Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose

178 Językowa Kultura | 85 RAMUNĖ ČIČIRKAITĖ instytut języka litewskiego Tendencje wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich 1960–2011 r. W audycjach informacyjnych SŁOWA KLUCZOWE: audycje informacyjne, język ogólny, wydłużanie samogłosek. 1. Uwagi wstępne Twierdzenie, że język używany przez środki masowego przekazu bezpośrednio wpływa na nasz – widzów telewizji i słuchaczy radia – język, może być tylko jednym z wielu mitów językowych (Chambers 1998), jednak język mediów może wpływać na nasze nastawienie do języka, a zmieniające się nastawienie może sprzyjać zarówno zmianom zachowań językowych, wyborowi kodu językowego, jak i pojedynczym lub systemowym zmianom samego języka (por. Trudgill 1986; Milroy, Milroy 1999; Kerswill 2003 i in.). ). Ostatnio badacze z wielu krajów europejskich poszukują zależności między rolą rozpowszechniania informacji a zachodzącymi w społeczeństwie procesami destandaryzacji języka ogólnego (bk) lub kształtowania się nowych centrów bk (Kristiansen, Coupland 2011). Wysuwa się przypuszczenia, że w niektórych krajach wielkie miasta stają się nowymi centrami kształtowania norm bk, dlatego też od pewnego czasu próbuje się wiązać normy języka mediów z normami języka miejskiego (thoegersen, Kristiansen, Östman 2012; por. także Coupland 2012). Uważa się, że takie zmiany języka mediów mogą uwidaczniać się równolegle ze zmianami społecznymi, gdy zaczynają zanikać granice między językiem prywatnym a publicznym, a we wszystkich dziedzinach życia publicznego coraz bardziej umacnia się nieformalna komunikacja. Czy procesy te zachodzą w naszym kraju, litewscy badacze dopiero teraz zaczynają intensywniej badać (zob. tamaševičius 2012). Od pewnego czasu kodyfikatorzy języka zwracają uwagę, że w mówionych mediach zauważalne jest zjawisko naruszające system litewskiej wymowy ogólnej – zarówno w sylabach nieakcentowanych, jak i akcentowanych zmniejsza się ilościowa opozycja samogłosek krótkich i długich, innymi słowy, pojawia się tendencja do skracania samogłosek długich i wydłużania krótkich (Pupkis 1999, r. ČIČIrKaItĖ. Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose 179 2007; Kačiuškienė, Kruopienė 2008; Kavaliauskas, Šmitas 2010). Twierdzenia, że skracanie samogłosek długich jest cechą rozpowszechniającej się nowej – wileńskiej – wymowy (Pupkis 1999), a wydłużanie samogłosek krótkich (zwłaszcza w wygłosie) – właściwością wymowy wilnian (szerzej zob. Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012), pozwalają przypuszczać, że także w naszych mediach zmienia się pojmowanie bk, a wraz z nim jej zawartość. W artykule retrospektywnie analizuje się, w jakim stopniu w ciągu ostatnich pięciu dziesięcioleci (1960–2011) upowszechniło się wydłużanie akcentowanych samogłosek krótkich w emitowanych audycjach informacyjnych oraz jak ono się zmienia. 2. MaTERIaŁ BaDaWCZY Przedmiotem niniejszego artykułu jest język emitowanych w latach 1960–2011 radiowych i telewizyjnych audycji informacyjnych, ponieważ właśnie on, ze względu na swój monologowy charakter, wysoki stopień przygotowania i dużą formalność, bardziej niż spontaniczne audycje dialogowe (polilogowe) może zbliżyć się do norm bk i ujawnić, w jakim stopniu specjalnie przygotowani mówcy, maksymalnie skupiając uwagę na języku, są zdolni realizować wymowę bk oraz jak ona się zmienia. Audycje wybrano z 62-godzinnego reprezentatywnego korpusu tekstów mówionych mediów1, umownie podzielonego na trzy różne etapy rozwoju mediów – okres radziecki (1960–1987), przejściowy (1988–1992) i współczesny (1993–2011)2. W artykule analizuje się 80 proc. audycji informacyjnych losowo wybranych z korpusu, tj. reportaże Litewskiego Radia, wieczorne wiadomości LTV, audycje LTV „Dzień dobry”, „Panorama” i ich fragmenty, wiadomości Bałtyckiej Telewizji, LNK i TV3. Łącznie 37 audycji informacyjnych o całkowitym czasie trwania wynoszącym około 10 godzin; analizowany jest wyłącznie język twórców audycji – spikerów, prowadzących wiadomości, korespondentów i innych profesjonalnych mówców – łącznie język 122 mówców (w tym 76 mężczyzn i 46 kobiet). Dziennikarze kilku audycji są tymi samymi osobami, jednak w audycjach z różnych okresów liczeni byli jako odrębni mówcy (w audycjach z tego samego okresu dziennikarz był uznawany za jednego mówcę) (zob. tabelę 1). 1 Korpus został opracowany, a przedstawione w artykule badanie przeprowadzono w ramach projektu „Język litewski: ideały, ideologie i przełomy tożsamości, 2010–2013”. Projekt realizuje Instytut Języka Litewskiego (kierowniczka Loreta Vaicekauskienė), wspiera go Litewska Rada Nauki, umowa Nr. Vat14/2010. 2 Więcej na temat doboru audycji i zasad tworzenia korpusu zob. Nevinskaitė 2012. 180 Kalbos Kultūra | 85 1 TABELA. Rozkład audycji informacyjnych i ich uczestników według dos raidos etapais poszczególnych etapów rozwoju mediów informacyjnychCzas trwania audycji informacyjnychLiczba uczestników okres sowiecki (1960–1987) 334 min 47 (36 mężczyzn i 11 kobiet) Okres przejściowy (1988–1992) 138 min 25 (15 mężczyzn i 10 kobiet) Okres współczesny (1993–2011 r.) 158 min. 50 (25 mężczyzn i 25 kobiet) podczas badania nie uwzględnia się wieku i dialektu ani pochodzenia mówiącego, ponieważ w większości przypadków (zwłaszcza dziennikarzy audycji radiowych) dane osobowe nie są znane i nie można tego ustalić. ponadto opiera się na założeniu, że język profesjonalnych dziennikarzy z zasady nie powinien podlegać wpływowi tych czynników, powinni oni przestrzegać norm języka literackiego. Badając, jak powszechne było wydłużanie akcentowanych samogłosek krótkich na różnych etapach rozwoju mediów, oblicza się względną częstość wydłużonych samogłosek u każdego mówiącego. Wskaźnik ten wykorzystuje się do obliczenia względnej częstości wydłużonych samogłosek ogółem u mężczyzn i kobiet lub w poszczególnych okresach. Badana próba obejmuje 5994 słowa z, jak wspomniano, 37 audycji informacyjnych i ich fragmentów. Do próby włączono: 1) dwu- (a) i wielosylabowe (b) słowa litewskie, których ośrodek sylaby stanowi akcentowana samogłoska krótka a, e, i lub u, np. : a) bùtais, did, džiugià, mèsti, metù, ràsti; b) atneša, devyni, kris[t]a, da[vo], netrukus, pabaigoje, pranešime, šiluminę, užvirė; 2) nielitewskie słowa, w których akcentowana jest litewska część końcowa – przyrostek lub końcówka, np.: centrnio, eksponatùs, fonè, programà, respubliknis, rezultatù, specialybè3. Niezmieniane nielitewskie słowa (np.: interviu, taksi, żiuri itp.) nie zostały włączone do próby badawczej, ponieważ wydłużenie akcentowanych krótkich samogłosek w tych słowach może być uwarunkowane innymi czynnikami niż w słowach litewskich, przede wszystkim – obcym pochodzeniem samego słowa. ponadto do próby badawczej włączono tylko słowa użyte w eksplicytnie wy3 Podając przykłady, zachowuje się autentyczny akcent wyrazów. r. ČIČIrKaItĖ. Tendencje wydłużania akcentowanych krótkich samogłosek w audycjach informacyjnych w latach 1960–2011 181 rażających dialogiczność i spontaniczność audycjach informacyjnych i ich fragmentach. Nie badano użycia akcentowanych krótkich samogłosek w odcinkach dialogizowanych i / lub spontanicznej mowy, ponieważ takie odcinki oraz wcześniej przygotowana, typowa dla audycji informacyjnych mowa monologowa stanowią różne sytuacje językowe, które mogą warunkować różne zachowania językowe. Badając, czy krótka samogłoska używana w pozycji akcentowanej pozostaje krótka, czy zostaje wydłużona (do dźwięku półdługiego lub długiego), stosuje się metodę audytywną, czyli opartą na słuchu. najważniejszą cechą odróżniającą samogłoski krótkie i wydłużone jest ilość (czas trwania) samogłoski, dodatkową – jej jakość (napięcie). Ponieważ dla niniejszego badania zasadniczo nie ma znaczenia, czy akcentowana samogłoska krótka zostaje wydłużona do dźwięku półdługiego czy długiego4, w analizie wyróżnia się dwie grupy samogłosek – zachowywanych krótkich i wydłużonych. właśnie ich wzajemny stosunek (względna częstość samogłosek wydłużonych, wyrażona w procentach) jest w niniejszym badaniu obliczany w celu ustalenia zmian zjawiska wydłużania na różnych etapach rozwoju środków masowego przekazu. 3. wYnIkI bAdAnIa po przeprowadzeniu badania stwierdzono, że we wszystkich trzech etapach rozwoju środków masowego przekazu (zarówno w okresie sowieckim, jak i przejściowym oraz współczesnym) w przygotowywanych audycjach informacyjnych w pozycji akcentowanej zamiast samogłoski krótkiej mogą być używane warianty o różnej ilości: samogłoska krótka (a) albo wydłużona (półdługa (b) lub długa (c)). O ile można to ustalić audytywnie, w rdzeniu wyrazu występują samogłoski krótkie, półdługie i długie (a1, b1, c1). w badanym materiale nie odnotowano przypadków, aby w akcentowanym końcu wyrazu w audycjach informacyjnych zamiast samogłoski krótkiej używano długiej: w tej pozycji, inaczej niż w rdzeniu wyrazu, występowały tylko samogłoski krótkie i półdługie (a2, b2) (w przykładzie wszystkie warianty samogłoski krótkiej podano kursywą), por.: a1. bùvo, ktas, pàdeda, nèkviestas, b1. n.davė, p.neša, .žsienis, v.skas, c1. dirbt·vė, gerẽ·snis, įteik·mas, sã·vo, a2. dienà, kartù, neštè, pirm, b2. elektrin., nėr., nuošird.s, vis.. 4 svarbus tik pats balsio pailginimo faktas, todėl papildomi trukmės matavimai, leidžiantys atskirti pusilgį balsį nuo ilgojo, nebuvo atliekami. 182 Kalbos Kultūra | 85 Kalbėtojų, kurie kirčiuotoje pozicijoje dažniau vartoja ne trumpąjį, o pailgintąjį balsį, esama visais žiniasklaidos raidos etapais, tačiau polinkis ilginti kirčiuotus trumpuosius balsius dažniau pastebėtas sovietmečiu rengtose informacinėse laidose. be to, nuo 2000 m. randasi daugiau žurnalistų, kurių kalboje ilginimo reiškinių išvis nebeužfiksuojama. taigi kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo atvejų informacinėse laidose laipsniškai mažėja: sovietmečiu linkstama pailginti kas trečią, pereinamuoju laikotarpiu – kas penktą, dabartiniu – kas septintą kirčiuotame skiemenyje esantį trumpąjį balsį (žr. 1 pav.). Kaip matyti, kirčiuotoje pozicijoje vartojamų pailgintųjų balsių informacinių laidų kalboje dabartiniu laikotarpiu aptinkama dukart rečiau nei sovietmečiu. Poza tym, o ile pozwala to ustalić analiza audytywna krótkich samogłosek używanych w pozycji akcentowanej, w czasach sowieckich częściej zamiast samogłoski krótkiej skłaniano się ku używaniu samogłoski długiej (a), natomiast obecnie – dźwięku półdługiego (b), np.: a. dvasinink·jos, liet·viais, praneš·mų (korespondent reportażu radiowego „Plenum Komitetu Łączności Kulturalnej”, 1966) elektrėn·škių, ·šrenkamas, part·nio, praneš·mo, resp·blikos (korespondent reportażu radiowego „Uroczystości upamiętniające setną rocznicę urodzin Włodzimierza Lenina”, 1970) al·s, ned·delės, resp·blikos, sã·vo, t·ri (korespondent programu LTV „Panorama”, 1977) 1 RYC. Względna częstość samogłosek wydłużonych (w procentach) w różnych audycjach informacyjnych dos raidos etapais R. ČIČIRKAITĖ. Tendencje do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich w audycjach informacyjnych w latach 1960–2011 183 b. įt.kinamo, pridėt.nės, .žsienio (prowadzący wiadomości telewizji bałtyckiej, 1994) b.vo, dv.dešimt, istorišk.mo, n.tarė, pagrind.niai, visuomen.nė (korespondentka programu LTV „Dzień dobry”, 1999) pritar.mo, tarptaut.nio (korespondentka wiadomości LNK, 2011) Podobnie w pozycji akcentowanej samogłosek wydłużonych używają zarówno mężczyźni, jak i kobiety: w pozycji akcentowanej zamiast samogłosek krótkich samogłoski wydłużone najczęściej wymawiano w czasach sowieckich, a najrzadziej – obecnie (zob. ryc. 2). Jednoznaczna odpowiedź na pytanie, dlaczego w audycjach informacyjnych zmniejsza się liczba samogłosek wydłużonych, jest dość trudna. Możliwe, że taka zmiana wymowy została spowodowana wieloletnimi staraniami normatywistów językowych: w naszej tradycji normatywnej tendencja do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich jest negatywnie oceniana już od pierwszych audycji radiowych (por. Talmantas 1933: 6), a później także od pierwszych transmisji telewizyjnych (por. Vaitkevičiūtė 1965: 59). Ponadto od kilku dziesięcioleci zjawisko to jest społecznie stygmatyzowane (szerzej zob. Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). Interesujące jest to, że klasyczne wywiady socjolingwistyczne przeprowadzone z wilnianami pochodzenia litewskiego drugiego i trzeciego pokolenia ujawniły podobne tendencje do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012): wilnianie, najbardziej skupieni na języku, tj. czytając pary minimalne różniące się jedną cechą, podobnie jak spikerzy, korespondenci czy prezenterzy wiadomości, w przygotowanych wcześniej, czytanych, a czasem nawet akcentowanych tekstach audycji informacyjnych wydłużają co siódmą akcentowaną sylabę. czy wskaźniki względnej frekwencji wydłużonych samogłosek w audycjach informacyjnych i w mowie wilnian2 PaV. Względna frekwencja wydłużonych samogłosek (w procentach) na różnych etapach rozwoju mediów w mowie mężczyzn i kobiet 184 Kultura Języka | tom 85 W parach minimalnych wskazują, czy zbliżanie się wymowy medialnej do języka literackiego, czy też kształtowanie się na podstawie wymowy wilnian nowego centrum norm medialnych; na odpowiedź jest jeszcze zbyt wcześnie: w litewskim językoznawstwie nadal brakuje wyczerpujących badań porównawczych mowy wilnian i języka mediów. We wszystkich trzech badanych etapach rozwoju mediów wydłużane samogłoski układają się w ten sam szereg malejącej frekwencji: i, u, a, e. Oznacza to, że zarówno w okresie sowieckim, jak i w okresie przejściowym oraz współczesnym w audycjach informacyjnych najczęściej wskutek akcentu wydłużana jest samogłoska i (np.: k.tas5, vis., dv. dešimties, lik.mas, v.siškai, ąžuol.nis, asmen.nis, hitler.nis), nieco rzadziej – u (instit.tas, gr.pė, liet.viai, t.rite, svarb., resp.blika, sutri.škino, b.deliai), jeszcze rzadziej – a (s.vo, p.neša, man.sis, pirm.sis, .tvežė), a najrzadziej – e (did.snė, teb.kvepiančioje, suv.stumėt). Innymi słowy, wskutek akcentu częściej wydłużane są samogłoski wysokie i oraz u, natomiast wydłużone warianty samogłosek niskich a i e występują znacznie rzadziej6. Jeśli porównalibyśmy, jak zmieniało się rozmieszczenie każdej samogłoski wydłużanej wskutek akcentu na różnych etapach rozwoju mediów, zobaczylibyśmy, że w pozycji akcentowanej przypadki wydłużania krótkich samogłosek niskich a i e używanych w mowie w audycjach 5 Tutaj i w przykładach przytaczanych w dalszej części znak półdługości stosowany jest umownie: oznacza on nie półdługą, lecz wskutek akcentu wydłużoną do półdługiej lub długiej samogłoskę. 6 Tendencję do częstszego wydłużania samogłosek wysokich i, u, a nie samogłosek niskich a, e obserwuje się także w mowie wilnian drugiego i trzeciego pokolenia (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). 3 RYS. Względna częstość samogłosek przedłużonych i, u, a, e (w procentach) na różnych etapach rozwoju przekazu informacji, oprac. R. ČIČIRKAITĖ. Tendencja do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich w latach 1960–2011 w audycjach informacyjnych 185 w mediach maleje: obecnie samogłoska a jest wydłużana z powodu akcentu trzykrotnie, a samogłoska e pięć–sześć razy rzadziej niż w latach radzieckich. Jednak względna częstość wariantów samogłoski i, najczęściej wydłużanej z powodu akcentu, zmienia się nieznacznie – zarówno w okresie radzieckim, przejściowym, jak i obecnym właśnie wariant wydłużony, a nie krótki, stanowi około trzy piąte wszystkich przypadków użycia samogłoski i w pozycji akcentowanej. Samogłoska u w pozycji akcentowanej jest coraz rzadziej zachowywana jako krótka: względna częstość wydłużonej samogłoski u we wszystkich trzech okresach stopniowo wzrasta: w okresie radzieckim wariant wydłużony stanowi 27 proc., obecnie – prawie 37 proc.7 (zob. rys. 3). Rozkład akcentowanych samogłosek przedłużonych i, u, a, e w mowie mężczyzn i kobiet ujawnia zarówno podobieństwa, jak i różnice (zob. tabelę 2). 2 TABELA. Względna częstość samogłosek przedłużonych i, u, a, e (w procentach) na różnych etapach rozwoju mediów w mowie mężczyzn i kobiet samogłoski Vyrai Moterys 1960– 1987 r. 1988– 1992 r. 1993– 2011 r. 1960– 1987 r. 1988– 1992 r. 1993– 2011 r. [i.] 60,5 61 51,2 50 62,5 64,1 [u.] 26,5 31,2 44,4 37,5 31,8 32,1 [a.] 10,5 6,9 3,8 6,25 5,7 3,4 [e.] 2,5 0,9 0,6 6,25 0 0,4 W mowie dziennikarzy prowadzących audycje informacyjne, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, zmniejsza się liczba przedłużanych pod wpływem akcentu krótkich samogłosek niskiego wzniesienia a, e. jednak względna częstość używania w pozycji akcentowanej przedłużonych samogłosek wysokiego wzniesienia i, u w mowie mężczyzn i kobiet na pierwszy rzut oka ma odmienny kierunek. W mowie mężczyzn zmniejsza się liczba przypadków przedłużania samogłoski i, lecz częściej w pozycji akcentowanej zamiast krótkiej samogłoski u używany jest jej przedłużony wariant. W mowie kobiet w obecnym okresie, w porównaniu z latami sowieckimi, o 14 proc. wzrosła liczba przypadków wydłużania samogłoski i, jednak o kilka procent rzadziej warianty wydłużonej samogłoski u były używane7. Oczywiście interesujące byłoby zbadanie, w jakim stopniu wydłużanie akcentowanych krótkich samogłosek a, e, i, u występuje w rdzeniu wyrazu, a w jakim w końcówce, jednak, z wyjątkiem tych dwóch pozycji, samogłosek używanych w mowie każdego mówiącego jest zbyt mało, aby na podstawie porównania można było wyciągać uogólniające wnioski. 186 Kalbos Kultūra | 85 używane były warianty wydłużonej samogłoski u. Badanie wilnian wykazało, że płeć może być istotnym czynnikiem wpływającym na częstość występowania wydłużonych wariantów językowych: wilnianie płci męskiej zarówno w rdzeniu wyrazu, jak i w jego końcówce ponad dwukrotnie częściej niż kobiety mają skłonność do wydłużania akcentowanych krótkich samogłosek (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). Niemniej jednak zaobserwowane w tym badaniu wahania w wymowie dziennikarzy są zbyt niewielkie, by twierdzić, że płeć determinuje również zróżnicowanie wariantów językowych osób występujących publicznie. Raczej przeciwnie – potwierdzają one założenie o większej jednorodności języka publicznego i mniejszym rozwarstwieniu społecznym. W audycjach informacyjnych emitowanych na różnych etapach rozwoju mediów również nierównomiernie rozkładają się przypadki wydłużania akcentowanych krótkich samogłosek w rdzeniu wyrazu i na jego końcu: w latach sowieckich w akcentowanej sylabie rdzenia wydłużana była co piąta, a w końcówce – co siedemnasta krótka samogłoska. W obecnym okresie użycie akcentowanych wydłużonych samogłosek jest rzadsze: w rdzeniu wydłużana jest co ósma, a w końcówce – zaledwie co pięćdziesiąta krótka samogłoska. Zatem przypadków wydłużania akcentowanych krótkich samogłosek w końcówce zawsze było znacznie mniej niż w rdzeniu8, jednak w obecnym okresie ich liczba jest jeszcze mniejsza (zob. rys. 4). W litewskim językoznawstwie zwykle twierdzi się, że wydłużanie krótkich samogłosek w rdzeniu wyrazu ma pochodzenie gwarowe, natomiast wydłużanie tych samogłosek w wygłosie ocenia się jako żargon miejski, fakty języka ulicznego, powstałe pod wpływem innych języków lub pod wpływem ich wzorca (Grumadienė 1983: 87; Pupkis 2006, 2007; 8 W wygłosie wyrazu znacznie rzadziej (pięciokrotnie) niż samogłoski krótkie akcentowane w rdzeniu skłonni są wydłużać je również badani wilnianie drugiego i trzeciego pokolenia (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). 4 Rys. Względna częstość (w procentach) wydłużonych samogłosek w rdzeniu i na końcu wyrazu na różnych etapach rozwoju środków masowego przekazu