Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose

RAMUNĖ ČIČIRKAITĖ Instytut Języka Litewskiego TENDENCJE DO WYDŁUŻANIA AKCENTOWANYCH KRÓTKICH SAMOGŁOSEK W AUDYCJACH INFORMACYJNYCH W LATACH 1960–2011 SŁOWA KLUCZOWE: audycje informacyjne, język standardowy, wydłużanie samogłosek. 1. UWAGI WSTĘPNE Twierdzenie, że język używany przez media bezpośrednio wpływa na nasz język — język widzów telewizji i słuchaczy radia — może być tylko jednym z wielu mitów językowych (Chambers 1998), jednak język mediów może oddziaływać na nasze postawy językowe, a zmieniające się postawy mogą sprzyjać zarówno zmianom zachowań językowych, jak i wyboru kodu językowego, a także pojedynczym lub systemowym zmianom samego języka (por. Trudgill 1986; Milroy, Milroy 1999; Kerswill 2003 i in.). W ostatnim czasie badacze z wielu krajów europejskich poszukują powiązań między rolą mediów a zachodzącymi w społeczeństwie procesami destandaryzacji języka standardowego (bk) lub kształtowania się nowych ośrodków języka standardowego (Kristiansen, Coupland 2011). Wysuwane są przypuszczenia, że w niektórych krajach nowe ośrodki kształtowania norm języka standardowego stają się duże miasta, dlatego od pewnego czasu próbuje się już wiązać normy języka mediów z normami języka miejskiego (Thoegersen, Kristiansen, Östman 2012; por. także Coupland 2012). Uważa się, że takie zmiany języka mediów mogą ujawniać się równolegle ze zmianami społecznymi, gdy zaczynają zanikać granice między językiem prywatnym a publicznym, a we wszystkich dziedzinach życia publicznego coraz bardziej umacnia się komunikacja nieformalna. Czy procesy te zachodzą w naszym kraju, litewscy badacze dopiero zaczynają obecnie intensywniej badać (zob. Tamaševičius 2012). Od pewnego czasu normatywiści zwracają uwagę, że w mówionych mediach dostrzegalne jest zjawisko naruszające system litewskiej standardowej wymowy — zarówno w sylabach nieakcentowanych, jak i akcentowanych zmniejsza się opozycja ilościowa między samogłoskami krótkimi a długimi; innymi słowy, występuje tendencja do skracania samogłosek długich i wydłużania krótkich (Pupkis 1999, 178 KALBOS KULTŪRA | 85 2007; Kači už? TABELA 1. Rozkład programów informacyjnych i ich uczestników na poszczególnych etapach rozwoju mediów Etap rozwoju mediów Czas trwania programów informacyjnych Liczba uczestników programów informacyjnych Okres radziecki (1960–1987) 334 min. 47 (36 mężczyzn i 11 kobiet) Okres przejściowy (1988–1992) 138 min. 25 (15 mężczyzn i 10 kobiet) Okres współczesny (1993–2011) 158 min. 50 (25 mężczyzn i 25 kobiet) W badaniu nie uwzględnia się wieku mówiącego ani jego dialektu czy pochodzenia, ponieważ w większości przypadków (zwłaszcza w przypadku dziennikarzy radiowych) dane osobowe nie są znane i nie da się tego ustalić. Ponadto przyjmuje się, że na język profesjonalnych dziennikarzy te czynniki zasadniczo nie powinny mieć wpływu; powinni oni przestrzegać norm języka literackiego. Analizując rozpowszechnienie wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich na poszczególnych etapach rozwoju mediów, oblicza się względną częstość występowania wydłużonych samogłosek u każdego mówiącego. Wskaźnik ten służy do obliczania względnej częstości występowania wydłużonych samogłosek wśród mężczyzn i kobiet łącznie lub w poszczególnych okresach. Badana próba obejmuje 5994 słowa z 37 programów informacyjnych i ich fragmentów, jak wspomniano. Do próby włączono: 1) dwu- (a) i wielosylabowe (b) wyrazy litewskie, których ośrodkiem sylaby jest akcentowana samogłoska krótka a, e, i lub u, np.: a) būtais, didì, džiūgià, mès­ti, metù, ràšti; b) àtnesa, devynì, krìsdavo, netrùkus, pabaigojè, pranėšime, šilùminę, ùžvirė; 2) wyrazy obcego pochodzenia, w których akcentowana jest litewska końcówka – przyrostek lub końcówka fleksyjna, np.: centrinio, eksponatùs, fonė, programà, respublikinis, rezultatù, specialybė3. Niezmieniane wyrazy obcego pochodzenia (np.: interviu, taksi, žiuri itp.) nie weszły do badanej próby, ponieważ wydłużanie akcentowanych samogłosek krótkich w tych wyrazach może być uwarunkowane czynnikami innymi niż w wyrazach litewskich, przede wszystkim obcym pochodzeniem samego wyrazu. Ponadto do badanej próby włączono wyłącznie wyrazy użyte w informacyjnych audycjach i ich fragmentach, które nie miały wyraźnie zaznaczonej dialogowości ani spontaniczności. 3 Przy podawaniu przykładów zachowano autentyczny akcent wyrazów. 180 KALBOS KULTŪRA | 85 W odcinkach dialogowych i/lub spontanicznych nie badano użycia akcentowanych samogłosek krótkich, ponieważ takie odcinki i wcześniej przygotowana wypowiedź monologowa, typowa dla audycji informacyjnych, to różne sytuacje językowe, które mogą prowadzić do odmiennych zachowań językowych. Aby ustalić, czy samogłoska krótka występująca w pozycji akcentowanej pozostaje krótka, czy ulega wydłużeniu (do dźwięku półdługiego lub długiego), zastosowano metodę audytywną, czyli opartą na słuchu. Najważniejszą cechą odróżniającą samogłoski krótkie od wydłużonych jest ilość (czas trwania) samogłoski, a cechą dodatkową – jej jakość (napięcie). Ponieważ w niniejszym badaniu zasadniczo nie ma znaczenia, czy akcentowana samogłoska krótka ulega wydłużeniu do dźwięku półdługiego czy długiego4, w analizie wyróżniono dwie grupy samogłosek – krótkie zachowane jako krótkie oraz wydłużone. Właśnie ich wzajemny stosunek (względna częstość samogłosek wydłużonych, wyrażona w procentach) jest obliczany w niniejszym badaniu w celu ustalenia zmian zjawiska wydłużania na różnych etapach rozwoju mediów. 3. WYNIKI BADANIA Badanie wykazało, że we wszystkich trzech etapach rozwoju mediów (zarówno w okresie radzieckim, jak i przejściowym oraz współczesnym) w przygotowywanych audycjach informacyjnych w pozycji akcentowanej zamiast samogłoski krótkiej mogą występować jej warianty o różnej ilości: samogłoska krótka (a) lub wydłużona (półdługa (b) albo długa (c)). O ile można to ustalić audytywnie, w temacie wyrazu występują samogłoski krótkie, półdługie i długie (a1, b1, c1). W badanym materiale nie odnotowano przypadków, by w audycjach informacyjnych w akcentowanej końcowej pozycji wyrazu zamiast krótkiej wystąpiła samogłoska długa: w tej pozycji, w odróżnieniu od tematu wyrazu, występowały wyłącznie samogłoski krótkie i półdługie (a2, b2) (w przykładach wszystkie warianty samogłoski krótkiej podano kursywą), por.: a1. było, inny, pomaga, niezaproszony, b1. nie dał, przynosi, zagranica, wszystko, c1. warsztat, lepszy, przekazanie, własny, a2. dzień, razem, nieść, pierwszy, b2. elektryczna., nie ma., szczery., wszyscy.. 4 Istotny jest sam fakt wydłużenia samogłoski, dlatego nie wykonywano dodatkowych pomiarów czasu trwania, które pozwoliłyby odróżnić samogłoskę półdługą od długiej. R. ČIČIRKAITĖ. Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose 181 RYS. 1. Względna częstotliwość występowania wydłużonych samogłosek (w procentach) na różnych etapach rozwoju mediów Na wszystkich etapach rozwoju mediów są mówcy, którzy w pozycji akcentowanej częściej używają samogłoski wydłużonej niż krótkiej, jednak skłonność do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich częściej obserwowano w audycjach informacyjnych przygotowywanych w okresie radzieckim. Ponadto od 2000 r. pojawia się więcej dziennikarzy, w których mowie w ogóle nie odnotowuje się już zjawisk wydłużania. A zatem w audycjach informacyjnych stopniowo maleje liczba przypadków wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich: w okresie radzieckim wydłuża się co trzecią, w okresie przejściowym – co piątą, a obecnie – co siódmą krótką samogłoskę występującą w sylabie akcentowanej (zob. rys. 1). Jak widać, w obecnym okresie wydłużone samogłoski w pozycji akcentowanej występują w języku audycji informacyjnych dwa razy rzadziej niż w okresie radzieckim. Ponadto, o ile pozwala to ustalić audytywna analiza krótkich samogłosek używanych w pozycji akcentowanej, w okresie radzieckim częściej zamiast krótkiej samogłoski używano długiej (a), natomiast obecnie – półdługiej (b), np.: a. dvasininkíjos, lietūviais, pranešīmų (korespondent w reportażu radiowym „Plenum Komitetu ds. Stosunków Kulturalnych”, 1966) elektrėniškių, išrenkamas, partinio, pranešimo, respublikos (korespondent w reportażu radiowym „Uroczystości upamiętniające setną rocznicę urodzin Włodzimierza Lenina”, 1970) alūs, nedidelės, respublikos, savo, turi (korespondent audycji LTV „Panorama”, 1977) 182 KALBOS KULTŪRA | 85 RYS. 2. Względna częstotliwość występowania wydłużonych samogłosek (w procentach) na różnych etapach rozwoju mediów w mowie mężczyzn i kobiet b. įtì.kinamo, pridėti.nės, ũ.žsienio (prowadzący wiadomości w telewizji bałtyckiej, 1994) bũ.vo, dvì.dešimt, istoriškũ.mo, nũ.tarė, pagrindì.niai, visuomenì.nė (korespondentka audycji LTV „Labas rytas”, 1999) pritarì.mo, tarptautì.nio (LNK žinių korespondentė, 2011) Podobnie wydłużone samogłoski w pozycji akcentowanej stosują zarówno mężczyźni, jak i kobiety: zamiast samogłosek krótkich najczęściej wymawiali wydłużone w okresie radzieckim, a najrzadziej – obecnie (zob. rys. 2). Jednoznaczna odpowiedź na pytanie, dlaczego w audycjach informacyjnych maleje liczba wydłużonych samogłosek, jest dość trudna. Być może taka zmiana wymowy wynika z wieloletnich starań osób ustanawiających normy językowe: w naszej tradycji kodyfikacji językowej skłonność do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich jest negatywnie oceniana od czasu pierwszych audycji radiowych (por. Talmantas 1933: 6), a później także od czasu pierwszych audycji telewizyjnych (por. Vaitkevičiūtė 1965: 59). Ponadto zjawisko wydłużania jest społecznie stygmatyzowane już od kilku dekad (więcej na ten temat zob. Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). Co ciekawe, klasyczne wywiady socjolingwistyczne przeprowadzone z wilnianami litewskiego pochodzenia z drugiego i trzeciego pokolenia ujawniły podobne skłonności do wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012): wilnianie, skupiając się w największym stopniu na języku, tj. czytając minimalne pary różniące się jedną cechą, podobnie jak spikerzy, korespondenci czy prezenterzy wiadomości w przygotowanych wcześniej, czytanych, a niekiedy nawet akcentowanych tekstach audycji informacyjnych, wydłużają co siódmą sylabę akcentowaną. Czy wskaźniki względnej częstotliwości występowania wydłużonych samogłosek w audycjach informacyjnych i u wilnian licz- R. ČIČIRKAITĖ. Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose 183 3 RYS. Względna częstość wydłużonych samogłosek i, u, a, e (w procentach) na różnych etapach rozwoju mediów Na pytanie, czy w parach minimalnych świadczy to o zbliżaniu się wymowy medialnej do normy języka ogólnego, czy też o kształtowaniu się nowego centrum norm medialnych na bazie wymowy wileńskiej, jest jeszcze zbyt wcześnie, by odpowiedzieć: w litewskim językoznawstwie wciąż nie ma szczegółowych badań porównawczych języka wilnian i języka mediów. Na wszystkich trzech badanych etapach rozwoju mediów wydłużane samogłoski występują w tej samej kolejności malejącej częstości: i, u, a, e. Oznacza to, że zarówno w okresie sowieckim, jak i przejściowym oraz współczesnym, w programach informacyjnych najczęściej wskutek akcentu wydłużana jest samogłoska i (np.: ki.tas5, visi., dvi.-dešimties, liki.mas, vi.siškai, ąžuoli.nis, asmeni.nis, hitleri.nis), nieco rzadziej – u (institū.tas, grū.pė, lietū.viai, tū.rite, svarbū., respū.blika, sutriu.škino, bū.deliai), jeszcze rzadziej – a (sá.vo, pá.neša, maná.sis, pirmá.sis, á.tvežė), a najrzadziej – e (didé.snė, tebė.kvepiančioje, suve.stumėt). Innymi słowy, wskutek akcentu częściej wydłużane są samogłoski wysokie i i u, natomiast wydłużone warianty samogłosek niskich a i e występują znacznie rzadziej6. Gdyby porównać, jak na poszczególnych etapach rozwoju mediów zmieniał się rozkład każdej samogłoski wydłużanej wskutek akcentu, zauważylibyśmy, że przypadki wydłużania krótkich samogłosek niskich a i e używanych w pozycji akcentowanej w mowie... 5 Tutaj i w przykładach podawanych dalej znak półdługości stosowany jest umownie: oznacza on samogłoskę wydłużoną wskutek akcentu do długości półdługiej lub długiej, a nie samogłoskę półdługą. 6 Tendencję do częstszego wydłużania samogłosek wysokich i, u niż samogłosek niskich a, e obserwuje się również w mowie wilnian drugiego i trzeciego pokolenia (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). 184 KALBOS KULTŪRA | 85 W mediach maleje: we współczesnym okresie samogłoska a jest wydłużana wskutek akcentu trzykrotnie, a samogłoska e – pięć–sześć razy rzadziej niż w latach sowieckich. Jednak względna częstość wydłużonych wariantów samogłoski i, najczęściej wydłużanej wskutek akcentu, zmienia się nieznacznie – zarówno w okresie sowieckim, przejściowym, jak i współczesnym, wariant wydłużony, a nie krótki, stanowi około trzech piątych wszystkich przypadków samogłoski i używanej w pozycji akcentowanej. Samogłoska u coraz rzadziej zachowuje krótką realizację w pozycji akcentowanej: względna częstość wydłużonej samogłoski u stopniowo rośnie we wszystkich trzech okresach: w okresie sowieckim wariant wydłużony stanowi 27 proc., a we współczesnym – prawie 37 proc.7 (zob. rys. 3). Rozkład wydłużonych samogłosek akcentowanych i, u, a, e w mowie mężczyzn i kobiet ujawnia zarówno podobieństwa, jak i różnice (zob. tabelę 2). TABELA 2. Względna częstość wydłużonych samogłosek i, u, a, e (w procentach) na różnych etapach rozwoju mediów w mowie mężczyzn i kobiet Samogłoski | Mężczyźni | Kobiety | 1960–1987 r. | 1988–1992 r. | 1993–2011 r. | 1960–1987 r. | 1988–1992 r. | 1993–2011 r. | [i.] | 60,5 | 61 | 51,2 | 50 | 62,5 | 64,1 | [u.] | 26,5 | 31,2 | 44,4 | 37,5 | 31,8 | 32,1 | [a.] | 10,5 | 6,9 | 3,8 | 6,25 | 5,7 | 3,4 | [e.] | 2,5 | 0,9 | 0,6 | 6,25 | 0 | 0,4 W mowie mężczyzn i kobiet, dziennikarzy programów informacyjnych, maleje liczba przypadków wydłużania wskutek akcentu krótkich samogłosek niskich a, e. Jednak względna częstość wydłużonych samogłosek wysokich i, u używanych w pozycji akcentowanej w mowie mężczyzn i kobiet na pierwszy rzut oka zmienia się w przeciwnych kierunkach. W mowie mężczyzn maleje liczba przypadków wydłużania samogłoski i, ale w pozycji akcentowanej zamiast krótkiej samogłoski u częściej używany jest jej wariant wydłużony. W mowie kobiet we współczesnym okresie, w porównaniu z latami sowieckimi, liczba przypadków wydłużania samogłoski i wzrosła o 14 proc., jednak o kilka procent rzadziej wyma- 7 Oczywiście interesujące byłoby zbadanie, jak powszechne jest wydłużanie akcentowanych krótkich samogłosek a, e, i, u w temacie wyrazu i w końcówce, jednak poza tymi dwiema pozycjami w mowie poszczególnych osób występuje zbyt mało samogłosek, by można było wyciągnąć uogólniające wnioski z porównania. R. ČIČIRKAITĖ. Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose 185 4 RYS. Względna częstość (w procentach) wydłużonych samogłosek w temacie i na końcu wyrazu na różnych etapach rozwoju mediów wariantów wydłużonej samogłoski u. Badanie wilnian wykazało, że płeć może być istotnym czynnikiem wpływającym na częstość występowania wydłużonych wariantów językowych: wilnianie płci męskiej zarówno w temacie, jak i na końcu wyrazu ponad dwukrotnie częściej niż kobiety wydłużają akcentowane samogłoski krótkie (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). Niemniej zaobserwowane w niniejszym badaniu wahania w wymowie dziennikarzy są zbyt niewielkie, by stwierdzić, że płeć wpływa także na zróżnicowanie języka mówców publicznych. Jest raczej odwrotnie – potwierdzają one przypuszczenie o większej homogeniczności języka publicznego i mniejszym zróżnicowaniu społecznym. W programach informacyjnych nadawanych na różnych etapach rozwoju mediów akcentowane samogłoski krótkie wydłużane w temacie i na końcu wyrazu również rozkładają się nierównomiernie: w latach radzieckich w akcentowanej sylabie tematu wydłużana była co piąta samogłoska krótka, a na końcu wyrazu – co siedemnasta. W okresie współczesnym użycie akcentowanych samogłosek wydłużonych jest rzadsze: w temacie wydłużana jest co ósma samogłoska, a na końcu wyrazu – zaledwie co pięćdziesiąta samogłoska krótka. Zatem zjawiska wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich na końcu wyrazu zawsze występowały znacznie rzadziej niż w temacie8, jednak w okresie współczesnym ich liczba jest jeszcze mniejsza (zob. rys. 4). W językoznawstwie litewskim przyjmuje się zazwyczaj, że wydłużanie samogłosek krótkich w temacie wyrazu ma pochodzenie dialektalne, natomiast wydłużanie tych samogłosek na końcu wyrazu ocenia się jako cechę miejskiego żargonu i języka ulicy, powstałą pod wpływem innych języków lub na ich wzór (Grumadienė 1983: 87; Pupkis 2006, 2007; 8 Akcentowane samogłoski krótkie na końcu wyrazu wydłużają znacznie rzadziej (pięciokrotnie) niż w temacie również badani wilnianie drugiego i trzeciego pokolenia (Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2012). 186 KALBOS KULTŪRA | 85 Vitkauskas 1973: 48; 1978: 24; Zinkevičius 1966: 104). Jei (kaip matyti iš 4 pav.) informacinėse laidose ir žodžio kamiene, ir galūnėje vartojamų kirčiuotų pailgintųjų balsių mažėja, galbūt mažėja ir tarmių bei miesto kalbos poveikis viešajai kalbai. 4. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Analiza wydłużania akcentowanych samogłosek krótkich w ciągu minionych pięciu dekad wykazała, że w języku mediów samogłoski wydłużone zamiast krótkich są używane dość rzadko. Częściej występuje skłonność do wydłużania akcentowanych samogłosek w temacie, natomiast wydłużanie na końcu wyrazu jest zjawiskiem wyjątkowo rzadkim. Dotyczy to wszystkich trzech etapów rozwoju mediów. W tekstach reprezentujących okres współczesny w języku mediów odnotowuje się mniej samogłosek wydłużonych niż w okresie radzieckim czy przejściowym. Podobną względną częstość samogłosek wydłużonych obserwuje się również we współczesnym języku wilnian. Analiza poszczególnych samogłosek pozwala stwierdzić, że na zmiany w języku publicznym największy wpływ mają zmiany w wymowie dwóch samogłosek a i e. Liczba przypadków wydłużania akcentowanej samogłoski krótkiej i pozostaje stała, natomiast przypadki wydłużania samogłoski u stają się nawet częstsze. A zatem konkretne zmienne fonetyczne wpływają na zmiany w wymowie. Wydłużanie samogłosek nie zależy od płci badanych mówców – pod tym względem profesjonaliści występujący w języku publicznym różnią się od zwykłych mówców. Być może liczba przypadków wydłużania w języku mediów maleje z powodu ideologii preskryptywizmu, która ma wyraźną strategię językową i od pierwszych audycji radiowych i telewizyjnych konsekwentnie podąża za tym samym kierunkiem kodyfikacji. Ponadto można przypuszczać, że na zmiany języka mediów wpływa również jego naturalna ewolucja, w miarę jak w radiu i telewizji ubywa mówców wydłużających akcentowane samogłoski krótkie. LITERATŪRA Chambers J. 1998: TV makes people sound the same. – Language Myths. L. Bauer, P. Trudgill (eds.). New York: Penguin, 123–131. Coupland N. 2012: Sociolinguistic change, vernacularisation and British media. [2012 m. rugpjūčio 21–24 d. Berlyne vykusio XIX sociolingvistikos simpoziumo medžiaga.] Prieiga per internetą: <http://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/ss19/paper/311> (žiūrėta 2012 12 20). R. ČIČIRKAITĖ. Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose 187 Čičirkaitė R., Vaicekauskienė L. 2012: Balsių ilginimas kaip sociolingvistinė vilniečių tarties ypatybė. – Taikomoji kalbotyra 1. Prieiga per internetą: <http://taikomojikalbotyra.lt.azalija.serveriai.lt/lt/2012/10/balsiu-ilginimas-kaip-sociolingvistine-vilnieciu-tarties-ypatybe> (žiūrėta 2012 12 01). Grumadienė L. 1983: Социолингвистическое исследование литовской речи коренных вильнюсцев. – Lietuvių kalbotyros klausimai 23, 62–101. Kavaliauskas V., Šmitas A. 2010: Būdingosios televizijos žurnalistų tarties klaidos. – Žmogus ir žodis 1, 28–34. Kerswill P. 2003: Dialect levelling and geographical diffusion in British English. – Social Dialectology. In honour of Peter Trudgill. D. Britain, J. Cheshire (eds.). Amsterdam: Benjamins, 223–243. Kristiansen T., Coupland N. 2011: SLICE: Critical perspectives on language (de) standardization. – Standard Languages and Language Standards in a Changing Europe. Oslo: Novus Press. Kruopienė I., Kačiuškienė G. 2008: Ilgųjų ir trumpųjų balsių realizavimas sakytinės žiniasklaidos darbuotojų kalboje. – Žmogus ir žodis 10, 38–42. Milroy J., Milroy L. 2002: Authority in Language. Investigating Standard English, London and New York: Routledge. Nevinskaitė L. 2012: Lietuvos sakytinės žiniasklaidos tekstynas: rengimo metodologija ir patirtis. – Taikomoji kalbotyra (įteikta spausdinti). Pupkis A. 1999: Ar turime prestižinę tartį? – Gimtoji kalba 6, 1–7. Pupkis A. 2006: Ką parodė Kalbos švaros dienos (1–3). Prieiga per internetą: <http://www.flf.vu.lt/lkd/pdf/gk_straipsniai/gk_2006_5_3_8_ksd_pupkis.pdf> (žiūrėta 2012 12 01). Pupkis A. 2007: 2007 metų Kalbos švaros dienos. Prieiga per internetą: <http://www.flf.vu.lt/lkd/pdf/gk_straipsniai/gk_2007_11_3_11_ksd_pupkis.pdf> (žiūrėta 2012 12 20). Reikalavimai 1997: Būtinausi tarties reikalavimai. Prieiga per internetą: <http://www.vlkk.lt/lit/klaidos/tarties-reikalavimai.html> (žiūrėta 2012 12 12). Talmantas J. 1933: Daugiau dėmesio šnekamajai bendrinei kalbai. – Gimtoji kalba 6–7. Tamaševičius G. 2012: Žiniasklaidos lyderių sociolingvistinė kompetencija visuomenės transformacijų kontekste. Daktaro disertacija. Vilnius. Thoegersen J., Kristiansen T., Östman J. O. 2012: Changing linguistic norms in the audiovisual media. [2012 m. rugpjūčio 21–24 d. Berlyne vykusio XIX sociolingvistikos simpoziumo medžiaga.] Prieiga per internetą: <http://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/ss19/paper/155> (žiūrėta 2012 12 20). Trudgill P. 1986: Dialects in Contact, Oxford: Blackwell. 188 KALBOS KULTŪRA | 85 Vaitkevičiūtė V. 1965: Daugiau dėmesio taisyklingai tarčiai. – Kalbos kultūra 8, 57–63. Vitkauskas V. 1973: Sėkmės, jaunieji aktoriai! – Kalbos kultūra 24, 47–49. Vitkauskas V. 1978: Kokios kalbos moko vaikus teatras. – Kalbos kultūra 35, 21–25. Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. Gauta 2012 12 27 PHENOMENON OF STRESSED SHORT VOWEL LENGTHENING IN NEWS BROADCASTS FROM 1960 TO 2011 Summary The paper presents a retrospective auditive analysis of the speech of TV and radio news. The aim of the study is to find out how frequent the lengthening of stressed short vowels is in the speech of professional voices such as journalists, news readers and hosts and how this phenomenon changes. The analysis covers more than 10 hours of news broadcasts since year 1960. The investigation has resulted in identifying the following tendencies of TV and radio news: 1) in the speech of professional voices the lengthening of stressed short vowels decreases over time; 2) the lengthening commonly affects word stems but it seems to be quite rare at the end of the words; 3) the lengthening of stressed short vowels doesn’t depend on gender of a speaker. KEYWORDS: broadcasts, standard language, vowel lengthening. RAMUNĖ ČIČIRKAITĖ Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] [email protected] R. ČIČIRKAITĖ. Kirčiuotų trumpųjų balsių ilginimo polinkiai 1960–2011 m. informacinėse laidose 189