 107). No en an o, o
polonism cebe , ceb kildinamas do okiečių aukš aičių a mės pala a zube ,
zuiba (sudu inis pala a zwei du + be an neš i) (Duden 2001: 952; Paul 2002: 1211);
plg. ambém Zube g andes d iąsis aso pa a a água, di e en e de Eime kibi as
(P ei e 1995: 1624). Segundo M. Fasme io, sla ų o ma čьbь ъ elacionada com
os li uanos kibi as ed o. Nos mais ecen es dicioná ios de e imologia polkų
indica-se que cebe não em nada a e com os li uãos kibi as, indica-se que
kibi as é só p ie shulinio s i ies cons an emen e caban is semiamasis asas
(Bańkowski 2000: 109). En ão kbi as (kib as) neabejo inai lie u iškas pala a.
LITERATūRA
B a ń kow s k i A. 2000: E ymologiczny słownik języka polskiego. Tom I, A–K,
Wa szawa: Wydawnic wo naukowe.
B ü c k ne A. 1989: Słownik e ymologiczny języka polskiego, Wa szawa: Wy-
dawnic wo wiedza powszechna.
B ū g a K. 1958: Славянобалтийские этимологии. – Rink iniai aš ai 1, Vil-
nius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
B ū g a K. 1959: Lie u ių kalbos žodyno edak o iaus p anešimas. – Rink iniai
aš ai 2, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
Duden 2001: Duden das He kun swö e buch. E ymologie de Deu schen Sp a-
che, 3. öllig neu bea bei e e und e wei e e Au lage. Duden Ve lag.
F a e n ke l E. 1962: Li auisches e ymologisches Wö e buch, Heidelbe g–Gö -
ingen.
J a n k e lo i č i u s Ic., K a č e g is S. 1940: Kišeninis Lie u ių Kalbos Rak as.
Žydiškas–lie u iškas Žodynas. S ud. Ic. Jankelo ičiaus i S. Kače gio leidinys,
Kaunas: C. Kagano spaus u ė.
Kaman auskas V. 1928: T umpas kalbos ne aisyklingumų i ba ba izmų žo-
dynėlis, Kaunas: Vals ybės spaus u ė.
LKŽ 1969: Lie u ių kalbos žodynas 2. A sak. edak o ius J. K uopas, Vilnius.
LKŽ 1959: Lie u ių kalbos žodynas 5. A sak. edak o ius K. Ul ydas, Vilnius.
KALBoS
KULTÜRA | 83 172
Pa u l H. 2002: Deu sches Wö e buch. Bedeu ungsgeschich e und Au bau unse es
Wo scha zes. 10. übe a bei e e und e wei e e Au lage on Helmu Henne,
Heid un Kämpe und Geo g obja el, Max Niemeye Ve lag, Tübingen. P i e W.
1995: E ymologisches Wö e buch des Deu schen, Deu sche Taschenbuch Ve lag,
München.
Rygiškių Jonas 1929: Nosso idioma dicynėlio assun os. Acessi as obse ação
sob e V. Kaman ausko T umpo linguagem ne aisyklingumų i ba ba izmų
žodynėlio, Kaunas: Tulpės B ės leidinys.
S m o c z yń s k i W. 2007: E ymologiczny słownik języka li ewskiego, Wilno. V i
k a u s k a s V. A. 2006: Pala as a his ó ia são esc epiame. Ac a Linguis ica
Li huanica 55, 125126.
A s a ву х А. 2008: Идыш-беларуски словник, Мiнск: Медисонт. Ф а с
м е р М. 1986: E imológico dic a ь do usso língua. Tom II, Gau a 2010 10
Москва: Прогресс.
26 oN THE oRIGIN oF KÌBIRAS (KIBÌRAS)
Summa y
The a icle discusses he o igin o wo Li huanian homonyms, namely, 1. k bi as, kib as ‘a
small d y wig, a d y b anch, and 2. kbi as ‘a con aine o ca y wa e and d aw i om
a well (Lie u ių kalbos žodynas, 1959, ol. V). The Dic iona y o Con empo a y Li huanian
(Daba inės lie u ių kalbos žodynas, 2006) gi es wo s ess a ian s o he second
homonym: kbi as, kib as. The dic iona ies o Li huanian p o ide con incing e idence
es i ying o he Li huanian o igin o he wo d. This wo d o igina es in he Wes e n
Highlande s (Aukš ai ian) subdialec , i has also been aced in some dic iona ies ha
we e published in he 17 h c. in he P ussian Li huania, o Li huania Mino , is ound in
dic iona ies and olklo e collec ions. Mo eo e , he wo d belongs o he gene al lexicon
o cu en Li huanian. E ymologis s K. Būga (1958, 1959), E. F aenkel (1962), A. B ückne
(1989), M. Vasme (1986), and A. Bańkowski (2000) sugges di e en in e p e a ions o i s
o igin: oSla . cьbь ъ (< oHG zwiba ) and Li h. kib- i an. ?, kyb-o i an. ?“
VINCENTAS DRoTVINAS
Vilniaus pedagoginis uni e si e as
T. Še čenkos g. 31, LT03111 Vilnius
[email p o ec ed]