Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai

D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 155 DAIVA ALIŪKAITĖ vilniaus universiteto kauno humanitarinis fakultetas ERIKA MERKYTĖ-ŠVARCIENĖ vilniaus universiteto kauno humanitarinis fakultetas REGIONY JĘZYKA OGÓLNEGO MŁODZI UŻYTKOWNICY JĘZYKA LITEWSKIEGO WEDŁUG POGLĄDÓW CZŁONKÓW WSPÓLNOTY: kOMPEtEnciJA ir vAiZDiniAi SŁOWA KLUCZOWE: język ogólny, regiony języka ogólnego, zwykły członek wspólnoty językowej, kompetencja w zakresie języka ogólnego, wyobrażenie języka ogólnego, dialektologia percepcyjna. UWAGI WSTĘPNE Można stwierdzić, że oznaczenie miejsca, gdy mowa o użytkowniku języka ogólnego (jo), jest cechą towarzyszącą1. Zazwyczaj przy opisie przedstawiciela jo wspomina się o systemie czynników, który obejmuje wykształcenie użytkownika oraz jego doświadczenie społeczno-kulturowe. Ostatecznie nawet określony zawód lub działalność użytkownika może być wyraźną wskazówką, że jest on przedstawicielem jo2. Tak czy inaczej, oznaczenie miejsca nie zalicza się do istotnych czynników3. Należy zauważyć, że mówiąc o bk, nie można całkowicie lekceważyć opozycji miasto–wieś, ponieważ zazwyczaj rozróżnienie to często wiąże się ze wspomnianym już wykształceniem1 Oczywiście, taka uwaga nie byłaby odpowiednia w odniesieniu do języków standardowych tych państw (w naszym przypadku – bk), których podstawą jest język stolicy. 2 Bk zwykle kojarzy się z przedstawicielami zawodów związanych z wystąpieniami publicznymi, tj. telewizją, radiem itp., chociaż także te dziedziny, jak pokazują najnowsze badania socjolingwistów, charakteryzują się bardziej zróżnicowaną realizacją, przede wszystkim dlatego, że role prezenterów telewizyjnych i radiowych pełnią nie tylko przedstawiciele wykształcenia kierunkowego (tj. w tej dziedzinie) (więcej zob. Tamaševičius 2012). 3 Oczywiście, mając na uwadze podwarstwy doświadczenia dialektalnego użytkowników oraz dialekt będący podstawą bk, można a priori przypuszczać, że przedstawiciele niektórych regionów Litwy mogą być lepszymi przedstawicielami bk niż przedstawiciele innych regionów, jednak bez konkretnych danych są to tylko rozważania. W odróżnieniu od języka użytkowników dialektów regionalnych sakyti, kad bk atstovų kalba neturėtų išduoti jų kilmės ir gyvenamosios vietos. 156 kAlBOS kUltūrA | 85 język przedstawicieli bk nie ujawnia ich pochodzenia ani miejsca zamieszkania. Bez wątpienia miamą įtaką formuojantis vartotojo bk įgūdžiams pirmiausia todėl, kad švietimo sritis a priori siejama su bk. Dėl objektyvių priežasčių (plg. išvysnależy przyznać, że jest to optymistyczny scenariusz. ściślej byłoby czynnikiem wykształcenia (a także społecznego i kulturowego doświadczenia), który często ma znaczenie infrastruktura, zlokalizowane instytucje edukacyjne, różnorodność rynku pracy itp.) miasta niewątpliwie są ośrodkami przyciągającymi wykształconych członków wspólnoty językowej, zatem próba kojarzenia przedstawicieli bk przede wszystkim z miastem może być częściowo trafna. Ponadto także w tradycyjnej dialektologii stosuje się podział na miasto i wieś, na podstawie którego przedstawicieli dialektów poszukuje się przede wszystkim na wsiach (por. kryterium nOrM4), choć przedstawicieli bk należałoby poszukiwać również w miastach. Oczywiście, byłoby nieprecyzyjne jednoznacznie oceniać wykształconego członka wspólnoty językowej jako potencjalnego przedstawiciela bk, a osobę o niskim poziomie wykształcenia – jako prawdopodobnego przedstawiciela innych odmian, najczęściej kodów gwarowych lub półgwarowych. takie podejście znacznie upraszcza pojmowanie zróżnicowania językowego. z drugiej strony przedmiot badań niniejszego artykułu nie zobowiązuje do rozpatrywania dokładnych odpowiedniości między socjolingwistycznym portretem danego użytkownika a jego kodem mówienia. mając na uwadze bardzo odmienną historię kształtowania się i rozwoju bk w różnych krajach oraz tradycję użycia, często nawet teoretyczne modele rozpowszechniania się wariantów językowych w społeczeństwie przedstawiane przez geolingwistów czy socjolingwistów (por. schemat trapezu lub trójkąta Petera Trudgilla, przedstawiający system barier akcentów regionalnych i kodów społecznych, zob. Trudgill 1983: 41) są trafne tylko częściowo, tzn. nadają się do uogólnienia sytuacji zróżnicowania językowego konkretnego kraju, gdy struktura społeczna społeczeństwa jest bardzo wyraźna, dobrze znane są modele edukacji językowej stosowane w tym społeczeństwie itd. Zatem z tego, co powiedziano, wynika, że badacze, np. socjolingwiści, geolingwiści, przedstawiciele językoznawstwa normatywnego itp., oznaczenie miejsca w socjolingwistycznym portrecie typowego (a może trafniej – stereotypowego!) użytkownika bk mogą zweryfikować tylko poprzez badanie konkretnej wspólnoty językowej (a może jeszcze trafniej – pokolenia wspólnoty językowej). teoretycy poświęcający niemało uwagi pojęciu języka standardowego (w naszym przypadku – bk) (na ten temat zob. Hilton 2010: 58–69; o dyskusjach teoretycznych dotyczących bk zob. także Aliūkaitė 2009a: 164–168) wyrażają wątpliwości, czy forma mówiona standardu w ogóle istnieje. Na przykład, zdaniem Deborah Cameron, zasadniczo tylko pisanie realizuje mit języka standardowego (tj. bk) (cyt. za Jafte 2000: 500). można byłoby dokładniej 4 Akronimas nOrM apibendrina tokį tarmės atstovo sociolingvistinį portretą: nonmobile, older, rural male = sėslus, vyresnio amžiaus, iš kaimo [paryškinta mūsų – D. A. ir E. M.- Š.] zagłębić się w te spostrzeżenia, dysponując takim tiksvyras (zob. Chambers, Trudgill 1998: 29). D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 157 lą, pasirinkus tam tikrą teorinę perspektyvą ir sukaupus duomenų. Šio celem artykułu jest zastanowienie się, dlaczego bk z punktu widzenia zwykłych członków wspólnoty językowej staje się kodem umiejscowionym, tj. taką odmianą, którą wiąże się z jakimś konkretnym miastem, regionem lub innym miejscem. TRADYCJA BADAŃ DIALEKTOLOGII PERCEPCYJNEJ JAKO MOŻLIWOŚĆ BADANIA WYOBRAŻEŃ BK Percepcjonistyczny paradygmat dialektologii (ang. perceptual dialectology) (więcej o założeniach dialektologii percepcyjnej zob. Preston 1988: 373–395; 1989; 1999: xxiii–xl; Long 1999: 198–226; Inoue 1999: 147; Diercks 2002: 51–70; Evans 2002a: 95–975; zob. także Aliūkaitė 2006: 88–89; 2007: 52–61), legitymizujący punkt widzenia zwykłego członka wspólnoty językowej6 przede wszystkim w badaniach dialektologicznych, zasadniczo stworzył możliwość pojawienia się tak zwanej perspektywy wyczucia językowego (niem. Sprachgefühl)7 nie tylko w badaniach związanych z dyskursem dialektalnym. A zatem problem badawczy – regiony BK oczami młodych członków litewskiej wspólnoty językowej – jest rozpatrywany poprzez badanie wyobrażeń zwykłych członków wspólnoty językowej na temat wariantów BK. Niemal obiektywną projekcją tych wyobrażeń, która staje się przedmiotem analizy w niniejszym artykule, są postawy językowe użytkowników i oceniających język wobec przedstawicieli tekstów-bodźców, prace, w których w takim czy innym aspekcie tworzona, doprecyzowywana i uzupełniana taisyklingumo, suprantamumo, panašumo į bk, patrauklumo ir, žinoma, 5 Pažymėtina, kad čia pateikiami tik chrestomatiniai perceptyviosios dialektologijos paradigmos jest metodologia. Więcej o badaniach dialektologii percepcyjnej na świecie zob. HPD1 1999; HPD2 2002; PD 2010. 6 Termin „zwykły członek wspólnoty językowej” w artykule odnosi się do tych członków wspólnoty językowej, którzy nie posiadają profesjonalnej wiedzy językowej. W tym roku przedstawiciele dialektologii percepcyjnej, lingwistyki ludowej (ang. folk linguistics), podczas odbywającego się w Berlinie 19. sympozjum socjolingwistycznego, w jednej z końcowych dyskusji wydarzenia „Folk linguistics and society: Discussion” rozważali, jaka osoba badana spełnia kryterium nieprofesjonalnego członka wspólnoty językowej. Nie osiągnięto jednak wspólnego stanowiska. Dychotomię profesjonalny vs nieprofesjonalny należy w każdym przypadku wiązać z przedmiotem badań. Nawet w badanym przypadku nie jest całkowicie trafne stwierdzenie, że uczestnicy badania nie posiadają profesjonalnej wiedzy. W szkołach uczniowie zdobywają wiedzę o bk, są nauczani bk (podczas lekcji języka litewskiego), a nawet instrumentalny język nauczycieli przedmiotowych często jest bk albo przynajmniej podejmuje się starania, aby był bk. Z drugiej strony właśnie taki „stopień profesjonalizmu” osób badanych decyduje o intrydze badania – czy szkoła wywiera znaczący wpływ na biegłość językową zwykłego członka wspólnoty językowej. 7 Więcej o sformułowanym przez H. Bülda w 1939 r. rozróżnieniu między „poczuciem językowym” a „rzeczywistością językową” (niem. Sprachwirklichkeit) zob. Goeman 1999: 136. 158 kAlBOS kUltūrA | Lokalizacja 85 tekstów-bodźców w tak zwanych mapach mentalnych (ang. mental map)8. Zadania dotyczące poprawności, zrozumiałości, podobieństwa tekstów-bodźców do bk, atrakcyjności oraz mapy mentalnej – to tradycyjne części prac badaczy dialektologii percepcyjnej. W toku badań ustala się kody gwarowe, które z punktu widzenia członków wspólnoty językowej są najbardziej poprawne, atrakcyjne itp. Na podstawie zadania mapy mentalnej, w którym badani mają zlokalizować na mapie słyszane teksty gwarowe-bodźce, ustala się wyobrażenie użytkowników o kontinuum gwarowym (a także przestrzenne). Włączenie do badań dialektologii percepcyjnej tekstów-bodźców w bk pozwala badaczowi ocenić również nastawienie zwykłego członka wspólnoty językowej i jego przekonania dotyczące bk, a także wartość miejsca w socjolingwistycznym portrecie użytkownika bk, tj. ustalić, czy zwykły członek wspólnoty językowej wiąże przedstawiciela bk z jakimś regionem. Można stwierdzić, że po ustaleniu parametrów miejsca bk przez zwykłych członków wspólnoty językowej w pewnym stopniu wyjaśnia się także percepcyjną kompetencję użytkowników w zakresie bk. Taki segment kompetencji socjolingwistycznej jest ważny dla doprecyzowania, z jednej strony, wytycznych dotyczących kształcenia w języku ojczystym, z drugiej zaś — ma znaczenie w ogóle w kontekście kształcenia kulturowego, którego nieodłączną częścią jest (powinna być!) również edukacja dialektalna. Ponadto do pewnego stopnia system wyobrażeń dotyczących języka standardowego ujawnia także kompetencję dialektalną użytkowników, tzn. dzięki badaniu ustala się, czy kod dialektalny jest odróżniany od niedialektalnego. Wiedza ta jest ważna zarówno dla geolingwistów i socjolingwistów, jak i dla przedstawicieli językoznawstwa normatywnego. Należy zauważyć, że podczas opracowywania narzędzia badawczego omawianego w niniejszym artykule postanowiono włączyć teksty-stymulatory w języku standardowym do badania percepcyjnego, kierując się określoną tradycją i doświadczeniem badawczym. Podczas przeprowadzonego w latach 2004–2006 badania „percepcji i oceny mowy dialektalnej” uzyskano [wyniki dotyczące] wyobrażenia o języku standardowym jednego z ocenianych dialektalnych ji rytų aukštaičių anykštėnų bruožai, duomenys leido fiksuoti netikslų patekstów-stymulatorów, w którym realizowano wyłącznie tzw. [cechy] towarzyszące [mowie] zwykłych członków wspólnoty językowej. nawet 40,63 proc. wszystkich res8 Obok zaproponowanego przez Williama Diercksa (2002) terminu mapy mentalnej w pracach badaczy dialektologii percepcyjnej używa się również terminu mapa poznawcza (ang. cognitive map) (np. Clopper 2004: 6). Ponadto, oprócz tego, że badacze czasami używają w podobnym znaczeniu także terminów okazjonalnych (bardzo prawdopodobne, że stworzonych przez nich samych, bez wyraźnej tradycji), takich jak na przykład krajobraz kognitywny (ang. cognitive landscape) i krajobraz mentalny (ang. mental landscape) (zob. Wales 1999, materiały z wykładu). Więcej o zadaniach związanych z mapą mentalną w pracach badaczy dialektologii percepcyjnej zob. Aliūkaitė 2007: 174–182; Aliūkaitė 2009b: 164–179). D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 159 respondentów oraz 31,92 proc. wszystkich respondentów9 stwierdziło, że wspomniany tekst gwarowy nie różni się od bk (więcej o tym badaniu zob. Aliūkaitė 2009a: 160–187). postanowiono Panašūs duomenys gauti ir per 2008 m. tarminių nuostatų tyrimą (žr. Aliūkaitė, Merkytė 2009: 259–274)10. Užfiksuotas netikslus bk vaizdinys paskakontynuować badania, aby wyjaśnić także inne aspekty związane z bk. a zatem również w tym przypadku podstawą rozważań nad problemem umiejscowienia bk jest część danych kompleksowego badania dialektologii percepcyjnej, poświęconego przede wszystkim badaniu percepcji i oceny mowy gwarowej (tk). badanie przeprowadzono w listopadzie 2009 r., w grudniu 2010 r. i w styczniu 2011 r. W ramach badania dialektologii percepcyjnej analizowano aprioryczne postawy wobec oceny tk, cechy socjolingwistycznego portretu twórcy dyskursu tk, percepcję i ocenę konkretnych tekstów-stymulatorów tk według kryteriów zrozumiałości, poprawności, estetyki i podobieństwa do bk, a na podstawie danych z zadania polegającego na sporządzeniu mapy mentalnej badano orientację zwykłych członków wspólnoty językowej w kontinuum gwarowym. wśród 13 tekstów-stymulatorów przedstawionych badanym do oceny znalazły się także 3 teksty-stymulatory bk. Te 3 teksty-stymulatory niewątpliwie reprezentują normy bk (na poziomie wymowy i in.), ponieważ zostały opracowane na podstawie nagrań z płyty kompaktowej dołączonej do materiałów przeznaczonych do nauczania poprawnej wymowy dziennikarzy, prie Lietuvių kalbos bendrinės tarties (2004) knygelės. Plokštelės įrašai buvo aktorów, pedagogów i prawników11. Pagal įvairovę kalbinių priemonių visi 3 bk tekstai-stimulai yra lygiaverčiai – tai žodingi, vaizdingi meninio stiliaus fragmentai. Pirmojo teksto-stimulo kalbėtoja yra moteris, antrojo ir trečiojo – vyras. Tiriamieji ir tk tekstus-stimulus, ir bk tekstus-stimulus vertino pagal taisyklingumo, patrauklumo, suprantamumo ir panašumo į bk kriterijus. 9 Tyrimo imtį sudarė 548 respondentai, kurių amžius – 13–17 metų. Tyrime dalyvavo Ukmergės Dukstynos pagrindinės mokyklos, Ukmergės Šilo vidurinės mokyklos, Kauno „Ąžuolo“ katalikiškos mokyklos, Marijampolės 6-osios vidurinės mokyklos, Alytaus rajono Pivašiūnų vidurinės mokyklos, Skuodo rajono Bartuvos vidurinės mokyklos, Kretingos rajono Kartenos vidurinės mokyklos ir Rokiškio rajono Pandėlio vidurinės mokyklos mokiniai. 10 Tyrime dalyvavo 46 Kauno Milikonių vidurinės mokyklos mokiniai (atlikti tyrimą padėjo mokytojos Audronė Babajan ir Violeta Sventkauskienė) ir 40 Lukšių Vinco Grybo vidurinės mokyklos mokinių (atlikti tyrimą padėjo mokytoja Aldona Urbaitienė). 11 Tarmių tekstai-stimulai pasirinkti siekiant atskleisti visą Lietuvos tarmių įvairovę. 6 tekstai-stimulai priklauso aukštaičių tarmei (t. y. vakarų aukštaičiams kauniškiams (2 tekstai), vakarų aukštaičiams šiauliškiams, pietų aukštaičiams, rytų aukštaičiams panevėžiškiams, rytų aukštaičiams širvintiškiams), o 4 – žemaičių tarmei (t. y. vakarų žemaičiams, pietų žemaičiams raseiniškiams, šiaurės žemaičiams kretingiškiams, pietų žemaičiams varniškiams). 9 tekstów gwarowych-stymulatorów pochodzi z lktcH (2004), natomiast tekst-stymulator zachodnich aukštaitisów kowieńskich (rejon szacki) – z lt (2005). Analizie ich percepcji i oceny w niniejszym artykule poświęca się uwagę tylko w takim zakresie, w jakim jest to konieczne do jaśniejszego omówienia badanego problemu artykułu. 160 kAlBOS kUltūrA | 85 Pastebėtina, kad, vertinant bk tekstą-stimulą, panašumo į bk kriterijus, Z perspektywy badacza może się to wydać zbędne i sprzeczne z logiką, jednak darant tyrimo instrumentą, paprastajam kalbos bendruomenės nariui tokia strategija yra pagrįsta. tyrimu siekiama aiškintis ne bk kaip abstrahuotos sistemos vertę, o bk vaizdinį paprastojo kalbos bendruomenės nario sąmonėje, taigi tokia užduotis (t. y. panašumo į bk kriterijus) kaip tik ir lemia stwarza możliwość ustalenia zgodności lub niezgodności obrazu języka standardowego posiadanego przez zwykłego członka wspólnoty językowej z jego realizacją. Ponadto zastosowana wobec badanych skala oceny mo teksto-stimulo atitiktį bk (žr. 1 pav.). dyferencjału semantycznego, służąca wyrażeniu oceny, pozwoliła zarejestrować ocena1 PAv. Skala oceny dyferencjału semantycznego12 W odniesieniu do problemu badawczego niniejszego artykułu najważniejsze jest zadanie mapy mentalnej w badaniach dialektologii percepcyjnej. W zadaniu mapy mentalnej proszono badanych o zaznaczenie i zapisanie miejscowości, z której, ich zdaniem, pochodzą mówcy. W zadaniu przedstawiono mapę z zaznaczonymi granicami i ośrodkami samorządów, uwzględniając fakt, że badani są przedstawicielami młodego pokolenia i może im brakować wiedzy geograficznej. Takie założenie wysuwa również twórca zasad dialektologii percepcyjnej Dennis r. Prestonas (1989). W artykule analizowane są dane z badania przeprowadzonego w miastach Kowno, Kłajpeda, Poniewież, Szawle, Telsze i Olita13. Anonimowe badanie grupy respondentów z każdego miasta trwało 30–40 min. Łączna próba badawcza obejmowała 276 respondentów. Wiek respondentów wynosił 14–18 lat. 12 W badaniach mogą być stosowane także inne skale, np. 5-, 6i 9-punktowe (więcej zob. Al-Hindawe 1996: [1–9]). 13 Omawiane badanie przeprowadzono nie tylko we wspomnianych miastach. W sumie zgromadzono ponad 500 ankiet z całej Litwy (np. z Szaki, Kalwarii, Karteny, Kretyngi, Worni, Radziwiliszek, Ramygali, Oran i in.), jednak w artykule zdecydowano się analizować dane respondentów zaledwie 6 miast o geolingwistycznie odmiennym środowisku językowym, ponieważ w pozostałych punktach badawczych próby respondentów były bardzo nierównomierne (od kilku do kilkunastu osób). A zatem mówienie o tendencjach, dopóki nie zgromadzono wystarczającej i równomiernej ilości danych, byłoby nieobiektywne. Ankiety przeprowadzonego badania są przechowywane w Katedrze Filologii Litewskiej Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Wileńskiego w Kownie. D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 161 Bk AtPAŽiniMAS ir lOkAliZAciJA: kOMPEtEnciJA ir vAiZDiniAi Zauważmy, że w badaniu uczestniczyli respondenci z różnych środowisk językowych (zob. tabelę 1). 1 tAbElA. uczestnicy badania środowisko językowe Miasto liczba respondentów zachodni Aukštaitowie kauniškiai14 Kowno 35 zachodni Aukštaitowie šiauliškiai Szawle 40 wschodni Aukštaitowie panevėžiškiai Poniewież 53 Południowi Aukštaitowie Alytus 46 zachodni Żmudzini klaipėdiškiai Kłajpeda 56 Północni Żmudzini telšiai Telšiai 46 chociaż w XXI wieku bardzo rozwinął się (i, przyznajmy, słusznie) dyskurs na temat ujednolicania się, mieszania i upodabniania dialektów do języka ogólnego, jednak najnowsze badania geolingwistyczne na Litwie pokazują, że kod dialektalny nie we wszystkich domenach skłonny jest ustępować15. Na poziomie świadomych postaw można mówić nawet o odrodzeniu dialektów. Oczywiście należy przyznać, że często trafniej jest mówić nie o tradycyjnym dialekcie, tj. o wyraźnym, dyskretnym wariancie mowy dającym się powiązać z określonym areałem, lecz o pewnym kontinuum kodów między językiem ogólnym a dialektem, tj. o regiolekcie. regiolekt oznacza pewien twór relacji, upodabniania się i wyrównywania między językiem standardowym a dialektem (kierunek: dialekt → język standardowy) (więcej o regio14 dalej w artykule stosowane są skrótowe kody grup: vAk – badani z Gimnazjum Milikoniai w Kownie (w przeprowadzeniu badania pomogła nauczycielka języka litewskiego Audronė Babajan), vAš – z Gimnazjum Lieporiai w Szawlach (pomogła kierowniczka wydziału nauk społecznych, języka litewskiego, edukacji technologicznej, artystycznej i wychowania fizycznego redа Šteimantienė), rAp – badani ze Szkoły Średniej „Aušra” w Poniewieżu (pomogła zastępczyni dyrektora Daina Jasiūnaitė), PA – z Gimnazjum Adolfa Ramanauskasa-Vanagasa w Olicie (pomogła zastępczyni dyrektora rita Baubonienė), vŽk – z Gimnazjum „Ąžuolynas” w Kłajpedzie (pomogła zastępczyni dyrektora vida rudokienė), ŠŽt – badani ze Szkoły Średniej „Džiugas” w Telszach (pomogła zastępczyni dyrektora Janina Šalkauskytė). 15 Zob. stronę internetową projektu „Współczesne badania geolingwistyczne na Litwie: optymalizacja sieci punktów i interaktywne rozpowszechnianie informacji dialektalnej” (kod projektu nr vP1-3.1-ŠMM-07-k-01-028, kierownik prof. Danguolė Mikulėnienė) www.tarmes.lt, na której przedstawiono najnowsze tarmių tyrimo duomenys, t. y. trumpi pokalbių, monologų fragmentai iš visos lietuvos. Skelbiama medžiaga rodo, kad tarmiškai žymėta raiška būdinga skirtingų kartų atstovams. 162 kAlBOS kUltūrA | 85 lektą žr. Hoppenbrouwers 1982: 186–196). Olandų tyrėjo kornelijaus Antonijaus Johanneso Hoppenbrouwerso pasiūlytas regiolekto terminas kai kurių autorių (plg. Bellmann 1998: 23–34) dažnai pasirenkamas ir kelių panašėjančių tarmių dariniui įvardyti. Przy doborze próby badawczej kierowano się przede wszystkim tym, aby uczestnicy badania pochodzili z różnych środowisk językowych; jest to ważne przy analizie uzyskanych danych badawczych. Jednak ze względu na mieszanie się i upodabnianie różnych form wyrazu, tj. regiolekt, podział badanych na osoby ze środowiska dialektalnego zachodnich wyżynnych kowieńczyków, szawlan i in. jest bardziej umowny i nieco zbyt rygorystyczny. Mimo to stwierdzenie, że badani pochodzą z różnych środowisk językowych, jest uzasadnione. Nie ulega wątpliwości, że postawy badanych z różnych grup wobec języka dialektalnego i standardowego, a także system wyobrażeń o dialektach i języku standardowym, zależą od miejsca ich zamieszkania, które nosi ślad swoistej formy wyrazu (dialektu, regiolektu lub innej – nie jest to już tak istotne). Warto dodać, że nawet w wielkim mieście nie traci się możliwości słyszenia czysto dialektalnej lub w pewien sposób nacechowanej dialektalnie formy wyrazu, albo przynajmniej posiada się wyobrażenia o formie dialektalnej16. to oczywiście wiąże się ze stosunkowo późną migracją do miast, a zatem także z dość krótką tradycją urbanistyczną16 Dane wykonawców projektu „Miasta i języki” pokazują, że mieszkańcy wszystkich głównych miast (Wilna, Kowna, Kłajpedy) twierdzą, iż dość dobrze rozróżniają dialekty (zob. Kliukienė 2010: 95, 99). 2 RYC. Zadanie mapy mentalnej cja. z drugiej strony istotna jest tu także D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 163 gęstość tak zwanych sieci społecznych (ang. social network)17 z krewnymi lub znajomymi w zróżnicowanym środowisku dialektalnym, która determinuje przynajmniej percepcyjne umiejętności rozpoznawania różnych form językowych, a zatem może wpływać nie tylko na tak zwaną kompetencję dialektalną, lecz także na kompetencję w zakresie języka standardowego. analizując oceny trzech tekstów-stymulatorów języka standardowego, które w ankiecie badawczej zakodowano literami F, i oraz M (zob. rysunek 2, na którym przedstawiono fragmenty ankiet z wykonanym zadaniem mapy mentalnej18), należy przede wszystkim stwierdzić, że dane badawcze pozwalają zasadnie mówić o nieprecyzyjnym wyobrażeniu języka standardowego u członków wspólnoty językowej młodego pokolenia. Twierdzenie, że kompetencja rozumienia języka standardowego jest ograniczona, nie byłoby całkowicie dokładne ani słuszne, ponieważ badani oceniają wszystkie trzy teksty-stymulatory języka standardowego bardzo wysoko pod względem kryterium poprawności i podobieństwa do języka standardowego (w 7-punktowej skali pozostałych dziesięciu ocenianych tekstów-stymulatorów języka potocznego (zob. tabelę 2 i rys. 3)19. 2 TABELA. Oceny poprawności tekstów-stymulatorów języka standardowego i ich podobieństwa do języka standardowego (w punktach) kryterium Teksty-stymulatory języka standardowego grupa badanych dyferencjału semantycznego), a zatem zdecydowanie odróżniają je od F I M rAp poprawność 6,0 5,3 5,8 Podobieństwo do języka ogólnego 5,9 5,2 5,9 PA poprawność 6,5 6,2 6,1 Podobieństwo do języka ogólnego 6,5 6,3 6,3 vAš poprawność 6,4 6,2 6,2 Podobieństwo do języka ogólnego 6,3 6,1 6,0 17 Więcej o pojęciu sieci społecznościowych zob. Milroy, Milroy 1992. 18 Zauważamy, że teksty-bodźce w języku ogólnym są powiązane z dużymi miastami. Ta skłonność jest jedną z najczęstszych wśród wszystkich grup badanych, zob. dalej w artykule. 19 Jak już wspomniano, w niniejszym artykule nie analizuje się danych dotyczących oceny tekstów-stymulatorów tk – jest to przedmiotem innych artykułów. aby można było porównać, krótko zaznaczymy, że tylko w przypadku tekstu-stymulatora dialektu zachodnioaukštaitskiego kowieńskiego, który wszyscy badani z poszczególnych grup ocenili najwyżej, najwyższa średnia ocena poprawności wynosi 5,5 punktu, a najwyższa średnia ocena podobieństwa do bk wynosi 5,8 (tak oceniają badani z grupy vŽk); oceny poprawności i podobieństwa do bk pozostałych 9 tekstów-stymulatorów są znacznie niższe, por. podobieństwo tekstu-stymulatora dialektu południowoaukštaitskiego do bk oceniane jest na 4,1 punktu, a poprawność – na 3,7 punktu (tak oceniają badani z grupy rAp); podobieństwo tekstu-stymulatora dialektu północnożmudzkiego kretyngskiego do bk oceniane jest na 3,2 punktu, a poprawność – na 3 punkty (tak oceniają badani z grupy PA) itd. 170 kAlBOS kUltūrA | 85 rodzinnej ojczyźnie, tj. Szawłom. Oczywiście bardzo oczekiwanym i spodziewanym rezultatem jest to, że żaden badany z grupy ŠŽt nie powiązał kodu bk z ojczyzną językową. Należy dodać, że dane te są również istotne z geolingwistycznego punktu widzenia. Zatem widać, że wyrazista warstwa gwarowa precyzuje kompetencję językową w zakresie języka standardowego. Odmienne spostrzeżenia dotyczące językowej ojczyzny skłaniają oceny tekstów-bodźców języka standardowego badanych z miasta Kowna (vAk). Można mówić o autostereotypowym nastawieniu młodych mieszkańców Kowna – w Kownie mówi się najpoprawniej, a więc mówi się językiem standardowym. Litewskość miasta Kowna nie jest kwestionowana; potwierdza naujausi sociolingvistų duomenys (plg. ramonienė 2011); šiuo atžvilgiu to również fakt, że przypisywanie tekstów-bodźców języka standardowego miastu Kownu wydaje się całkowicie uzasadnione. Badacze zauważają (por. Milroy 2001: 539), że zwykli członkowie wspólnoty językowej często utożsamiają język standardowy (w analizowanym przypadku – język standardowy) z językiem narodowym. Można przypuszczać, że również w tym przypadku abstrahowane koncepty językowe, tj. język standardowy i język narodowy, zostają pomieszane. Część badanych przypisuje najpoprawniejsze, najbardziej podobne do języka standardowego (co ujawniają odpowiednie oceny) teksty-bodźce najbardziej litewskiemu miastu Litwy. Oczywiście nie można również wykluczyć tada, kai vertintojai jaučiasi kalbiškai saugūs, ir jų kodas turi atvirąjį prestižą. Manytina, kad kaip tik toks bk ir savo gimtojo kodo sujungimo mowspomnianego już czynnika językowej ojczyzny. Logiczna i prawidłowa skłonność do kojarzenia najwyżej ocenionego tekstu ze swoim miejscem zamieszkania. Szczególnie dotyczy to tego, że może to być charakterystyczne linkę lokalizuoti kuo arčiau kauno, pavyzdžiui: kėdainiuose (F tekstą-stimulą – 17,1 proc. i tekstą-stimulą – 5,7 proc.), kaišiadoryse (i tekstą-stidla niektórych młodych mieszkańców Kowna. Mówiąc o grupie badanych vAk, należy powiedzieć, że odnotowano jeszcze jedną skłonność. Część badanych z miasta Kowna teksty bk-stymulusy uznała za mulą – 8,6 proc., a tekst M-stymulus za – 5,7 proc.). Na takie dane częściowo mógł wpłynąć wspomniany już czynnik językowej ojczyzny – można było rozumować według modelu: tak się mówi, jeśli już nie w najbliższym otoczeniu, to z pewnością gdzieś niedaleko. Ogólnie dane niektórych grup badanych skłaniają do refleksji nad strefami bk, które znajdują się w pobliżu dużych miast. Badanie pokazuje, że do strefy bk zaliczają się Kiejdany, Wyłkowyszki, Szaki i Troki. tylko badani z grupy PA nie przypisali tekstów BK Kaišiadorom. W Kiejdanach przynajmniej raz i co najmniej jeden z tekstów BK lokalizowali wszyscy badani z grup (już wspomniano, że wśród badanych z grupy vAk odnotowano nawet taką tendencję). W Wyłkowyszkach i Szaki również w każdej grupie badanych znaleźli się tacy, którzy przypisali co najmniej jeden z tekstów BK tym miastom. D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 171 Manytina, kad trakai tiriamųjų dažnai pažymimi kaip bk zona ir neatskiriami nuo vilniaus. kitaip paaiškinti, kodėl trakai mentaliniame žemėlapyje yra gana svarbi zona, yra neįmanoma, plg.: 27,5 proc. vAš grupės tiriamųjų šiame mieste lokalizuoja i tekstą-stimulą ir 10 proc. – M tekstąstymulus; 10,9 proc. Tekst-stymulus M przypisują Trakom również badani ŠŽt; W Trokach tekst-stymulus M lokalizuje także 5,7 proc. badanych z grupy rAp. Zaznaczymy, że zaskakuje fakt, iż wśród stereotypowych miast BK niejednokrotnie: tekst-stymulus F po jednym razie pakliūva Marijampolė22. Šiam miestui bk tekstai-stimulai priskirti vos kelis lokalizowali badani vAš i ŠŽt; tekst-stymulant raz przypisali PA, vAk i vAš badani; jeden badany vŽk przypisał Marijampolė tekst-stymulant M. takie dane pozwalają sądzić różnie. Możliwe, że dla zwykłych członków wspólnoty językowej Marijampolė ma większą wartość geolingwistyczną, tj. jest silniej kojarzona z mówieniem gwarowym niż z bk. z drugiej strony prawdopodobne jest również to, że właśnie niedokładny pod względem realizacji obraz bk jest tak oddalony od rzeczywistej bk, iż obiektywnie bliższe kody bk nie są już przez zwykłych członków wspólnoty językowej uznawane za podobne do bk. Bez wątpienia wskazywałoby to na szczególnie słabą kompetencję zwykłych członków wspólnoty językowej w zakresie bk. Oczywiście, mając jedynie dane dotyczące postaw, uogólnianie w sposób ścisły byłoby niewłaściwe. badanych nie pytano, gdzie mówi się najpoprawniej, gdzie mówi się bk, gdzie mówi się najbardziej podobnie do bk itp. a zatem nie można mieć pewności, że gdyby przedstawiono inne pytania i inne zadania związane z rozumieniem tekstów, Marijampolė byłaby oceniana dokładnie tak samo jako miasto nacechowane, kojarzone nie z bk, lecz z tk. Można powiedzieć, że osoby badane w zadaniu z mapą mentalną zaznaczyły łącznie 41 miejscowości (miast lub miasteczek) (w tabeli 3 pokazano, ile różnych miast wymieniono w każdym przypadku). niektóre miasta (miejscowości) zaczynają już nabierać prototypowej wartości standardowego miasta (miejscowości) (na temat tak ocenianego miasta Wilna zob. Čičirkaitė, Vaicekauskienė 2011: 57–76). to oczywiście 22 Por.: należy przypomnieć subiektywną ocenę języka zbadaną w 1980 r. przez Laimę Grumadienė metodami socjolingwistycznymi. dane uzyskane przez badaczkę wskazywały na istnienie innych wcześniejszych postaw. wówczas w badaniu uczestniczyło 45 uczniów starszych klas ze szkół wileńskich. 44 proc. ankietowanych lėje) (po 42 proc.), 31 proc. stanowiły odpowiedzi, w których za normatywną uznawano mowę mieszkańców Kowna, 27 proc. – wilnian, pozostali nie odpowiedzieli na pytanie. Poproszeni o porównanie języka mieszkańców Mariampola teigė, kad normine kalba šneka vilniaus miesto gyventojai. Beveik tokia pati dalis mokinių nurodė, kad literatūrine (t. y. bk) kalba šnekama Suvalkijoje ir kapsuke (dab. Marijampoi Kowna, 49 proc. uczniów wyżej oceniło język mieszkańców Mariampola, a 22 proc. – kalba, 24 proc. – rytų Aukštaitijos. kai anketoje buvo paprašyta atsakyti į klausimą, ar vilniečių, ar suvalkiečių kalba panašesnė į literatūrinę, 56 proc. apklaustųjų nurodė suvalkiečius, mieszkańców Kowna (więcej zob. Grumadienė 1980: 91–93). 172 kAlBOS kUltūrA | 85 są nuostatų ir įsitikinimų lygmens dalykai. Sociolingwistyczne pojmowanie języka standardowego, wyróżniające język ogólny w systemie wariantów, nie jest dla badanych jasne. z drugiej strony tylko systematyczne badania obserwacji kodów zapewniłyby dane dotyczące rzeczywistości językowej (niem. Sprachwirklichkeit) (więcej o rozróżnieniu H. Bülda między rzeczywistością językową a poczuciem językowym zob. Goeman 1999: 136) i stanowiłyby podstawę do mówienia o dokładnym lub niedokładnym wyobrażeniu języka ogólnego, jednak są to już cele innych badań. 3 tAbElA. Liczba miast i miasteczek wymienionych na mapie mentalnej badanych Wymieniona grupa miast i miasteczek F tekst-stymulus i tekst-stymulus M tekst-stymulus rap 16 16 20 PA 9108 vaš 7 13 17 ŠŽt 14 12 16 vŽk 11 14 22 vak 11 15 15 WniOsKi i PrZyPUsZcZeNiA Odpowiadając na pytanie badawcze – dlaczego z punktu widzenia zwykłych członków wspólnoty językowej język ogólny staje się kodem umiejscowionym – należy wymienić dwa najważniejsze aspekty. Dane badania percepcyjnego oceniono jako diagnostyczne. z jednej strony wyłania się sama taksonomia ludowa, z drugiej zaś w ten sposób uchwycone zostają i uwidocznione kierunki działalności badaczy języka o charakterze aplikacyjnym i praktycznym, wymagające doprecyzowania wytyczne edukacji językowej itp. Dobra kompetencja młodych członków wspólnoty językowej w zakresie rozumienia bk skłania do wniosku, że bk niewątpliwie funkcjonuje w dziedzinie edukacji, z drugiej jednak strony z zadania polegającego na sporządzeniu mapy mentalnej wynika, że kod ten nie jest wyraźnie nuo regioninių, socialinių variantų ir pan. tyrimo rezultatai akivaizdžiai rodo, kad norminamosios kalbotyros ir sociolingvistikos paradigmoje teikonceptualizowany, tzn. w procesie edukacji językowej nie jest właściwie tampa įvietintu kodu, vadinasi, beveik pakliūva į regioninių variantų sistemą. Žinoma, teigti, kad bk yra regioninių variantų sistemos narys, iš esmės D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 173 wyodrębniany; badanym koncepcja kiama bk jest mało znana, a bk w ich świadomości ma wadliwy charakter. jednak taki paradoksalny schemat rozumienia bk funkcjonuje wśród użytkowników i, jak można przypuszczać, może nawet wpływać na gust językowy użytkowników oraz ich preferencje językowe. zarysowująca się tendencja do kojarzenia bk z Wilnem i Kownem pokazuje, że członkowie wspólnoty językowej młodego pokolenia mają pomieszane wyobrażenia o społeczno-kulturowych ośrodkach przyciągania i ideałach językowych. takie ulokowanie bk można wyjaśnić swoistym kompleksem stolicy, a ogólnie rzecz biorąc — wielkiego miasta. Oczywiście, jeśli chodzi o zwykłego oceniającego sposób mówienia, jest to bardzo prawidłowe i naturalne. Wielkie miasto jest społecznym obiektem aspiracji, a zatem staje się również językowym obiektem aspiracji. dlatego kod BK z perspektywy zwykłego oceniającego jest raczej kodem wielkiego miasta niż jakiegokolwiek innego miasta. Sytuacja, w której relacje konkurencyjne uwidaczniają się właśnie między Wilnem a Kownem, jest bardzo prawdopodobna: Wilno określa wspomniany status stolicy, Kowno zaś – wyobrażenie miasta najbardziej litewskiego. Przedstawiciele dialektologii percepcyjnej z bardzo różnych krajów23 uzyskują podobne dane, tzn. miejscowości o pozytywnych konotacjach kulturowych i žemėlapiuose. tas pat pasakytina ir apskritai dėl kalbinės gimtinės vaizdinio mentaliniuose žemėlapiuose (tiriamuoju atveju dėl bk minėtini tik klaipėspołecznych zazwyczaj otrzymują pozytywne oceny i są umieszczane przez oceniających w mentalnych mapach wariantów mowy (Wilno i Kowno). A zatem w żadnym wypadku nie należy lekceważyć przekonań i wyobrażeń zwykłych członków wspólnoty językowej. Niedokładnego wyobrażenia zwykłego członka wspólnoty językowej nie można uznać za błędne. Trzeba po prostu bardzo wyraźnie rozróżnić perspektywę badacza i użytkownika. Z perspektywy badacza błędem byłoby stwierdzenie, że BK jest kodem zlokalizowanym, ponieważ operuje on danymi naukowej definicji BK, a ogólnie rzecz biorąc – konceptualizacji. Z perspektywy użytkownika, tj. zwykłego członka wspólnoty językowej, słuszne jest stwierdzenie, że BK jest kodem umiejscowionym, ponieważ użytkownik opiera się na mocno utrwalonych24 lub bardzo efemerycznych stereotypach, postawach, guście językowym itp., tj. na takich wielkościach, do których w ogóle nie można stosować kryterium błędu, ponieważ w takim przypadku zwykły członek wspólnoty językowej zostałby natychmiast przeniesiony na poziom ekspertów. zatem również dwa systemy wiedzy, profesjonalisty i amatora, zostałyby pomieszane, a to już kwestie kognitywne, których należy przestrzegać. nie ulega wątpliwości, że niedokładne wyobrażenia członków zwykłej wspólnoty językowej o języku standardowym są odrębnym i dość ważnym przedmiotem badań. 23 Na przykład badano warianty języka francuskiego w Kanadzie, w Quebecu (zob. Evans 2002b: 83–86), dialekty Turcji (zob. Demirci, kleiner 1999: 263—282), niderlandzki język standardowy i dialekty w Holandii (zob. Bezooijen 2002: 13–30) i in. 24 trzeba przyznać, że niektóre twierdzenia mają nawet realne podstawy – por. Kowno jest najbardziej litewskim miastem, więc gdzie indziej mogliby być użytkownicy języka standardowego. 174 kAlBOS kUltūrA | 85 litErAtūrA Al-Hindawe J. 1996: uwagi dotyczące konstruowania skali dyferencjału semantycznego. – La Trobe Papers in Linguistics 9, [1–9]. Aliūkaitė D. 2006: Badania dialektologii percepcyjnej: wyobrażenie dialektu. – Język w kontekście różnych kultur. Zbiór artykułów naukowych 16, Daugavpils: Saule, 87–95. Aliūkaitė D. 2007: Mowa gwarowa i język ogólny: kulturowa wartość różnic obiektywnych i subiektywnych. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Wileński. Aliūkaitė D. 2009a: Wyobrażenia języka ogólnego: problem quasi-standardu. – Respectus Philologicus 16 (21), 160–187. Aliūkaitė D. 2009b: Percepcyjne badania dialektów: mapa mentalna. – Respectus Philologicus 15 (20), 164–179. Aliūkaitė D., Merkytė E. 2009: Socjolingwistyczne badanie poprawności kodów dialektalnych. – Kultura języka 82, 259–274. Bellmann G. 1998: Między dialektem bazowym a językiem standardowym. – Folia Linguistica XXXii 1–2, 23–34. chambers J. k., tr u d g il l P. 1998: Dialektologia. Drugie wydanie. cambridge: cambridge University Press. clopper c. G. 2004: Doświadczenie językowe i percepcyjna klasyfikacja zróżnicowania dialektalnego. Dysertacja, Stanford. Čičirkaitė r., vaicekauskienė l. 2011: Kwestia wileńska w koncepcjach ogólnego języka litewskiego: badanie metalingwistycznych komentarzy wilnian. – Darbai ir dienos 56, 57–76. Demirci M., kleiner B. 1999: Percepcja dialektów tureckich. – Filadelfia: John Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. by D. r. Preston. Amsterdam, Benjamins Publishing company, 263—282. Diercks W. 2002: Mental Maps. koncepcje lingwistyczno-geograficzne. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Red. D. long, D. r. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing company, 51–70. Evans B. 2002a: Analiza akustyczna i percepcyjna imitacji. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Red. D. long, D. r. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing company, 95–112. Evans B. 2002b: Postawy studentów z Montrealu wobec odmian języka francuskiego. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Red. D. long, D. r. Preston. uwagi i kontrowersyjne metody. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Red. D. r. Preston. Amsterdam, Filadelfia: Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing company, 71—93. Goeman A. c. M. 1999: Dialects and the Subjective Judgments of Speakers: John Benjamins Publishing company, 135–146. D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 175 Grumadienė l. 1980: Subiektywna ocena języka. – Kultura języka 39, Hilton n. H. 91–93. 2010: Regionalne wyrównywanie dialektów i standardy językowe: Zmiany w dialekcie Hønefoss. Rozprawa doktorska, University of york. Hoppenbrouwers c. A. J. 1982: Zmiana językowa: studium zmian fonemicznych i analogicznych ze szczególnym uwzględnieniem dialektów południowo-wschodniej Holandii, Meppel: knips repro. HPD1 1999: Handbook of Perceptual Dialectology 1. Pod red. D. r. Prestona. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing company. HPD2 2002: Handbook of Perceptual Dialectology 2. Pod red. D. long, D. r. Prestona. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company. Inoue F. 1999: klasyfikacja dialektów na podstawie wyobrażeń: język angielski i japoński. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. by D. r. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 147–160. Jafte A. 2000: wprowadzenie: niestandardowa ortografia i niestandardowa mowa. – Journal of Sociolinguistics 4/4, 497–513. Kliukienė R. 2010: Dialekty w mieście: znajomość, użycie i postawy językowe. – Miasta i języki, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 91–105. LKTCH 2004: Chrestomatia dialektów języka litewskiego (z płytą kompaktową). Redaktorzy R. Bacevičiūtė, A. Ivanauskienė, A. Leskauskaitė, E. Trumpa. Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Long D. 1999: Mapowanie ocen osób niebędących językoznawcami dotyczących zróżnicowania języka japońskiego. – Handbook of Perceptual Dialectology 1. Red. przez D. R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 198– lt 2005: Dialekty litewskie, część 2. 226. Redaktorzy: R. Bacevičiūtė, K. Juškevičius, A. Leskauskaitė, K. Morkūnas, D. Mikulėnienė, E. Ožeraitis, L. Telksnys, D. Vaišnienė, A. Vidugiris i in. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Instytut Matematyki i Informatyki. Milroy J. 2001: ideologie językowe i konsekwencje standaryzacji. – Journal of Sociolinguistics 5/4, 530–555. Milroy L., Milroy J. 1992: sieć społeczna i klasa społeczna: ku zintegrowanemu modelowi socjolingwistycznemu. – Language in Society 21, 1–26. Pakerys A., Pupkis A. 2004: Wymowa standardowa języka litewskiego (z płytą kompaktową), Wilno: Gimtasis žodis. PD 2010: Perceptual Dialectology: nowe drogi dialektologii. Red. przez Ch. A. Anders, M. Hundt, A. Lasch. Berlin, New York: De Gruyter. Preston D. r. 1988: Metody badania percepcji dialektów. – Metody dialektologii. Pod red. A. R. Thomasa. Clevedon: Multilingual Metters, 373—395. 176 kAlBOS kUltūrA | 85 Preston D. r. 1989: Perceptual Dialectology: Nonlinguists’ Views of Areal Linguistyka, Dordrecht: Foris. Preston D. r. 1999: introduction. — Handbook of Perceptual Dialectology 1. Ed. by D. r. Preston. Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing company, xxiii–xl. ramonienė M. 2011: kalbų vartojimas darbe didžiuosiuose lietuvos miesw tych. – Język litewski 5, [1–15]. Tamaševičius G. 2012: Kompetencja lingwistyczna liderów mediów w kontekście transformacji społeczeństwa. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Witolda versitetas, lietuvių kalbos institutas. Wielkiego P. 1983: Socjolingwistyka: wprowadzenie do języka i społeczeństwa. Londyn: Penguin Books. van Bezooijen R. 2002: Estetyczna ocena języka niderlandzkiego. – Handbook of Perceptual Dialectology 2. Red. D. Long, D. R. Preston. Amsterdam, Filadelfia: John Benjamins Publishing Company, 13—30. Wales k. 1999: Północ i Południe: podział językowy? – Wykład inauguracyjny, 10 czerwca. Otrzymano 2012 11 05 rEGiOnS OF tHE StAnDArD lAnGUAGE FrOM tHE POint OF viEW OF yOUnG MEMBErS OF THE litHUAniAn lAnGUAGE cOMMUnity: cOMPEtEncE AnD iMAGES Streszczenie System czynników, do którego odwołuje się podczas modelowania przedstawiciela języka standardowego, obejmuje wykształcenie, a także doświadczenie społeczne i kulturowe użytkownika. Zawód lub aktywność użytkownika mogą również stać się wyraźnym punktem odniesienia dla potencjalnego przedstawiciela osób posługujących się językiem standardowym. Z teoretycznego punktu widzenia oznaczenie lokalizacji nie jest jednym z istotnych czynników, choć modele teoretyczne nie zawsze dokładnie odpowiadają systemowi postaw i przekonań użytkownika. Celem tego artykułu jest omówienie, dlaczego język standardowy staje się kodem lokalnym z punktu widzenia młodych członków wspólnoty językowej. Badany problem – regiony języka standardowego z punktu widzenia młodych członków litewskiej wspólnoty językowej – discussed researching the images of the standard language variants prevalent in this group of users. linguistic attitudes of the language users and estimators towards to poprawność, zrozumiałość, podobieństwo do języka standardowego i atrakcyjność D. AliūkAitė, E. MErkytė-ŠvArciEnė. Bendrinės kalbos regionai jaunųjų lietuvių kalbos bendruomenės narių požiūriu: kompetencija ir vaizdiniai 177 bodźców tekstowych, a także lokalizacja bodźców tekstowych na tak zwanych mapach mentalnych, które zapewniają mniej lub bardziej obiektywną projekcję tych wyobrażeń. Analiza kwestii lokalizacji języka standardowego opiera się na części danych zgromadzonych podczas kompleksowych badań dialektologii percepcyjnej przeprowadzonych w listopadzie 2009 roku, grudniu 2010 roku i styczniu 2011 roku. Zadanie dotyczące mapy mentalnej w dialektologii percepcyjnej ma największe znaczenie dla badania tej kwestii. Badanie przeprowadzono w szkołach i gimnazjach Kowna, Kłajpedy, Poniewieża, Szawli, Telsz i Alytus. Cała próba badawcza obejmowała 276 respondentów w wieku 14–18 lat. Dane z badań pokazują, że język standardowy jest niezlokalizowany wyłącznie z perspektywy naukowej. W taksonomii członków wspólnoty językowej kod ten jest kojarzony z określonymi miejscami. Wskaźnik miejsca nie jest stereotypowo jednoznaczny ani precyzyjny, można jednak ustalić pewne tendencje. Można wyróżnić dwa wyraźne wskaźniki socjolingwistycznego portretu użytkownika języka standardowego: użytkownik języka standardowego częściej kojarzony jest z głównymi miastami Litwy (Wilnem lub Kownem) niż z innymi miejscowościami, a użytkownikiem języka standardowego może być osoba posługująca się kodem językowym właściwym dla rodzinnego regionu językowego respondenta. Dane pochodzące z niektórych badanych grup sugerują pewną koncepcję dotyczącą stref języka standardowego w pobliżu miast lub większych miejscowości. Badanie wykazuje, że Kaišiadorys, Kiejdany, Wyłkowyszki, Szaki i Troki mogłyby zostać włączone do takich stref. Podczas zadania polegającego na tworzeniu map mentalnych uczestnicy badania zaznaczyli łącznie 41 miejsc (dużych lub małych miejscowości). Niektóre z tych miejsc zaczynają zyskiwać status prototypowych miejsc języka standardowego. Jest to kwestia postaw i poglądów, a respondenci nie są świadomi socjolingwistycznej koncepcji języka standardowego. Jedynie systematyczne badanie obserwacji kodu zapewniłoby „językową rzeczywistość” danych i stałoby się podstawą do mówienia o precyzyjnym obrazie języka standardowego. SŁOWA KLUCZOWE: język standardowy, regiony języka standardowego, przeciętny członek wspólnoty językowej, kompetencja w zakresie języka standardowego, obraz języka standardowego, dialektologia percepcyjna. DAivA AliūkAitė vilniaus universiteto kauno humanitarinis fakultetas ul. Muitinės 8, LT-44280 Kowno [email protected] ErikA MErkytė-ŠvArciEnė vilniaus universiteto kauno humanitarinis fakultetas Muitinės g. 8, lt-44280 kaunas [email protected]