Antanas Salys ir žodynas

A. PuPkis. Antanas Salys i słownik 9 kALBA ALDONAS PUPKIS Instytut Języka Litewskiego ANTANAS SALYS I SŁOWNIK1 NA 110. ROCZNICĘ URODZIN SŁOWA KLUCZOWE: leksyka, leksykografia, normalizacja, neologizmy. Jeden z najwybitniejszych XX-wiecznych litewskich językoznawców Antanas Salys (21 lipca 1902 r. Rekẽtėje, dial. Rejon kowieński – 31 lipca 1972 r. w Filadelfii, USA) zasłużył się w wielu dziedzinach językoznawstwa litewskiego. Przede wszystkim wymienia się go jako jednego z najbardziej zasłużonych badaczy synchronicznej i diachronicznej dialektologii litewskiej, który podniósł całą naukę o dialektologii na jakościowo nowy poziom. W latach przedwojennych Salys szczególnie owocnie pracował w dziedzinie litewskiego nazewnictwa: organizował zbieranie nazw miejscowych z żywego języka, badał pochodzenie toponimów, antroponimów i innych nazw własnych, ustalał ich normatywne formy, w znacznym stopniu przyczynił się do normalizacji nazw miejscowości i nazwisk Wileńszczyzny, a wraz z innymi opracował słowniki tej dziedziny oraz wykazy różnych nazw własnych. 1 Artykuł opracowano na podstawie projektu „Juozas Balčikonis leksykograf” (nr LTI-5-14), finansowanego przez Litewską Radę Naukową. 10 KALBOS KuLTūRA | 85 W przeglądowych i encyklopedycznych artykułach poświęconych Antanasowi Sali­sowi podkreśla się, że zasłużył się również w innych dziedzinach językoznawstwa teoretycznego i praktycznego: leksykologii i leksykografii, terminologii, fonetyce i wymowie, językoznawstwie ogólnym, kulturze języka itd. Wskazuje się, że był uczonym o niezwykle szerokich zainteresowaniach i wielkich ambicjach, doskonale opanował metodologię pracy badawczej ówczesnego językoznawstwa, a w swoich pracach umiejętnie łączył badania języka współczesnego z perspektywą historyczną. Ta zdolność językoznawcy do opierania swoich twierdzeń na historycznych danych językowych sprawia, że wiele jego prac jest szczególnie atrakcyjnych dla czytelników. Między innymi czytelników nie może również nie przyciągać niezwykle swoisty styl językowy prac Salysa, wyróżniający go spośród niemal wszystkich ówczesnych językoznawców jako subtelnego stylistę. O Antanasie Salysie jako leksykografie można mówić z kilku punktów widzenia: z jednej strony w aspekcie leksykologii – jako o historyku poszczególnych wyrazów (badaczu ich pochodzenia), objaśniaczu i normatywiście znaczeń wyrazów, badaczu możliwości oraz perspektyw tworzenia neologizmów, mistrzu tworzenia nowych wyrazów. Z drugiej strony nie można przemilczeć również prac leksykograficznych Salysa: jako praktyk jest on jednym z wielu twórców i redaktorów słowników oraz słowniczków, jako teoretyk – jednym z twórców podstaw teoretycznych wielkiego Słownika języka litewskiego, a także historykiem leksykografii ogólnej i litewskiej. Stosunek Antanasa Salysa do słownika – do leksykologii i leksykografii – w różnych okresach życia językoznawcy był odmienny. jak się wydaje, z powodu zaistniałych okoliczności i zróżnicowanych lingwistycznych potrzeb społeczeństwa pracował to w dziedzinie opracowywania słowników, to na polu objaśniania i normalizacji wyrazów. Najpierw zetknął się z pracą leksykograficzną Kazimierasa Būgi. Jako zdolny student, który dopiero rozpoczął studia wyższe na Uniwersytecie Litewskim, Salys został zaproszony do pomocy Būdze przy rozpoczętej przez niego pracy nad Słownikiem języka litewskiego – pracował jako sekretarz redakcji Słownika. Po śmierci Būgi powierzono mu obejrzenie i opisanie archiwum językoznawcy. W ten sposób powstał artykuł „Prof. K. Būgos rašto palikimas” – został opublikowany w zbiorze prac naukowych Tauta ir žodis (t. III, 1925, s. 564–577; zob. Salys 1985: 136–154). Publikacja ta stała się ważnym źródłem nie tylko dla naukowej biografii Būgi, lecz także dla historii wielkiego Słownika języka litewskiego. Później, w związku ze studiami w Litwie i za granicą, kontakt Salysa z leksykografią urwał się na kilka lat. Po powrocie ze studiów w Niemczech trzeba było poświęcić się pracy pedagogicznej, a ponadto czekały całe rozległe, nietknięte jeszcze pola praktyki językowej. Najpierw rozpoczęto pracę w komisji ortograficznej, następnie włączono się w zorganizowaną działalność na rzecz kultury języka ogólnego – bez artykułów, artykulików i różnego rodzaju referatów Salysa trudno byłoby wyobrazić sobie ówczesną treść czasopisma Gimtoji kalba czy działalność Towarzystwa Języka Litewskiego. Był Państwowego A. PuPkis. Antanas Salys ir leksykon 11 doradca językowy rady, członek i konsultant różnych komisji językowych, współpracownik wielu czasopism. Z tej ostatniej dziedziny można wyróżnić „Rubrykę językową” publikowaną w 1938 r. w dzienniku Lietuvos aidas. Od 24 stycznia do 12 listopada tego roku (z wyjątkiem miesięcy lipca–września i połowy października) gazeta codziennie (z niewielkimi wyjątkami) zamieszczała większe lub mniejsze artykuły Salysa dotyczące aktualnych zagadnień praktyki językowej (zob. Salys 1979: 290– 366). W znacznej ich części analizowane są również różne zagadnienia leksykalne. W tych artykułach, a także w drukowanej w Gimtoji kalba „Kieszeni pytań” (zob. Salys 1979: 209–289) i innych tekstach publikowanych w prasie periodycznej wyraźnie zarysowały się najważniejsze stanowiska Salysa w zakresie normalizacji i kształcenia języka, teoretyczne podstawy i zasady tej pracy. Ukazał się tu jako wielki zwolennik lituanizacji słownika języka litewskiego, propagator zasad żywego języka w całej pracy nad praktyką językową. Jako jedno z założeń jego metodyki pracy należy wskazać nieustanne zwracanie uwagi na pochodzenie wyrazów, ścisły związek między budową (słowotwórstwem) wyrazów a semantyką, a także niezwykle mocną argumentację analizowanych faktów i twierdzeń. Pod tym względem w praktyce języka litewskiego uczyniono duży krok naprzód w porównaniu z popularnym wówczas powierzchownym poprawianiem kwestii słownikowych w prasie i w pracy wydawniczej. Ponadto należy powiedzieć, że Antanas Salys, podobnie jak inni językoznawcy szkoły języka ojczystego, przedstawiał swoje zalecenia nie jako obowiązkowe, lecz jako doradcze, a więc podążano raczej drogą kształtowania niż poprawiania praktyki językowej. Nie należy również zapominać, że Antanas Salys był także redaktorem ważnej wówczas publikacji dotyczącej praktyki językowej Kalbos patarėjas (1939) (wraz z Pranasem Skardžiusem; Salys „w zasadniczej części zredagował” strony 28–46 broszury, zob. Salys 1979: 371). Kwestie słownikowe nie były mu obce również po wyjeździe na Zachód: w prasie litewskiej w Ameryce opublikował także niemało wartościowych prac. Wśród nich ważny dla poznania poglądów językoznawcy jest zachowany w rękopisie artykuł „Dabartinės lietuvių kalbos naujadarai” (w języku angielskim; opublikowany w I tomie jego Pism (1979: 165–169). Na podstawie tez tego artykułu, a także innych jego poprawek i propozycji publikowanych w prasie, podjęto już próbę pewnej oceny dorobku Antanasa Salysa w tej dziedzinie (Pupkis 2010: 201–208), jednak ogólnie rzecz biorąc, spuścizna Salysa w historii praktyki językowej jest nadal słabo zbadana i czeka na bardziej szczegółowe i konsekwentne studia. Należy również ubolewać nad tym, że spuścizna ta jest dziś niemal nieobecna we współczesnym dyskursie dotyczącym praktyki językowej. Antanas Salys pozostawił także swój charakterystyczny ślad w historii litewskiej leksykografii. Po raz pierwszy zetknął się z tą dziedziną jeszcze podczas kończenia studiów w Niemczech. Pranas Skardžius, kolega Antanasa Salysa ze studiów, licząc na to, że zostanie kierownikiem i redaktorem prac nad aktualizowanym Wielkim słownikiem języka litewskiego. Tu należy przypomnieć dawne spory Balčikonisa z Pranasem Skardžiusem dotyczące słownika (szerzej: Pupkis 2012: 108 i n.). Skardžius, być może czując urazę, że nie został mianowany redaktorem słownika, jeszcze od lat przedwojennych wielokrotnie zarzucał Balčikonisowi w prasie pewne (lecz niesprecyzowane) braki przygotowywanego 12 KALBOS KuLTūRA | 85 (zob. Pupkis 2012:106), z Salisem podzielili między siebie pracę i planowali, że Salys mógłby podjąć się opracowania małego2 słownika, a także zostać jednym z redaktorów wielkiego słownika. Kiedy Ministerstwo Oświaty mianowało redaktorem Juozasa Balčikonisa, plany te upadły, lecz wkrótce obaj musieli włączyć się w rozważania nad teoretycznymi kwestiami opracowywanego wielkiego słownika. Z różnych źródeł wiadomo, że na początku pracy redakcji Słownika (mniej więcej w latach 1932– 1933) teoretyczne i praktyczne kwestie słownika były w redakcji omawiane przez redaktora Juozasa Balčikonisa oraz młodych wykładowców Uniwersytetu Witolda Wielkiego: Pranasa Skardžiusa i Antanasa Salysa. Nie ma dokładnych informacji, o czym konkretnie tam rozmawiano i co postanowiono – protokołów, jak się wydaje, nie sporządzano, niewiele mamy również wspomnień współczesnych. Z rozproszonych faktów wiadomo, że „przyczynili się do opracowania szablonu słownika” (Napalys grigas. – Dėk žodį prie žodžio 2006: 194), rozważali strukturę słownika, kwestię umieszczania starszych zapożyczeń (Skardžius 1997: 601), gniazdowy i alfabetyczny sposób przedstawiania czasowników (Aleksandras Žirgulys. – Dėk žodį prie žodžio 2006: 209–210). Ponownie zetknięcie ze Słownikiem języka litewskiego nastąpiło wtedy, gdy w 1939 r. w Kownie utworzono Instytut Lituanistyczny, a redakcja Słownika przeszła pod zwierzchnictwo tej instytucji. Antanas Salys najpierw jako kierownik wydziału językowego instytutu, a od 3 grudnia 1941 r. jako dyrektor instytutu stał się bezpośrednim przełożonym redaktora słownika Juozasa Balčikonisa. Początkowo stosunki między oboma językoznawcami układały się normalnie, lecz później przerodziły się w konfrontację i całkowitą wrogość. słownika, stale podkreślając, że słownik powinien być wydawany w uporządkowanej (zreformowanej) ortografii, której jednym z autorów był on sam. Kwestie te zaczęto rozpatrywać natychmiast po założeniu Instytutu Lituanistyki. Jednak rozważania przeciągały się; z powodu nieporozumień chciano nawet odwołać Balčikonisa ze stanowiska redaktora3. Mimo wszystko, w trudnych okolicznościach historycznych przemian, tom I słownika został wydany w starej, wybranej przez Balčikonisa 2 Jeszcze za życia Kazimierasa Būgii planowano, obok wielkiego słownika, przygotować mały słownik języka litewskiego przeznaczony do celów praktycznych. Tak przez długi czas w prasie i różnych dokumentach nazywano to praktyczne dzieło leksykograficzne zaplanowane przez językoznawców. Kiedy po kilku dziesięcioleciach został opracowany, otrzymał nazwę Słownik współczesnego języka litewskiego (1954). 3 Tak też zrobiono w ostatnich tygodniach pierwszej okupacji sowieckiej, lecz po wkroczeniu Niemców Balčikonis został przywrócony na to stanowisko. A. PuPkis. Antanas Salys i słownik w pisowni jablonskiej 13. Podczas przygotowywania drugiego tomu kierownictwo instytutu nieustannie ogłaszało zamiary udoskonalenia redagowania słownika i wprowadzenia nowej pisowni. Zaczęto je realizować latem 1942 r.: na wniosek dyrektora Antanasa Salysa, ponieważ praca miała być rzekomo nie do ogarnięcia dla jednego redaktora naczelnego, powołano naukową komisję pomocniczą (w jej skład weszli Juozas Balčikonis, Antanas Salys, Pranas Skardžius, Jan Otrembski (Otrębski) i Petras Jonikas), która miała rozstrzygać kwestie struktury słownika i pisowni. Członkowie komisji podzielili między siebie pracę: Salys miał na przykład zajmować się podawaniem (transponowaniem) form gwarowych (Lyberis 2009: 268), akcentuacją oraz czasownikami przechodnimi i nieprzechodnimi (tamże, s. 272), ustalaniem zapożyczeń i homonimów, podawaniem przymiotników, które uległy substantywizacji, itp. (Kruopas 1973: 259)4. Jak twierdzi Antanas Lyberis, „J. Balčikonis oczekiwał od komisji rzeczywiście naukowej pomocy” (Lyberis 2009: 272), lecz gdy na drugim posiedzeniu poruszono kwestię reformy ortografii, redaktor na 3. posiedzeniu 14 października 1942 r. wyraził zdanie odrębne i więcej już na nie nie przychodził. Kiedy nowa ortografia została bardzo szybko rozpatrzona i przyjęta przez komisję, zatwierdzona przez akademię nauk i podpisana przez ówczesnego doradcę (ministra) oświaty, Balčikonis odmówił oparcia się na niej i odszedł z instytutu5. można sądzić, że te rozbieżności wynikały głównie z istniejącej od dawna rywalizacji między Pranasem Skardžiusem a Juozasem Balčikonisem, a zaostrzyły się wskutek uporu i ambicji obu językoznawców. ostatecznie wszystko to przerodziło się w niemal jałowy spór o to, czy pisać, czy nie pisać spółgłoskę j w rdzeniu trzech znanych słów (bjaurus, pjauti, spjauti). Antanas Salys został wciągnięty w całe to zamieszanie jako kierownik administracji i popierał nie stronę Balčikonisa, lecz Skardžiusa, jednak zachowywał się w niej stosunkowo poprawnie. To tarcie nie mogło przyczynić się do sprawnego opracowania słownika. Przede wszystkim skłócono ludzi z redakcji. Poproszeni przez kierownictwo instytutu o poprawienie ortografii już przygotowanych tekstów słownika podzielili się na dwa obozy: jedna strona poparła Skardžiusa i Salysa, inni nie chcieli publicznie występować przeciwko 4 Od 28 września 1942 r. do 2 lipca 1943 r. odbyły się łącznie 44 posiedzenia naukowej komisji pomocniczej. Na nich przede wszystkim zatwierdzono najważniejsze zasady opracowywania słownika ustalone przez Balčikonisa, następnie omawiano niektóre przypadki z już wydanego tomu I, a głównie teksty redagowanego tomu II. Wskazano niemało różnego rodzaju nieścisłości i rozmaitych błędów, zwłaszcza elementów wymagających poprawy w redagowanym tomie II. Później z powodzeniem wykorzystano je w pracy redaktorów tomu II i kolejnych tomów. 5 Wszystkie te perypetie między naukową komisją pomocniczą a redaktorem słownika trwały długo. Wszystkie lub niemal wszystkie jej dokumenty znajdują się w archiwach, należy więc mieć nadzieję, że szczegółowe odtworzenie ich treści i opublikowanie samych dokumentów pomogłoby lepiej zrozumieć atmosferę panującą wówczas w Instytucie Języka Litewskiego i wypełniłoby istniejącą do dziś lukę w historii Słownika języka litewskiego. 14 KALBOS KuLTūRA | 85 redaktorów. W latach wojny była to zbyt wielka luksusowa wygoda. Wliczając w to okres, kiedy decyzją Salysa prace drukarskie nad słownikiem zostały tymczasowo wstrzymane, przez te niepotrzebne ambicje utracono niejeden cenny rok przygotowywania i wydawania słownika. Ponadto wewnętrzny podział w instytucie przeniósł się również na łamy prasy. Nie wspominając o przedwojennych i wojennych dyskusjach Skardžiusa i Balčikonisa w prasie periodycznej, trzeba powiedzieć, że Antanas Salys opublikował w tych kwestiach tylko jeden artykuł. Była to odpowiedź byłemu sekretarzowi redakcji Napaliowi Grigasowi na zarzuty pod adresem naukowej komisji pomocniczej zawarte w jego artykule (Grigas 1944). Antanasa Salysa najwyraźniej dotknęło to, że Grigas zarzucał komisji jedynie poprawianie tekstu słownika, bez wykonywania jakiejkolwiek innej pracy, i twierdził, że nie widzi dowodów, iż komisja się sprawdziła. Salys szybko na to zareagował i opublikował artykuł „Wyjaśnienie w sprawie Słownika języka litewskiego” (Salys 1944). Autor próbował w nim uzasadnić konieczność istnienia komisji, twierdził, że Balčikonis nie został odsunięty od redagowania, lecz sam nie wykonuje swoich obowiązków, dlatego komisja zajmuje się obecnie redagowaniem i drukowaniem słownika. Ponadto ostro odpowiada się tu Grigasowi, że redakcja rozeszła się podobnie jak Grigas, który, pobierając bardzo dobre wynagrodzenie, jako pierwszy wycofał się z pracy i poszedł tam, gdzie było dostatniej, a jemu, jako osobie z zewnątrz, nie wypada troszczyć się o miejsce przechowywania kartoteki słownika. Podsumowując cały ten ciąg nieporozumień między obiema grupami językoznawców, należy powiedzieć, że częściowo rację miały obie strony. Utworzenie naukowej komisji pomocniczej było pozytywnym momentem w pracy nad przygotowaniem słownika, a jej działalność pozwoliła później ulepszyć niektóre aspekty redagowania słownika. Jednak z powodu zapału komisji do zreformowania pisowni w latach wojny i wydania w niej słownika, wysunięcie tego zadania na pierwsze miejsce nie przyniosło pozytywnych rezultatów: z powodu uporu i ambicji obu stron jedynie opóźniły się przygotowanie i wydanie słownika. W tym miejscu moglibyśmy, pomijając inne kwestie, przytoczyć jeden fragment odpowiedzi Balčikonisa dla Salysa dotyczący twierdzeń zawartych w jego artykule: „Byłem zdania, że zmienianie pisowni w czasie wojny jest w ogóle absurdem. W wielu miejscach mówiłem, że w czasie wojny niemal należałoby wydawać słownik nawet z błędami korektorskimi; błędy korektorskie można by później poprawić, natomiast gdyby zginęły kartki ze słowami, za żadne pieniądze nie dałoby się ich już odzyskać. Ale instytucje naukowe poszły inną drogą” (Balčikonis 1978: 188). Juozas Balčikonis okazał się tutaj znacznie bardziej przenikliwy. Oprócz tego, że inni ludzie popierali go w prasie i w listach do redakcji, kartotece słownika rzeczywiście groziło ogromne niebezpieczeństwo, a najważniejszą postacią był właśnie Antanas Salys. A. PuPkis. Antanas Salys i słownik 15 W marcu 1943 r., po zamknięciu przez niemieckie władze okupacyjne Akademii Nauk i rozejściu się pracowników instytutu, majątkowi instytutu i jego ważnej części – kartotece Słownika języka litewskiego – zagroziło niebezpieczeństwo. W obliczu zbliżającego się frontu i możliwych bombardowań miasta dyrektor Salys doszedł do wniosku, że kartotekę należy wywieźć z instytutu i gdzieś ukryć (a w razie potrzeby być może nawet wywieźć za granicę). Jesienią 1943 r. część kartoteki wywieziono do Salantų, do znajomego proboszcza, a drugą część później ukryto w Kownie, w kościele św. Antoniego. Sam Salys w 1944 r. wyjechał na Zachód, nikomu nie zdradzając, gdzie ukryto kartotekę. Po drugim zajęciu Litwy przez Sowietów i wznowieniu działalności Akademii Nauk rozpoczęto poszukiwania kartoteki słownika. Dzięki staraniom utworzonych grup roboczych część ukrytego kartoteki została odnaleziona jesienią 1945 r. w Salantach, a druga część – z inicjatywy Antanasa Lyberisa – na początku 1948 r. w Kownie. W ten sposób nauce przywrócono ogromne dobro, o które wcześniej obawiał się Balčikonis. Cała ta historia została szczegółowo opowiedziana we wspomnieniach uczestników tych poszukiwań, opublikowano dokumenty przejęcia kartoteki (Kniūkšta 2007), a w sposób syntetyczny przedstawiono ją w artykule Antanasa Balašaitisa (Balašaitis 2010). Można z niej wywnioskować, że Salys odpowiedzialnie podchodził do tego zgromadzonego przez społeczeństwo dobra, starał się chronić je przed utratą lub zniszczeniem i w tym celu dokładał wielu starań. Dyrektora można usprawiedliwić tym, że z powodu pośpiechu nikogo na Litwie nie powiadomiono o miejscu przechowywania kartoteki, a także cieszyć się, że nic złego jej się nie stało. A poza tym wszystkie te wydarzenia ułożyły się teraz pięknie w jeden z najciekawszych lingwistycznych kryminałów w kulturze litewskiej. Po opuszczeniu Litwy, a później pomyślnie pracując naukowo, Salys nie porzucił spraw litewskiej nauki o języku i praktyki językowej. Oprócz już wymienionych prac należałoby jeszcze wyróżnić trzy obszary jego działalności w tej dziedzinie. Jednym z nich byłby opublikowany w tak zwanej Litewskiej encyklopedii bostońskiej (tom XV, 1968) obszerny artykuł „Słownik” (Salys 1985: 213–244), swoiste studium o leksyce języka litewskiego i historii leksykografii. Najpierw, oprócz ogólnych uwag, szeroko pisze się w nim o zmianach w leksyce języka litewskiego w latach okupacji sowieckiej, krytycznie ocenia się wiele neologizmów tamtych czasów. W części poświęconej historii leksykografii przedstawia się rodzaje słowników, dokonuje się przeglądu wydanych do tego czasu słowników litewskich. Wiele miejsca poświęcono historii wielkiego słownika. Zawiera ona ważne fakty z jego historii, wspomniane tylko przez Salysa, począwszy od ukazania się tomu I. Między innymi pisze się także o dwóch funkcjonujących w użyciu wariantach tomu II słownika, wskazuje się ich różnice. Ponadto w części leksykograficznej opowiada się także o wydaniu Słownika współczesnego języka litewskiego z 1954 roku, 16 KALBOS KuLTūRA | 85 którego początki miały znajdować się w przedwojennym Instytucie Lituanistyki, a samo ukazanie się tego słownika oceniane jest ogólnie pozytywnie. Należy podkreślić, że w omawianym studium Salys nigdzie nie ocenia pracy Balčikonisa, lecz jedynie wspomina o nim jako o redaktorze słownika, a w całym tekście wyraźnie zaznaczają się nastroje antysowieckie, ukazane są wysiłki ówczesnych władz zmierzające do upolitycznienia opracowywania słownika i uczynienia z niego służebnicy ideologii. Z drugiej strony praca Salysa jest wprawdzie niepełnym, ale wystarczająco obszernym pierwszym w językoznawstwie litewskim studium poświęconym leksyce języka litewskiego i historii leksykografii litewskiej. Kolejną dziedziną działalności Antanasa Salysa jest praca nad dwujęzycznym (litewsko-niemieckim) Słownikiem litewskiego języka pisanego (1926–1968). Od 1923 r. zaczęli go opracowywać Alfred Sen (Alfred Senn), Maks Niedermann (Max Niedermann) i Pranas Brenderis (Franz Brender). Pierwsze zeszyty opracowali wszyscy trzej redaktorzy, po śmierci Brenderisa (1938) pracowali dwaj pozostali, a od 1947 r. dołączył do nich jeszcze Antanas Salys. Po śmierci Niedermanna (1954) nad słownikiem pracowali Sen wraz z Salysiem i zakończyli jego wydawanie. Oprócz ich wspólnej pracy (oraz akcentowanego tekstu Salysa i innych rezultatów wspólnej pracy) należy wspomnieć przygotowany przez Salysa dodatek do tego słownika – wykaz nazw własnych (tom V, s. 481– 560; zob. Salys 1983: 185–266). Z wielu przykładów i definicji tego słownika korzystali autorzy Wielkiego słownika języka litewskiego i innych prac leksykograficznych, a dodatek z wykazem nazw własnych stanowił dobrą podstawę do normalizacji całego litewskiego zasobu nazw własnych. A poza tym ten ostatni obszar działalności Antanasa Salysa jest słabo zbadany przez historyków językoznawstwa i wciąż czeka na swoich badaczy oraz ich obiektywną ocenę w całym kontekście historii językoznawstwa litewskiego. Jak twierdzi biograf Antanasa Salysa, Petras Jonikas (1979: XVII), pracując jako leksykograf, Antanas Salys nieustannie odczuwał brak perspektywy historycznej. Dlatego jeszcze przed ukończeniem wydawania Słownika litewskiego języka pisanego Salys wyraził chęć opracowania krótkiego historycznego słownika języka litewskiego. W tym celu w 1969 r. odwiedził Litwę, ale nie zdążył opracować słownika. Według Jonikasa pozostawił zgromadzone materiały, jednak nie mamy o nich więcej informacji. Nie jest też jasne, gdzie obecnie znajdują się te materiały. Tak więc prace Antanasa Salysa w dziedzinie słownika (leksykologii) i leksykografii ukazują rozległość zainteresowań językoznawcy i nie straciły swojej aktualności. Jego metody pracy – zdecydowane opieranie się na danych żywego języka, rozpatrywanie kwestii w szerokiej perspektywie historycznej, uwzględnianie zasady celowości normowanych zjawisk – nie są przestarzałe także dzisiaj i dostarczają wielu inspiracji do różnorodnych przemyśleń. Ogólnie rzecz biorąc, dziedzictwo litewskiego językoznawstwa mogłoby we współczesnym naszym językoznawstwie funkcjonować znacznie szerzej niż dotychczas. Nie należy- A. PuPkis. Antanas Salys i słownik 17 zapominać, że prace językoznawcze Antanasa Salysa stanowią złoty zasób całego naszego dziedzictwa językoznawczego, a z jego idei i myśli będzie mogło czerpać jeszcze niejedno pokolenie badaczy i kodyfikatorów języka litewskiego. LITeRATūRA B a l a š ai t is A. 2010: Iš „Lietuvių kalbos žodyno“ kartotekos ir jos saugojimo istorijos. – Gimtoji kalba 7, 29–32. Balčikonis J. 1978: Rinktiniai raštai 1. Sudarė Aldonas Pupkis. Vilnius: mokslas. Dėk žodį prie žodžio 2006: Dėk žodį prie žodžio – turėsi žodyną. Atsiminimai apie kalbininką Juozą Balčikonį. Sudarė Birutė goberienė ir Aldonas Pupkis. Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla. g r i g a s N. 1944: Lietuvių kalbos žodynas ir jo redakcija. – Ateitis, kovo 28, 29. Jo n ik as P. 1979: Antano Salio gyvenimo ir mokslinės veiklos pagrindiniai bruožai. – A. Salys. Raštai 1: Bendrinė kalba, XIII–XX. K n i ū k š t a P. 2007: Žodyno kartotekos perėmimo dokumentai. – Gimtoji kalba 11, 27–30. K r u o p a s J. 1973: A. Salio kalbinė veikla. – Lietuvių kalbotyros klausimai 14: Baltų kalbų veiksmažodžio tyrinėjimai, 257–259. Lyb e r i s A. 2009: Leksikografijos teorija ir praktika. Sudarytoja Zita Šimėnaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. P u p k i s A. 2010: Antano Salio bendrinės kalbos norminimo pagrindai ir kriterijai. – A. Pupkis. Lietuvių kalbos normintojai ir puoselėtojai. Vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 201–208. P u p k i s A. 2012: Pranas Skardžius ir didysis „Lietuvių kalbos žodynas“. – Acta Linguistica Lithuanica 67, 101–129. S a l y s A. 1944: Paaiškinimas Lietuvių kalbos žodyno reikalu. – Ateitis, balandžio 11. S a l y s A. 1979: Raštai 1: Bendrinė kalba. Redagavo Petras Jonikas. Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. S a l y s A. 1983: Raštai 2: Tikriniai vardai. Redagavo Petras Jonikas. Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. S a l y s A. 1985: Raštai 3: Įvairūs straipsniai. Redagavo Petras Jonikas. Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija. Skardžius P. 1997: Rinktiniai raštai 2: Bendrinės kalbos dalykai. Sudarė ir parengė Albertas Rosinas. Vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. otrzymano 2012 11 24