Jonas Jablonskis ir tautos kalba

J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 9 JĘZYK JONAS KLIMAVIČIUS JONas JaBlONsKis iR JęZYK NaROdU SŁOWA KLUCZOWE: Jablonskis, jablonskiana, język, naród, język narodu, narodowa funkcja języka. 1. Ścieżki, boczne dróżki i bezdroża JaBlONsKiaNOs Jonas Jablonskis (1860 12 30–1930 02 23) – uczony językoznawca, pedagog, nauczyciel gimnazjalny i profesor uniwersytecki, działacz oświatowy, bojownik o litewskość i niepodległość, tłumacz, redaktor. Pionier wielu dziedzin, twórca podstaw niejednej dziedziny i autorytet. Nieugięty poszukiwacz i bojownik o prawdę – zarówno naukową, jak i życiową. Jeszcze za życia (prze)zwany ojcem (pisanego) języka, w rzeczywistości zaś zarówno kładący podwaliny, jak i wznoszący mury współczesnego ogólnolitewskiego języka oczyszczonego z obcych wpływów. Jablonskiana rozpoczyna się jeszcze za jego życia. Arnoldas Piročkinas (2010: 1) wspomina o około 500 jej pozycjach. 60. rocznicę zaznaczył artykuł Juozasa Balčikonisa Jablonskis ir mūsų šių dienų kalba. J. Jablonskis jest tutaj oceniany jako „wielki badacz języka” i „nauczyciel języka” (Balčikonis 1919–1920*: 155), stwierdza się jednak niedostatek rezultatów: „w szkołach, podobnie jak w innych ówczesnych instytucjach publicznych i w prasie, panuje ten sam zniekształcony język, jakiś żargon, bardzo oddalony od żywego języka” (Balčikonis 1919–1920: 156). W artykule opublikowanym tuż po jego śmierci wyjaśniono znaczenie nieustannej troski J. Jablonskisa o język gazet: „jego niepoprawności mogą zarazić cały naród i zepsuć jego język” (Balčikonis 1930: 167). tutaj ponownie powtarza się ogólna ocena: „Jablonskis był nie tylko wielkim nauczycielem, lecz także wielkim * W chronologii tekstu w odsyłaczach bibliograficznych podaje się rok pierwszej publikacji oraz strony przedruku. 10 KULTURA JĘZYKA | 86 naukowiec” (Balčikonis 1930: 168). Po roku scharakteryzowany: „drogi zarówno jako człowiek społeczeństwa, jak i jako naukowiec” (Balčikonis 1931: 170). Jego śmierć, jako człowieka o osłabionym ciele, lecz wciąż aktywnego pracownika, była niespodziewana, pojmowana jako prawdziwa strata dla nauki. Jednakże wszechstronna – naukowa, pedagogiczna, kulturalna, społeczna – działalność już wówczas została jasno zrozumiana jako dziedzictwo najcenniejszej spuścizny. Organ językowy J. Jablonskisa, „od dawna przemyślany i wymarzony” – czasopismo języka ogólnego Kalba, w t. 1 zesz. zamieściwszy artykuł Rygiškių Jonasa Sprawy języka gazetowego (31–36), w tym samym miejscu w imieniu redaktora Pranasa Skardžiusa informuje o śmierci „tego wielkiego człowieka języka”. W tym samym roku wychodzi 2 zesz. „a. a. Jonowi Jablonskisowi, twórcy języka ogólnego i wieloletniemu (= ~iemu) jego doskonalicielowi”. Większa jego część poświęcona jest samemu J. Jablonskisowi: przeglądowy artykuł Atsiminimų bruožai, Prano mašioto, Petro avižonio, motiejaus Pečiulionio Aleksandrasa Merkelisa, wspomnienia Prezydenta Republiki Antanasa Smetony i Viktora Vaičiūnasa, uwagi Juozasa Bagdonasa i Zigmosa Kuzmickisa, wreszcie krótki, lecz rzeczowy zarys charakterystyki badań języka Jablonskisa autorstwa Pet­rasa Jonikasa – błąd „wyjaśnić na podstawie faktów naszego języka (jego praw)” (Jonikas 1930: 63). Młodego językoznawcę zaszczyt przynosi to doprecyzowanie w nawiasie – mimo wszystko uchwycono nie jakiś prymitywny metodę analogii, lecz zasadniczą – zasadę systemu (praw). Jednakże te nawiasy zdradzają również niepewność, a pojmowanie badania języka jako wyjaśniania błędu (tylko?!) – jest bezzasadnie i niefortunnie wąskie. Jednakże bodajże jego własnymi inicjałami – podpisany przez P. J. zwięzły tekst Uczcijmy pracą wielkiego językoznawcę! znaczący pod kilkoma względami. Przede wszystkim podkreśla się tu, że J. Jablonskis „wykonywał pracę na rzecz kultury całego narodu, organizował określoną dziedzinę tej kultury i ją rozwijał. Wydobywał i wzbudzał te siły, dzięki którym naród rośnie” (J. P. 1930: 64). A narodowi przypomina się słowa J. Jablonskisa, „uosabiającego ducha pracy”, z ostatnich dni: „nie ma przyszłości dla tego narodu, który nie umie pracować” (J. P. 1930: 65). Następnie ukazuje się żywotne znaczenie doskonalenia i rozwijania języka (albo współcześnie – kultury języka): „Język jest wielkim czynnikiem życia kulturalnego, bez którego wzrost i postęp narodu są niemożliwe” (J. P. 1930: 65). i że na pierwszej linii frontu tej pracy i walki, jak sądził J. Jablonskis, znajduje się gazeta: „Wszak wpływ gazety na czytelników jest największy. z niej młodzież uczy się frazeologii, stylizacji, języka. wszystko to gazeta, stale czytana, wbija człowiekowi do głowy“ (J. P. 1930: 65). i kończy się to słowami przypisu pełnymi bolesnego żalu: „Ten artykuł oddałem redakcji jednego dziennika do druku. <...> J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 11 jednak przecież to pasuje – także nie powszechnie! – tylko do poprawek i tworzenia neologizmów, ale nie do gramatyki, i tutaj już słusznie zauważa: „Jego największą zasługą jest tworzenie s y n t a k s y języka litewskiego (wyróżnienie moje – J. K.) <...>” (Jonikas 1940: 19). Choć nie całkiem jasna, to jednak znacząca naukowość – a także skonkretyzowana teoria ortografii (Jonikas 1940: 18). Niewątpliwe jest, że przedstawiciel młodszego pokolenia P. Jonikas starał się przedstawiać bardziej konkretne i szczegółowe oceny (choć brakowało im konsekwencji), a P. Skardžius, który z okazji rocznicy śmierci znacznie obszerniej omówił go w negu J. Balčikonis. czasopiśmie Archivum Philologiam, zaczyna ocenę od etykiet: „Jaunius z Būgą byli uniwersalistami, a J-skis – eklektykiem” (Skardžius 1931: 325). W historii językoznawstwa jest to niespotykane. W bliskim czasowo TŽŽ 1936 eklektikas – 1. „filozof nieprzestrzegający jednego systemu, <...>“ (eklektyzm – również tylko filoz.), 2. „nieoryginalny, niemający własnych podstaw twórczych artysta, poeta, publicysta“, eklektyczny „zebrany, wybrany, różnorodnych systemów“. zupełnie oszałamia to, co konk1901 r. skądinąd wykładał: „On (tj. rečiai P. skardžius eklektišku vadina: „savo eklektišką pažiūrą J. J-skis jau autor podręcznika języka litewskiego) musi oprzeć całą swoją naukę na prawach języka ludu, – – – (...)“ (Skardžius 1931: 325). Co i z czego zostało zebrane, posztukowane w teorii języka ogólnego J. Jablonskisa, a co nie jest jego własnym dziełem? P. Skardžius sam w innym miejscu nazywa to „wyraźnym programem języka ogólnego“, a wymieniwszy prace gramatyczne J. Jablonskisa (i jeszcze kilka innych), mówi, że „stanowiły podstawę języka ogólnego“ (Skardžius 1931: 329). Stwierdziwszy, że „metodą historyczno-porównawczą niczego nie badał“ (Skardžius 1931: 329–330), nie mówi, do czego metoda ta byłaby potrzebna gramatyce języka ogólnego, tym bardziej teorii języka ogólnego. Jednak znów fikołek: „J. Praca J. Jablonskisa <...> ma jednak niemałe znaczenie także dla ogólnej nauki o języku“ (Skardžius 1931: 331). Bardziej sprzecznie chyba już nie można... odpowiedziano, że artykuł n i e j e s t a k t u a l n y ; <...>“ (J. P. 1930: 65). Co prawda, po 10 latach w Gimt oj oj e kalboje (!) P. Jonikas mówi o metodzie analogii J. Jablonskisa, najwierniejszy uczeń i współpracownik J. Jablonskisa, zwłaszcza z ostatniego pięciolecia, a także najkonsekwentniejszy wykonawca jego koncepcji J. Balčikonis (jeśli coś robił lub sądził inaczej, to bez publicznych oświadczeń, tym bardziej bez krytyki) dość szybko przygotował, zredagował i wydał pięciotomowe wydanie pism Jablonskisa: 1 – Artykuły społeczne (1932), 2 – Sprawy oświaty (1933), 3 – Zagadnienia pisowni (1934), 4 i 5 – Zagadnienia językowe (1935 i 1936). Są to publikowane w ciągu 47 lat pod nazwiskiem, różnymi pseudonimami i pseudoinicjałami, a nawet całkiem bez nazwiska artykuły, zebrane z różnych gazet, a także przedmowy do gramatyk i książek do czytania oraz nieopublikowane recenzje podręczników. Przedmowa redaktora kończy się mocną nadzieją: „Dlatego znaczenie Jablonskisa dla naszego narodu nie zmaleje, lecz dzięki jego pismom będzie stale rosnąć” (Balčikonis 1932a: X). 12 KULTURA JĘZYKA | 86 Podpisany przez J. B. Krótki życiorys (XI–XXVIII) kończy się najzwięźlejszą charakterystyką człowieka: „wszystkie dzieci wyszły na ludzi. Żadnych bogactw nie pozostawił” (Balčikonis 1932b: XXVIII). Na końcu pięciotomowego dzieła znajduje się indeks wymienionych nazwisk (249–258) oraz wykaz błędów językowych poprawianych przez J. Jablonskisa (259–280). Podjęto również próbę stworzenia pewnego aneksu. Właśnie na podstawie tego pięciotomowego dzieła, jak sam autor P. Skardžius stwierdza, w redagowanym przez niego czasopiśmie Archivum Philologicum w 1937 r. ukazał się artykuł J. Jablonskis ir dabartinė lietuvių bendrinė kalba, wprawdzie przeglądowy, lecz także badawczy i oceniający. Jak wskazuje tytuł, chodzi tu nie tylko o językową spuściznę J. Jablonskisa, lecz także o jej aktualną, żywą część – dziedzictwo, a więc – ogólny bilans, w którym strona bierna jest nieco przesolona solą krytyki, a akcenty bywają niekiedy nielogicznie przestawiane: „przebyta przez niego droga wymaga nie tylko korekty, lecz także dalszej kontynuacji” (Skardžius 1937: 246). Dwoistość lub, rzecz jasna, sprzeczność założeń i wniosków przejawia się w samej ogólnej koncepcji: zaczynając od znaczenia litewskiego języka ogólnego dla ogólnej nauki o języku w ujęciu Eduarda Hermanna – chodzi o jego studium z 1929 r. Die litauische Gemeinsprache als Problem der allgemeinen Sprachwissenschaft (skardžius 1937: 245), naturalnie oczekujesz dedukcyjnego, rozwiniętego twierdzenia, ale... nie potrafi zrozumieć jako teorii języków ogólnych (liczba mnoga!) i jej konsekwentnej realizacji zasad teoretyka żywej podstawy litewskiego języka ogólnego (przede wszystkim!), nie mówiąc już o jego gramatykach, zwłaszcza składni, oraz o żywotności i integralności całego dzieła („zdrowy, niepatchworkowy twór, jak jeden dialekt językowy (...)“ iii 109)” jako konieczności (skardžius 1937: 248). Jeszcze dziwniejsza sprzeczność: „w porę pojawił się J. Jablonskis, pierwszy wykształcony językoznawca”, ponadto „jak należy zaznajomiony z ustrojem języków pisanych innych narodów sąsiednich i z pracą nad ich doskonaleniem”, odrzuca „dedukcyjne aprioryczne spojrzenie na język pisany”, zaczyna „kierować się indukcyjnym aposteriorycznym spojrzeniem” (skardžius 1937: 250), z najbardziej czcigodnego języka ojczystego aušrininków (ze wszystkimi barbarzyzmami i najnieudolniejszymi licznymi neologizmami!) podejmuje się według nauki – teorii tworzyć (język nie przechodzi przez gardło, by powiedzieć – kontynuować) żywy, integralny, czysty język ogólny i nagle – „J. Jablonskis, będąc filologiem klasykiem, zresztą w życiu (?! – J. K.) lingwistycznie nie zbadał ani jednego problemu” (skardžius 1937: 266). Czyż nie jest jasne, że dla P. Skardžiusa językoznawstwo to tylko wewnętrzny opis struktury?.. Ależ gramatyki – to opis struktury! Najprawdziwsze ograniczenie i opłakane sprzeczności: „zdeterminował cały dalszy los litewskiego języka ogólnego” (skardžius 1937: 267) – nie naukowiec... W artykule napisanym z okazji dziesięciolecia P. Skardžius znów żongluje etykietami, jak gdyby same z siebie miały o wszystkim decydować: J. Klimavičius. Jonas Jablonskis ir tautos kalba 13 „filolog klasyczny, nie czysty językoznawca (lingwista)”, „poszedł nie drogą abstrakcyjnego naukowca, lecz realnego praktyka” (skardžius 1940: 303), ale... rzeczy językowe nadające się do użycia zaczął „opierać <...> na konkretnych danych językowych i prawach językowych wyprowadzonych z tych danych”, „zasłużył się także <...> samej czystej nauce o naszym języku” (skardžius 1940: 305). Taki był fundament jablonskiany z czasów Republiki Litewskiej (aTR – nie tylko litewskich). I czasy sowieckie, okupacja niemiecka oraz pierwsza stalinowska dekada drugiego okresu sowieckiego – pustka, na szczęście nie został nazwany jakimś buržuaziniu nacionalistu. sukaktuviniame straipsnyje amerikoje, tiražuoreakcjonistą ani nie opatrzył swoich ocen etykietami; P. Skardžius podaje jeszcze jedną nowszą: „dążąc do poprawności i jasności, przede wszystkim szukał dla języka ogólnego słów lub wyrażeń p o w s z e c h n y c h (wyróżnienie moje – J. K.), tj. używanych i rozumianych przez większość” (Skardžius 1950: 375). Wydawane od 1956 r. przez Instytut Języka i Literatury Litewskiej ciągłe czasopismo naukowe Literatura i kalba (inna kolejność elementów niż w nazwie instytutu!..) rozpoczyna artykuł dyrektora Kostiasa Korsakasa Dwaj wybitni językoznawcy litewscy. Kilka wspomnień o J. Jablonskisie – to dług J. Balčikonisa wobec nauczyciela. Ich pierwszy podrozdz. – Jablonskis człowiek społeczny! Ostatni – bogactwo słów wypuszczonych przez Jablonskisa, lecz ukazuje z tego bogactwa tylko cząstkę. Poważny zamysł i odpowiednią skalę akademicką ma tutaj obszerny artykuł Bronė Vosylūtė Rola J. Jablonskisa w historii litewskiego języka literackiego, choć nie wszystko zostało ujęte i niewiele jest uogólnień. Treściwe i rzeczowe wspomnienia Zygmunta Žemaitisa. Jest to jakby wprowadzenie do ważnego etapu jablonskiany – do opracowanych przez Jonasa Palionisa Wybranych pism J. Jablonskisa (t. 1, 1957; t. 2, 1959). W Przedmowie podpisanej przez Katedrę Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego zaznaczono, że „J. Dziedzictwo językowe Jablonskisa ma wielkie znaczenie dla historii języka litewskiego, literatury, a w ogóle kultury narodu litewskiego” (JablRR i 1957: 5). Tom i obejmuje „ważniejsze z punktu widzenia nauki i praktyki podręczniki języka litewskiego J. Jablonskisa” (5), chociaż w ścisłym sensie dydaktycznym nawet Gramatyka języka litewskiego Rygiškių Jonasa z 1922 r. Etymologia, choć przeznaczona (przez autora czy wydawcę?) dla „średnich szkół”, będzie używana „przede wszystkim przez samych nauczycieli języka”, jak ma nadzieję autor, dodając jeszcze: „Proszę nie wymagać ode mnie m e t o d y k i języka” (JablRR i 1957: 183). Tom i rozpoczyna studium J. Palionisa J. Jablonskis i jego podręczniki języka litewskiego (Palionis 1957: 7–56). Wyraźnie mówi się o naukowości i naukowym znaczeniu tych „podręczników”: „Gramatyka języka litewskiego” z 1901 r. ma wielkie znaczenie 14 KULTURA JĘZYKA | 86 dlatego, że w niej po raz pierwszy w n a u c e języka litewskiego (tu i dalej cytaty <...>), „niewymagający nawet w naszych czasach zasadniczych uściśleń p r o g r a m l i t e r a c k i e g o j ę z y k a i n o r m a l i z a c se ret. mano – J. K.) buvo teisingai nušviestas literatūrinės kalbos ir tarmių j i” (Palionis 1957: 23). Szczególnie podkreślana jest nauka o składni J. Jablonskisa i jej nowatorstwo: „dzięki trafnie dobranym przykładom z żywego języka ludowego, folkloru i dzieł wybitniejszych pisarzy, u s y s t e m a t y z o w a n i u tych przykładów, wyprowadzeniu p r a w i d e ł składni języka litewskiego, a także ustaleniu wielu nowych dobrych terminów Jablonskis dał piękny początek dotąd niemal całkowicie zaniedbanej n a u c e składni języka litewskiego, ponadto znacznie przyczynił się do ustalenia i wdrożenia n o r m składni litewskiego języka literackiego, do oczyszczenia jej z niepotrzebnych zapożyczonych konstrukcji” (Palionis 1957: 49). Tom ii otwiera przeglądowy, a zarazem oceniający artykuł J. Palionisa J. Jablonskio kalbiniai taisymai (Palionis 1959: 5–54). J. Jablonskis „na początku w języku swoich pism niemal niczym się nie różnił”, lecz później „wyrasta już jako wielki s p e c j a l i s t a języka litewskiego, jako wielki a u t o r y t e t” (Palionis 1959: 47, 49), posiadający „m e t o d ę i t e o r e t y c z n e podstawy” poprawek – „opierać się na «ogólnych p r a w a c h ludzkiej mowy» wynikających z licznych przykładów” (Palionis 1959: 52, 50). Na końcu tomu znajdują się 83 Uwagi J. Palionisa (519–532) oraz indeks poprawianych zagadnień językowych (533–553). Skrócony referat Kazysa Ulvydasa, wygłoszony na konferencji naukowej zorganizowanej 24 grudnia 1960 r. przez Instytut Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk, opublikowano w IV tomie Lietuvių kalbotyros klausimų (1961) pod tytułem J. Jablonskis – lietuvių literatūrinės kalbos ugdytojas (5–15 oraz obszerne rosyjskie streszczenie – 15–18). Na początku stwierdza się, że „c z ę s t o nazywano go o j c e m litewskiego języka literackiego, jego największym w y c h o w a w c ą” (Ulvydas 1961: 5), lecz później – „w y c h o w a w c ą, a nawet jego o j c e m, jak niekiedy mówiono” (Ulvydas 1961: 10). W dość obficie przeplatanych ocenach pozytywnych i najbardziej pozytywnych nieco brakuje większej klarowności – mowa to o „z a s ł u g a c h dla kultury języka litewskiego i n a u k i języka litewskiego” (5), o artykułach „w różnych k w e s t i a c h kultury języka, n a u k i języka, życia społecznego” (8), o „pracy nad r o z w o j e m litewskiego języka literackiego i n a u k i języka litewskiego” J. Jablonskisa (9), o „działalności twórczej <...>” poświęconej „ożywianiu i rozwijaniu litewskiego języka literackiego, podnoszeniu n a u k i języka litewskiego” (5), to znów o „językoznawcy doskonale przygotowanym t e o r e t y c z n i e” (10), którego gramatyki „zachowały do naszych dni, jeśli nie zawsze praktyczną, to przynajmniej t e o r e t y c z n ą i historyczną w a r t o ś ć” (11), choć najważniejsza – Lietuvių kalbos sintaksė określana jest jako „niezwykle donios- J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodowy 15 „wspaniałą pracę gramatyczną” (7), a jej autor – „nieprześcigniony w badaniach syntaktyczno-etnograficznych” (5), powiedziano z 16-letnim opóźnieniem, a kas“, „sintaksininkas t e o r et i k as “ (11). mintis, kad „reikėtų išsamių mona realizację czekała jeszcze 16 lat. Choć z opóźnieniem, lecz znacząco uczczono 100. rocznicę urodzin J. Jablonskisa V tomem wydawnictwa prac naukowych szkół wyższych Kalbotyra (1962). W Przedmowie Katedry Języka Litewskiego Uniwersytetu Wileńskiego stwierdza się, że J. Jablonskis „ogłosił m e t o d y rozwijania języka, ujawnił jego źródła” (5), ale koniunkturalnie łagodzi się ocenę, że jego kryterium rozwijania i wzbogacania języka – „język ludowy niezniszczony przez negatywne obce wpływy” – było w jego czasach jedynym słusznym, a może już zbyt wąskim (5). Oprócz artykułu wprowadzającego J. Palionisa Jonas Jablonskis i nasz współczesny język literacki (7–12), J. Jablonskis został szeroko przedstawiony jako tłumacz i specjalista w dziedzinie przekładu (Dominykas Urbas), wychowawca i recenzent literatury dziecięcej (Vincas Aurylа), wybitny pedagog (Magdalena Karčiauskienė). Aldonas Pupkis omawia spuściznę rękopiśmienną. Wspomnienia przedstawiają Juozas Balčikonis (nowych), Merkelis Račkauskas, Bronius Pranskus-Žalionis, Zigmas Kuzmickis, Marcelinas Šikšnys, Napalys Grigas, Juozas Lazauskas, Juozas Senkus. Jonas Palionis publikuje kilkanaście listów. Sporządzona przez M. Lukauskaitė radziecka jablonskiana obejmuje 48 pozycji (w tym vPi Tarybinio studento lub Telšių Komunizmo aušros), 7 z nich to prace J. Palionisa, 3 – prace dyplomowe. Ukazującego się od 1961 r. Kalbos kultūros 1 zesz. J. Jablonskiemu nie poświęcono uwagi, za to w artykule wstępnym K. Ulvydasa Kalbos kultūros ugdymo uždaviniai aż 4 razy wymieniany jest Lenin i jest to jedyne nazwisko. Etap trwający od pierwszych spostrzeżeń, a następnie różnych – zarówno studialnych, akademickich, jak i poważnych okolicznościowych ocennych – przeglądów kończy się już z dość wyraźnie wytyczonymi kierunkami. W 1970 r. z szeroko zakrojonym zamierzeniem rozpoczął swoją jablonskianę Arnoldas Piročkinas. Na seminarium teoretycznym zorganizowanym 22–23 września 1969 r. przez radę sekcji języka litewskiego miasta Wilna Towarzystwa Ochrony Zabytków i Krajoznawstwa głównym referentem był [autor referatu na] temat J. Jablonskio kalbos norminimo pagrindai ir principai, gdzie sformułowano wniosek: „tworząc i kształtując litewski narodowy język literacki, skierował jego rozwój ku teoretycznie i praktycznie uzasadnionemu darbo. Pirmiausia – 1970 m. – buvo mokymo priemonė studentams lituasystemowi” (Piročkinas 1970: 11). Wówczas podjął się konsekwentnego badawczego nistams J. Jablonskio seminaras (rozpoczynający się szczegółową chronologią faktów z życia J. Jablonskisa – 6–40) oraz przeznaczonego głównie dla nauczycieli opracowania Jono Jablonskio leksiniai taisymai (1970) i Jono Jablonskio gramatiniai taisymai 16 KalBOs KulTūRa | 86 (1976). Następnie przechodzi się na poziom dwutomowej monografii – U źródeł języka ogólnego. Życie i działalność J. Jablonskisa. 1860–1904 (1977) oraz J. Jablonskis – krzewiciel języka ogólnego. 1904–1930 (1978). Warto zwrócić uwagę J. Palionio išplėstinė recenzija (Baltistica Xv (2), 1979, 159–163), kurioje na częste słowa oceniające: pierwszy, nowatorski, wszechstronny, uogólnić i zsyntetyzować, ale oczywiście także problematyczny, sprzeczny i kontestowany. Z obu stron coś jeszcze dodał i uwypuklił Stasys Keinys w swojej recenzji Badania nad spuścizną J. Jablonskisa (Kalbos kultūra 39, 1980, 61–67). A. Piročkinas opracował i przygotował obszerny zbiór dokumentów dotyczących Jablonskisa – Listy Jonasa Jablonskisa (1985). Na podstawie swoich szkiców dla nauczycieli przygotował obszerniejszą książkę Poprawki językowe Jablonskisa (1986). Całość zwieńczyła rozprawa doktorska z 1987 r. (wówczas – druga). w latach odrodzenia, spiesząc się, opublikował zbiór artykułów, studiów i niepublikowanych listów, które nie weszły do pism Jablonskiego – J. Jablonskis. Artykuły i listy (1991). Dzięki przyłączeniu się Aleksasa Girdenisa cały i tak różnorodny naukowy obraz J. Jablonskiego został poszerzony: „pierwszy spośród litewskich językoznawców wszechstronnie badał s y s t e m j e d n e j ściśle określonej i zlokalizowanej gwary. Można to wyjaśnić <...> także pewnym „wrodzonym” poczuciem systematyczności języka, wyraźnie dostrzegalnym również w praktycznej działalności kodyfikacyjnej. Systematyczność języka była dla niego chyba najważniejszym, choć explicite niesformułowanym, kryterium doboru norm” (Girdenis, Piročkinas 1978: 28). wysunięcie kryterium systematyzacji ma szczególne znaczenie. W 1982 r. czasopismo Kalbos kultūra (zesz. 42) poszerzyło tematykę jablonskiany – oto artykuł wstępny Kazysa Ulvydasa O poglądach J. Jablonskiego na język (3–16) (o nim – rozdz. II), J. Jablonskis leksykograf Antanasa Lyberisa (16–20), Działalność J. Jablonskiego w Komisji Terminologicznej Kazimierasa Gaivenisa (20–24). a autor niniejszego przeglądu wtrącił się na uboczu ze swoim rozumieniem J. Jablonskiego (i jego dawnych poprzedników) oraz przypomnieniem społeczeństwu jego programu (J. Klimavičius, Wieczna podstawa języka ogólnego, – Bibliotekų darbas, 1984 10 33–35). I w II latach Republiki A. Piročkinas pozostał najpłodniejszym autorem publikacji o Jablonskim. Niewątpliwie najważniejsza jest jego rozprawa Jonas Jablonskis – twórca nowych wyrazów. Rezultat neologizmotwórstwa J. Jablonskisa jest niezwykle imponujący: „we współczesnym litewskim języku ogólnym (...) używa się 610 wyrazów J. Jablonskisa. Poza nimi istnieje 470 wyrazów, które zostały przez niego utworzone, lecz nie zadomowiły się w języku: nie wszystkie z nich były udane, pojawiły się bardziej chwytliwe neologizmy” (Piročkinas 2000, 10: 6). A. Piročkinas należycie – naukowo! – uczcił 140. rocznicę urodzin wielkiego językoznawcy. Nie pozostał w tyle również S. Keinys w czasopiśmie Terminologija (nr 8, 2001, 50–64) z artykułem- J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu. Terminy nauki o języku w „Gramatyce języka litewskiego” Piotra Kriaušaitisa z 1901 r. Robertas Gedrimas podjął nowy temat – Jonas Jablonskis i litewska terminologia przyrodoznawcza (Gimtoji kalba 2000, 12, 4–8). Nie zabrakło również artykułu autora tego tekstu (J. Klimavičius, Co Jablonskis zrobił dla geografii i co się z tym robi, – Terminologija 8, 2001, 7–27). Czasopismo Kalbos kultūra (zesz. 74, 2001, 3–8) zamieściło jedynie artykuł J. Palionisa J. Jablonskis i współczesny język ogólny, w którym powtórzono wyrażoną przez niego już w 1979 r. myśl – „pomyśleć także o akademickim wydaniu wszystkich pism Jablonskisa” (Palionis 2001: 8). Na 150. jubileusz odpowiedziano licznie i różnorodnie. W 83. tomie Kalbos kultūra (2010) aż 4 autorów pisze o życiu i działalności społecznej J. Jablonskisa (Eglė lukėnaitė-Griciuvienė, vytautas landsbergis, vitas labutis, Giedrė čepaitienė). Dość obszerne są 2 artykuły językoznawcze – leksykograficzna działalność Jonasa Jablonskisa autorstwa viliji sakalauskienė (30–43) oraz Uwaga Jonasa Jablonskisa poświęcona stylowi Reginy Koženiauskienė (66–83). Są też tematy bardziej szczegółowe. Artykuł R. Koženiauskienė Miłość do języka, etyka i współczesność Jona Jablonskisa (Gimtoji kalba 2010, 12, 3–12) otwiera kolejną ważną kartę jablonskiany. Głównie z punktu widzenia terminologii J. Jablonskis został przedstawiony w artykule s. Keiniosa Myśli o wielkim językoznawcy i terminologu Jonasie Jablonskisie. Z okazji 150. rocznicy urodzin (Terminologija 17, 2010, 80–92). Bardzo znaczącą publikacją nieokolicznościową jest książka dysertacyjna językoznawcy młodego pokolenia, zanowijczyka Arvydasa Vidžiūnasa, Akcentologia Jona Jablonskisa (1997) – wyczerpujące badanie nie najważniejszej dla J. Jablonskisa dziedziny języka pisanego. Najobfitszy pod tym względem jest obecnie ponownie A. Piročkinas. Jego obszerny artykuł Ciernistą drogą język był prowadzony do szkoły litewskiej znacznie wykracza poza dorobek J. Jablonskisa – pedagoga i čia – lietuvių kalbos teisių atsikovojimas ir jų įgyvendinimas per mokyklą, działacza oświatowego. Główną kwestią jest odlitewszczenie – oczyszczenie – obronionego języka litewskiego, niełatwe wejście samego J. Jablonskisa do szkoły litewskiej, wdrożenie wariantu ogólnego, opracowanie jego podręczników, słowniczka i czytanek. J. Jablonskis „bardzo dobrze rozumiał, że szkoła jest główną instytucją, która wpaja język ojczysty przyszłym pokoleniom. „Rozwój języka jest częścią wielkiego zadania języka wobec narodu” (Piročkinas 2010–2011, 2: 11). a. W artykule Piročkinasa Dėl kurių ne kurių samprotavimų apie Jono Jablonskio kalbinę veiklą być może niepotrzebnie, choć w rzeczywistości nie usilnie, twierdzi się, że „Jablonskis nie był ojcem lit. języka ogólnego įtėvis ar auklė“ (Piročkinas 2010: 10). ir neatrodo „kur kas keblesnis ir (–języka standardowego), lecz ważniejszą kwestią z punktu widzenia oceny działalności językowej J. Jablonskisa jest – czy ona 24 KULTURA JĘZYKA | 86 Szawle – jest także wyrostkiem języka ludzi skuodas, mosėdis, salantai, Kalnalis, Tverai, Gegrėnai (tj. Żmudzini), t. p. F. Kuršaitis (LKŽ IV 1957). Także siekis to forma K. Jauniausa, a. Juški, 2. „sieksnis” m. jęczmienny, 3. „sięgnięcie ręką” a. Juška, t. p. zasięg żurawia, zasięg armaty (LKŽ XII 1981) – dokładnie niezmienne! Istnieje driekis (: driekti) Gegrėnai (LKŽ II2 1969), pliekis (: pliekti) Grūžiai, Skaisgirys (LKŽ X 1976). od sriegti mamy zarówno srygis, jak i sriegis (norma), tylko sriegas (język ludowy), a także sraigė / sraigis / sraigtis oraz sraigtas utworzony przez K. Jauniusa (lKŽ Xiii 1984). od sieti – zarówno sija, jak i siena, sielis, siẽtas oraz saitas (lKŽ Xii 1981). bardzo krótko należy jeszcze wspomnieć: augti – zarówno ūgis, jak i augis, ūglis oraz auglys (te dwa różnią się znaczeniem); auti – zarówno autai, aklė, auklas, aulas, jak i ùlė „poziomy przewód kominowy” (syn. batas 3.); kliūti i kliautis – (także kliautis / kliaudis / kliauda) oraz kliūtis; lūžti – zarówno laužas, jak i lūža, lūžtvė (a lūžis raczej od lūžti, a nie laužti); pjauti – zarówno pjūvis, pjūtis, šienapjūtė, jak i pjaunis / pjaunys oraz pjovis / pjova / pjov, šienpjovys; skliausti – zarówno skliaustas, skliautas, jak i skliutas; spaudzić – a także spūdis, spūda i spauda; wołać – a także šūkis, šūksnis, šūksmas, a także šauksmas, šūkolas, šaukola(s), Šuklys, Šuklia i Šauklys; pełzać – a także šliužas i šliaužlys; ciągnąć – a także trūkis „pociąg”, traukinys, trauka, traukis, trauksmas. W żywej mowie, gdy wymiana samogłosek nabiera rozpędu, niekiedy wychodzi poza granice semantyczne – granice zrozumiałości (ulė, trūkis), pojawia się niebezpieczeństwo dziwnej homonimiczności: maigūnas (: miegoti), šatas (: šusti), sodyba (: sėdėti), niezrozumiałości: paūdėti (: paausti), ūdė (: austi), ūdis (: austi). W języku ogólnym jest to nie do przyjęcia i już nie do zniesienia: len konopi czesać – bruktuvė, bruktuvas, priebrukas, wyczesane włókno lniane lub główki czesać – braukčiai, brauklys, brauktuvai, brauktuvas, choć pozostaje bardziej zwyczajowe brūklys (: braukti), a nie brauklys, pozostaje (wymagające nawet etymologizowania) bruknė (: braukti) – podobnie jak sodyba, ponieważ również wariant sėdyba (arch. po prostu siedzenie) jest już niewiele jaśniejszy – z takiego sėdėti „stale mieszkać, przebywać (gdzieś)” w języku ogólnym pozostały już tylko ślady – (w więzieniu, w domu, drugi rok w tej samej klasie, bez pracy, bez powodu) sėdėti. Żywy w 1915 r. wariant z wymianą samogłosek u samego J. Jablonskisa dėmėdavosi kalba (JablR i 1932: 188) już od dawna jest w języku ogólnym anachroniczny. Od dawna wyrażano niezadowolenie z derywatów bez wymiany: „jak obok jausti jest pojūtis, tak obok augti powinno być prieūgis” (Piročkinas 1970: 10). Przyrostek jest już uzasadniony, ponieważ istnieje również augis, ponadto trzeba patrzeć na znaczenie – prieūgis byłby „dodatek do ūgio – jak priesvoris «dodatek do svorio»”, natomiast prieaugis to „wielkość przyrostu”. Pojūtis pochodzi od pajusti (zmysłami!). Prawda, pajauta K. Sirvydasa – 2. „pojūtis, jutimas”: pięć pajautimai, pięć pajautos (Clavis Germa- J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 25 nico-lithuana (~1673–1701) i 729), klausos pajáutos lRKŽ (lKŽ iX 1973) powiązał pajautą z (pa)jausti, por. jausmas i nuojauta, priejauta, atjauta, užuojauta. Długo używane jutimai niekada nebuvo bendrinės kalbos faktas. Teisingai pasuko a. Baranauskas – ustąpiły miejsca pojūčiams, podobnie pajautos są wygodniejsze niż pajautimai. Czyżbyśmy nie odróżniali fizycznych pojūčiai zimna i głodu od duchowych pajautos – piękna, wolności, braterstwa wszystkich ludzi, tożsamości, świętych, głębokich ? !. rozróżniamy od dawna – pajauta „odczuwanie, uczucie“ lKv 1950, książk. „to, co jest odczuwane, uczucie“ DŽ1 1954, książk. „uczucie“: Serce stygnie, budzą się tysiące pajautų DŽ2 1972 (i późniejsze wydania). różnią się potyris i patirtis, požiūris i pažiūra, pokrypis i pakraipa, poreiškis i paraiška, postūmis i pastūma. i nie jest tego za wiele. Tylko nie należy utożsamiać pajauta z uczuciem – por. veiksmas i poveikis, įveika, sąveika, juoksmas i pajuoka, išjuoka, plūsmas i poplūdis, išplūdis, perversmas i pervarta... Ktoś śnił o stypriu, ale wtedy być może także poza snem komuś może pojawić się styprus (zwłaszcza styprų). a. Piročkinas bez rozważania przytakuje J. Jablonskisowi – rezygnacja z oboczności samogłoskowej (lub jej brak) rozbiłaby system, lecz „absolutną prawidłowość młodogramatyków“ (Piročkinas 2011–2012 22: 4), powołując się na J. Palionisa (i łotewską encyklopedię), uznaje za błąd, a następnie na przykładach – mokytojauti i in. – pokazuje, że „absolutyzowanie praw“ (Piročkinas 2011–2012 1: 4) zaszkodziło także J. Jablonskisowi. Takich sprzeczności wobec samego siebie być może by nie pozostało po przypomnieniu, że potrzebnej tu poprawki dokonał skądinąd wierny uczeń J. Jablonskisa, J. Balčikonis – nieustannie podkreślający najkonieczniejszą wierność prawdziwym faktom żywego języka (najbardziej stanowczo powiedział podczas jednej z żywych dyskusji: „Wobec faktów nawet prawa metatonii muszą zamilknąć!“). To wiedział już także K. Būga. Zresztą ucho i serce rażą takie żywe, częste fakty językowe – w nieznajomości! – ślepe odrzucenie (albo tylko usiłowanie odrzucenia). ze studentami – nietrudno, ale wierni użytkownicy języka ogólnego – są oszołomieni. Nie wystarczy twierdzenie J. Jablonskisa z 1922 r., że przyrostek -ingas wskazuje właściwość „zazwyczaj w e w n ą t r z p r z e d m i o t u, często albo czasami wychodzącą na jaw” (Piročkinas 2011–2012 22: 4). Zbyt nieokreślone – „zazwyczaj, często, czasami” – aby ściśle odróżnić -ingas od -ėtas, -otas, -uotas. Skąd się biorą kūningas (≠ kūniškas!), stuomeningas, liemeningas, krūtiningas, krūtinga, petingas, šlauningas, blauzdingas? Ale pilvotas! Dlaczego burzliwy, deszczowy, ale słoneczny, wietrzny? lKG i 1965: § 966, s. 556–558 wyjaśnia szerzej i znacznie inaczej. Taktingas wywraca z nóg – por. etyczny, dyskretny, ironiczny, melancholijny, logiczny... 26 KulTūRa Języka | 86 Wiele, ale z pewnością nie bez powodu, czasu straciwszy, wrócić z bocznych dróg (wraz z bezdrożami) na drogę jabłońskianistyczną. tu jest blisko także seniai buvo žinoma, kad nemažai žymių Europos kalbininkų „nemaža jego obecny koniec. korzystali i nadal korzystają z ważniejszych prac J. Jablonskisa” (Skardžius 1950: 379). Obecnie szeroko objaśniona i uzupełniona przez A. Piročkina w artykule Jonas Jablonskis w polu widzenia wybitnych zagranicznych językoznawców (Mokslo Lietuva, 2010: 19, 1, 12; 20 12, 15). Tamże (Mokslo Lietuva, 2011: 3, 12) w artykule zanawykiej Giedrė Čepaitienė i Algirdasa Malakauskasa Kur naprawdę urodził się Jonas Jablonskis ustalono dokładną nazwę jego miejsca urodzenia. W 1992 r. wydano część Wspomnień szwagra J. Jablonskisa, męża siostry Marytė, prawnika Motiejusa Čepasa – O wybitnym językoznawcy Jonasie Jablonskisie oraz jego najbliższych i krewnych (80 stron). W 2009 r. Litewskie Muzeum Narodowe wydało opracowaną przez Eglė Lukėnaitė-Griciuvienė książkę wspomnień i listów z ilustracjami Rodzina Konstancji i Jonasa Jablonskisów (248 stron). Z perspektywy rodziny litewskich inteligentów napisana została recenzja Juozasa Vytautasa Uzdili Iš lentynų ir dėžučių – naujam gyvenimui (Z półek i pudełek – ku nowemu życiu) (Mokslo Lietuva, 2010 11 12). W 2010 r. Gimtasis žodis wydało kompendium – Wspomnienia o Jonasie Jablonskisie (opracowały Giedrė Čepaitienė, Lionė Lapinskienė, 472 strony), a G. Čepaitienė scharakteryzowała je – jako wyraźne, trwałe lub, niestety, bledsze, zacienione rysy portretu J. Jablonskisa; z ilustracjami, t. p. ze słowniczkiem, biogramami autorów, bibliografią źródeł, opisami fotografii i indeksami nazw miejscowych. W różnych opracowaniach historycznych i encyklopediach Jonas Jablonskis jest określany jako „normatywista i uczony języka litewskiego” (Sabaliauskas 1979: 193), który „jako pierwszy <...> zaczął domagać się, aby rdzeń języka ogólnego i podstawa jego dalszego rozwoju opierały się na języku ludowym”, „teoretycznie ugruntował <...> język ogólny”, „sformułował zasady normowania języka ogólnego” (Zinkevičius 1992: 146, 152, 153), „oddał ogromną przysługę nauce o języku litewskim, zwłaszcza składni” (LKEnc 1999: 272; 2008: 234). Im dalej, tym bardziej podkreśla się jego dorobek w dziedzinie składni: „dość dokładnie, w sposób naukowy opisano fonologiczną i gramatyczną strukturę języka lit., położono podwaliny nauki o składni” (lTE iv 1978), „prace dotyczące składni mają bardzo duże znaczenie dla nauki o języku litewskim i praktyki” (TlE ii 1986), „miał wielki wpływ na 1930 m. J. Balčikonis priskyrė J. Jablonskį prie „tautos didvyrių“ – jo praktykę i naukę języka lit., zwłaszcza na składnię” (vlE viii 2005). Aż w końcu pozostaje... niemal drobiazg – „w swoisty sposób stopić język małolitewski i gwarę suwalijską, uzgodnić je ze sobą” (Zinkevičius 2013: 379). Jego zasługi proroczo porównał z zasługami „takich ludzi jak Witold Wielki” (Balčikonis 1930: 169). W 1999 r. litewskiego radia i telewizji su- J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 27 W przeprowadzonych wyborach 100 najbardziej wpływowych ludzi Litwy XX w. J. Jablonskis zajął 12. miejsce. Świadczy to o pewnym r o z u m i e n i u s p o ł e c z e ń s t w a, dlatego niepoprawne jest wysoko go stawiać w porównaniu z 61. miejscem K. Būgi (Piročkinas 2000 10: 2) – łatwiej go zrozumieć samym b a d a c z o m . Nawiasem mówiąc, J. Jablonsros s p e c j a l i s t a . <...>. z K. Būgą nasza nauka o języku kis K. Būgos vertę labai suprato: „K. Būga buvo vienintelis mūsų kalbotytraci swój podstawowy f i l a r, swego wielkiego b a d a c z a (wyróżnienie J. Jablonskisa – J. K.). Tego filaru, <...>, traci również cała porównawcza indoeuropejska nauka o języku, czerpiąca wiele z naszego języka” (JablR i 1932: 263). w sporządzonym z okazji 1000-lecia wzmianki o nazwie Litwy zestawieniu stu n a j w y b i t n i e j s z y c h ludzi Litwy (Rada Naukowa i konsultanci Encyklopedii Powszechnej Litwinów przedstawili Akademii Nauk listę 300 osób, która uzupełniła ją i wybrała 100) c h r o n o l o g i c z n i e znajdują się zarówno Jonas Jablonskis – „językoznawca, normatywista ogólnego języka litewskiego”, jak i Kazimieras Būga – „twórca litewskiego językoznawstwa i badacz języka, jeden z najwybitniejszych bałtystów”, a także Juozas Balčikonis – „językoznawca, najwierniejszy kontynuator tradycji Jonasa Jablonskisa, redaktor Słownika języka litewskiego” (100 najwybitniejszych ludzi Litwy, 2009). Wnioski Droga jablonskianów układa się w 3 nierówne pod względem długości, charakteryzujące się dużą różnorodnością tematyczną badań i upowszechniania dorobku, a także ilością i jakością etapy: i – pięciotomowe pisma, pierwsze oceny i podsumowania, po niemal pustej przerwie – dwutomowe pisma (z licznymi objaśnieniami i ocenami konkretnych poprawek), studium życia i twórczości, kilka artykułów przeglądowych i oceniających (najwięksi działacze – J. Balčikonis i J. Palionis) – p r z e d m o n o g r a f i c z n y; ii – m o n o g r a f i c z n y A. Piročkinasa – licząc od podejść 1970–1977–1978–1987 – nie bez znaczącego, choć rzadkiego pojawiania się innych autorów (także J. Palionisa), przy większym urozmaicaniu tematyki, niekiedy podejmowaniu koncepcji i ocen; iii – p o m o n o g r a f i c z n y, zmierzający ku szerokości i różnorodności, a także uzupełnieniom – nie bez powielania, rozdrabniania i nadawania znaczenia, nawet przeciwstawiania się, lecz bez zasadniczo nowych ocen ani poważniejszego zamiaru zasadniczego przewartościowania (również w kierunku bardziej pozytywnym). J. Palionis niemal całkowicie się wycofał, A. Piročkinas jest aktywny i produktywny, przybywa autorów zajmujących się poszczególnymi aspektami, nowa (lub zaktualizowana) monografia się nie ukazuje, być może nawet nie dojrzewa. Periodyzacja polityczna nie byłaby celowa, jednak spojrzenie na nią ukazałoby relację wyników do warunków i możliwości wolności i niewoli – politycznych i akademickich. Ostatniego etapu, który niemal pokrywa się z latami wyzwalania się i dwudziestoleciem wolności- 28 KALBOS KULTŪRA | 86 W stuleciu relacja między wolnością akademicką a finansowaniem projektowym jak dotąd decyduje o niewielkim znaczeniu dość licznych rezultatów jablonskiany. Nie każda publikacja (ani autor artykułu) jest tu wymieniona – ze względu na obszerność i cel – aby lepiej było widać to, co i tak już widać, a także to, czego zaczyna rozpaczliwie brakować i co – nie tylko luki, lecz także wady – zaczyna zniekształcać obraz J. Jablonskisa. Kolejnym niezbędnym podziałem, którego tutaj nie eksplikujemy, byłby podział tematyczny. Badanie dorobku językoznawczego i naukowo-praktycznych obszarów działalności J. Jablonskisa, a zwłaszcza ich proporcjonalna ocena — ściślej mówiąc, wciąż niewystarczające zbadanie nawet najważniejszych z nich oraz niekiedy bardzo sprzeczna ocena, niepozbawiona dyletantyzmu, a nawet nihilizmu — przekroczyło granice zdrowego rozsądku i przyzwoitości: J. Jablonskis — nie naukowiec... społeczeństwu natomiast wmówiono: tylko językoznawca (taki jest również tam, gdzie jest jednym ze stu). Półuczeni wyobrażają go sobie jedynie jako korektora językowego... jedną z przyczyn takiej różnorodności ocen jest to, że prace J. Jablonskiego jako językoznawcy są w większości jedynie klasyfikowane, rzadko hierarchizowane, a jeśli na pierwszy plan wysuwa się składnię, to z pewnością niemal nigdy – teorię języka ogólnego. Hierarchia byłaby całkowicie prawdziwa dopiero po ujęciu całego J. Jablonskisa jako integralnej osobowości i męża swojej epoki. Dla niego samego ta hierarchia była niewątpliwie jasna jak dzień — i to każdego dnia. Jednak w jablonskianie, choć nieco się wyłania, pozostaje niewyraźna i nie uczyniono z niej klucza. W tym kierunku zmierza ocena jednego z mężów stanu dokonana przez językoznawcę: „on jest również jednym z przywódców naszego odrodzenia narodowego, twórców fundamentów państwa”. „Jablonskis uważał działalność normalizacyjną w zakresie języka za jedną z najważniejszych form tworzenia litewskości i państwa litewskiego” (vidžiūnas 2000: 1, 2). Tutaj odcinek drogi nie jest krótki, ale przyjemny, a noga sama się unosi. 2. DROGOWSKAZY JABLONSKISA NA ROZDROŻACH NARODU J. Jablonskis nie rozpoczął od nauki o języku, lecz od obrony i podtrzymywania jego żywotności, od rozbudzania miłości do ojczyzny. W 1883 r. w „Aušrze” pisał: „Młodzi Litwini, wracając ze szkół średnich i wyższych, powracają z prawdziwą miłością do swego rodu i języka, chociaż timoje dvasēje ira gavę. Pagirtinas ira jų iszsilaikimas ir neuźszaldimas ir całą naukę odbywali w języku obcym i zaledwie znikomą część miłości do ojczyzny“ (JablR i 1932: 3). Jak niemowlę radował się odzyskawszy litery i w swobodniejszych warunkach jak pszczoła rzucił się do pracy dla narodu i języka w „Vilniaus žinios”: „będziemy musieli, porzuciwszy wszystko, łatać dziurawe dachy naszego narodu i ożywiać jego jeszcze nieuschnięte gałązki” (JablR i 1932: 74). Szeroki J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu artykuł 29 Sprawy oświaty kończy w 1906 r. w „Lietuvos ūkininkas” wyraźnym drogowskazem dla narodu – „aby ludzie mogli wreszcie pracować nie tylko rękami i nogami, lecz także głową. Praca jest źródłem bogactwa ludzi. oświata zaś i nauka dają narodowi nie tylko bogactwo, lecz także życie i szczęście: naród, który boi się oświaty, dziesięciolecie zjazdu w latach wielkiej wojny, kiedy „nie visuomet skursta, nyksta ir miršta“ (JablR i 1932: 122). Didžiojo vilniaus wiemy, co jeszcze jest nam przeznaczone doczekać” (JablR i 1932: 193), wspomina przede wszystkim, ubolewając nad ofiarami ludzi tego zjazdu i bolesną sprawą języka narodu: „mnie, pamiętam, było po prostu smutno, gdy widziałem, że moi rodacy, szukając szczęścia dla siebie, mówiąc o wszelkich równościach, jakby wypychają swoich braci, którzy chcą razem z nami wykonywać jedną pracę, lecz nie mogą już porozumiewać się z nami po litewsku” (JablR i 1932:194). To, że J. Jablonskis powitał nowy wiek podręcznikiem dla pisarzy i czytelników (szkół litewskich jeszcze nie było!..) – gramatyką języka pisanego, opartą na swoistej – oryginalnej podstawie jego tworzenia – języku ludowym, było szczęśliwym zbiegiem dwóch rzeczy – pomysłu Litwinów amerykańskich i realizacji J. Jablonskisa. Bez wątpienia praca J. Jablonskisa jest tutaj najważniejsza – decydująca. A najczęściej działał sam – i tworzył, i wyznaczał wytyczne – zarówno dla siebie, jak i dla języka. W 1892 roku w czasopiśmie Varpas pod pseudonimem K. Obelaitis przyszły ojciec języka pisanego opublikował pod tytułem Kalbos dalykai pierwszy artykuł o poprawianiu języka i jego kształtowaniu. Później pod tym samym tytułem ukazały się dziesiątki artykułów, aż po Laikraštinės kalbos dalykai z 1930 roku, opublikowane w czasopiśmie Kalba już po śmierci autora. Jednak w 1915 roku, gdy grzmiały złowrogie bóstwa wojny, nie wiadomo, co przynoszące Litwie, w odległym vèliže napisał swoje credo językowe, realizowane już od wielu lat. Nadał mu tytuł – Kalbos dalykų vietoje – i podpisał R. J. (tj. Rygiškių Jonas). Najpierw tekst został wydrukowany w czasopiśmie Vairas – z podtytułem w nawiasie Iš vieno kalbos vadovėlio, następnie – w 1916 roku – we własnoręcznie zredagowanej książce z tekstami do nauki języka Vargo mokyklai – tutaj nosił już tytuł Kalba (Kelios palaidos mintys). Była wielokrotnie wznawiana. Po 60 latach 3 punkty tego artykułu zostały zacytowane przez autora w czasopiśmie dla dzieci Žvaigždutė, opatrzono je następującymi słowami: „szalejąca burza pierwszej wojny światowej, mieszkając z dala od lietuvos, już niemal całkowicie schorowany, przygnieciony tęsknotą za ojczyzną, J. Jablonskis odśpiewał natchniony hymn ku czci języka ojczystego“ (Klimavičius 1975: 8). Opierając się na pierwszym podtytule, A. Piročkinas bez głębszego zastanowienia stwierdził: „Te myśli zapewne nie są oryginalne, lecz przetłumaczone, jak wskazuje podtytuł” (Piročkinas 1978: 74). Ale J. Jablonskis, cokolwiek tłumaczył lub na czymkolwiek się opierał i z czego korzystał, uczciwie wskazywał oryginał lub źródło. i czytajmy uważnie J. Jablonskisa: „Żeby naszemu 30 KalBOs KulTūRa | 86 narodowi nie zabrakło pieśni, piosenek, baśni, zagadek, przysłów i powiedzeń spisanych dla nauczyciela, księdza i pisarza” (JablR iv 1935: 191). Przecież tutaj wyraźnie mowa o tym, który wkrótce miał powstać, tuokart tenebūtų m ū s ų k a l b o s va d ov ė l i o – šių dienų studentui, podręczniku naszego języka – podręczniku czytanek językowych, w którym języka uczy się żywego – z tekstów przykładowych, a nie z gramatyki (choć gramatyka J. Jablonskisa z 1901 r. również została nazwana podręcznikiem, pod względem dydaktycznym z pewnością podręcznikiem nie jest). W liście do syna Konstantinasa z Woroneża z 16 października 1915 r. (st. styl) J. Jablonskis pyta: „czy nie ma w Piotrogrodzie jakichś p o d r ę c z n i k ó w j ę z y k a l i t e w s k i e g o („baśni lit.”, „ws. mieszkańców”, „Žiupsnelio” etc.)?” (Jabll 1985: 144). Piročkinas zauważa, że w tym czasie w artykułach językowych J. Jablonskisa „pojawiło się więcej elementów publicystycznych” – ich przykładem jest właśnie „artykuł „Zamiast kwestii językowych”, złożony z wiązki aforyzmów” (Piročkinas 1978: 74). A znacznie później było to dla niego jedynie „zbiorek sentencji, opatrzony tytułem Język” (Piročkinas 2010–2011 1: 11). Sądzono, że tą Mową „Jablonskis miał nadzieję rozbudzić w społeczeństwie pragnienie uczenia się poprawnego, opartego na prawach języka ludowego języka ogólnego“ (Piročkinas 1978: 75), lecz ani związku z wspomnianą książką szkolnych lektur, ani intencji autora, swoistości gatunku, ducha czasu, niestety, nie dostrzega. Kazys ulvydas również nie odważył się spojrzeć na tę „publikację“ J. Jablonskisa jako na jego własną – oryginalną, a nie tłumaczoną, choć podpisując ją, „bierze odpowiedzialność za przedstawione w niej myśli, <...>, jak gdyby uważał je za własne“ (ulvydas 1982: 4, także 15). Nie rozumiejąc albo nie zważając na to, co czuł J. Jablonskis na rozdrożu narodu, na głos jego serca, troskę, a nawet gatunek i stylistykę, patrzy na ten manifest języka narodu zupełnie przeciwnie – chłodno, jako na „poglądy każdego badacza“ „na wybierany przedmiot badań, rozwiązywanie problemów i poszczególnych ich aspektów“, a o tym miały decydować lata studiów – nauczyciele i literatura (ulvydas 1982: 3). To prawda, K. ulvydas rozróżnia „ogólne poglądy na język“, „szczegółowe cele i zadania jego życia i pracy“ oraz „sam główny kierunek prac“, jednak tę próbę hierarchii poglądów i celów oraz akcent kierunku – choć niewypowiedzianego (ku językowi narodu!) – odrzuca – i oto natychmiast pozostawia ją beznarodową – abstrakcyjną: „Zatem interesują nas tutaj przede wszystkim poglądy J. Jablonskisa na język jako na największe osiągnięcie historii ludzkości“ (ulvydas 1982: 3). Lecz niepoprawne jest charakteryzowanie J. Jablonskisa jako „każdego badacza“ – był pierwszy, torował drogę, jego zamysł, determinacja, cel – nie pochodziły ze studiów, lecz z Aušry Jonasa Basanavičiusa i z Wėrpo Vinсasa Kudirka, który go zbudził. Przede wszystkim – nie języka ogólnego, lecz rodzimego – języka narodu – pielęgnujący jego żywotność, swoistość – litewskość, czystość. Z tego powstały naukowe fundamenty i narożniki, mury. Zarówno badacz, jak i twórca. savo ke- J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 31 lyje miał także wielu przeciwników – jedni byli tylko niezrozumiali lub odważni, niezrozumiałych było mniej – poważnie, argumentacyjnie popierał, zresztą czasem nawet manėliai, kiti – net atžagarūs neigėjai, pikti niekintojai. sumanių pagalbipoproszony, uczony K. Būga, lecz większość znacznie ustępowała mu wiedzą i wytrwałością, tylko jeden J. Balčikonis – niemalże. W 1915 r. J. Jablonskis dla inteligencji, a w 1916 r. dla szkoły pięknie, przekonująco i prosto przedstawił wytyczne, które opublikował już w gramatyce z 1901 r. W jej Przedmowie, ledwie powiedziawszy, czym jest gramatyka, natychmiast podejmuje się wyjaśnienia s z c z e g ó l n e j p o d s t a w y j ę z y k a l i t e w s k i e g o: Prawa i właściwości języka nauka wyprowadza z języka ludzi: <...>. Tam, gdzie <...> jest niemało pisarzy, którzy zrozumieli ducha języka ludzi <...>, można w celu gramatyki korzystać także z tych pism. <...>. Inaczej trzeba postępować tymczasem układającemu podręcznik języka litewskiego. Musi on opierać całą swoją naukę na prawach języka ludowego, ponieważ nasi pisarze sami często opierali język swoich pism <...> na prawach języków obcych. <...>. <...>. Wykorzystując zaś język ludowy do celów gramatyki, trzeba być ostrożnym: <...>. <...>: z języków obcych przedostała się do naszego języka nie tylko mnogość obcych słów, lecz także niemało zjawisk, które bezustannie zanieczyszczają nasz język ludowy. <...>. Trzeba umieć oddzielić te śmieci od ziarna, <...> (JablRR i 1957: 59-60). Tę podstawową myśl całej swojej życiowej pracy i twórczości – najważniejszą wskazówkę – J. Jablonskis zwięźle przedstawił już wcześniej – w 1890 r. w recenzji gramatyki K. Ob. opublikowanej w „Varpasie” pod pseudonimem: Chcąc opracować naukę o języku, a tym samym nauczyć innych mówić i pisać, trzeba oczywiście samemu dobrze rozumieć zasady wykładanego innym języka, zaczerpniętego bezpośrednio od ludu i z tych pism, w których pracowici mężowie zebrali niemało naszych pieśni, zagadek, przysłów, porzekadeł i baśni. Materiału do gramatyki z innych dzieł można czerpać tylko wtedy, jeżeli ich autorzy sami oparli swoje prace na języku ludowym (JablR iv 1935: 3). W 1915 r. J. Jablonskis zaczyna nie od języka ludowego, lecz od człowieka i narodu: Język jest odzwierciedleniem ludzkiego życia. W języku naród wypowiada, czym jest i ile jest wart. W języku narodu zawarta jest cała jego natura – historia, cechy charakteru, dusza, duch (JablR iv 1935: 190). Po pominięciu 12 akapitów dochodzimy do dwóch wskazówek dotyczących kwestii normatywnej: Mieszanina, ni to, ni owo, i to, i owo w języku – nieporządek, słabość, ciemnota w głowie. Nieporządek, słabość, ciemnota w głowie – mieszanina, ni to, ni (JablR iv 1935: 191). 32 KulTūRa JęZYKa | 86 Tak jak w 1890 i 1901 – tak i w 1915 roku na końcu swojego credo powtarza: Aby nauczyć się własnego języka i podążać dalej – z własnym piórem – do ludzi, trzeba przede wszystkim umieć rozumieć pieśni ludowe, bajki, przysłowia i podziwiać bogactwa-skarby ich języka. owo, i to, i owo w języku. W tym celu trzeba często czytać dzieła wielkich pisarzy, pisarzy-artystów, te ich dzieła, w których ujawniły się prawdziwe, wielkie cechy ludzkiego języka (JablR iv 1935: 191). O autorstwie J. Jablonskiego w odniesieniu do całego tego tekstu zamiast Kalbos dalykų wyraźnie świadczą potrójna tożsamość myśli i częściowa tożsamość tekstu, a także swoisty duch (nasz naród, duch narodu, język narodu, pieśni narodu, dzieci narodu i matka narodu) oraz swoiste słownictwo (w języku z a w a r t a natura i mądrość, w język w ł o ż o n a dusza, u j a w n i o n e cechy), frazeologia (przeszywa serce, iść do ludzi), charakterystyczne dla jego stylu ludowe leksykalne dwuczłonowe zestawienia (bogactwa-skarby, przyrząd-narzędzie, pieśni-pieśniątka), wreszcie pełne nastroju, sugestywne powtórzenia doświadczonego dydaktyka: Mieszanina, ni to, ni owo, i to, i owo w języku – nieporządek <...> w głowie. Chaos <...> w głowie – mieszanina <...> w języku. Jak to się stało, że dwaj wybitni językoznawcy (a wraz z nimi cały zastęp humanistów) wpadli w pułapkę stereotypu. Jego nazwisko jest wytarte do cna – Jablonskis – korektor / krzewiciel / ojciec języka. A wytycznych prac nie dostrzegł. ważną Przemowę Mikołaja Daukšy, od dawna rozsławioną przez Varpą, a ostatnio przez Jurgisa Lebedysa, A. Piročkinas opublikował w 1990 r. jako odrębne wydanie (Mikołaj Daukša, Przemowy do Postylli, Wilno: Mintis), wraz ze swoim artykułem towarzyszącym (38–46). podniesienie credo J. Jablonskisa nie miało precedensu... K. Ulvydas, wziąwszy z książki do czytania tekst rozbity na 12 punktów, dodał najdłuższe – miejscami banalnawe, szare, chwilami niezgrabne – komentarze – „swoje uwagi oraz pewne wyjaśnienia” (Ulvydas 1982: 4) – „w istocie”, „wyrażony tymi słowami” (4), „tu podniesiono” (10), „tak wyrażony”, „w istocie”, „potwierdza tę myśl” (11), „to potwierdza”, „w związku z tym, rzecz jasna, dziś nikt nie ma wątpliwości” (13), „tu jeszcze raz (tylko innymi słowami) akcentuje się”, „tu podkreśla się znaczenie” (14), „myśl akcentuje znaczenie” (15). w punkcie II „celnie i pięknie wyrażony stosunek języka i narodu (4) prowadzi komentatorów do wyrazu litewskiego szacunku dla siedziby – domu, nawet z jego „możliwościami słowotwórczymi” przysłówków (przedmiot studium K. Ulvydasa!..) (9), ale nie do domu języka – narodu ani do domu narodu – państwa... To credo J. Jablonskisa, ponumerowane punktami, opublikowane pod zmienionym tytułem – Myśli Jonasa Jablonskisa o języku – w książce J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 33 Rodzina Jablonskisów (229). Konieczne jest jego jak najbardziej powszechne i przystępne rozpowszechnienie poprzez ukazanie znaczenia historycznego i nadanie mu aktualnego znaczenia. od dawna czas jasno powiedzieć, że J. Jablonskis nie był po prostu człowiekiem swojej epoki – rzekomo ograniczonym, skrępowanym przez swój czas, lecz przeciwnie – m o d e r n i s t y c z n y m mężem narodu, bardzo dobrze rozumiejącym sprawę wyzwolenia i dobrze wpisującym się w marsz narodów w połowie swojego wieku – wówczas raczej Wschodniej – Europy, według słów Milana Kundery, ojczyzny małych narodów. Ten marsz narodów był szeroki – wszechstronny. Wyzwolenie narodowe – to nie tylko odzyskanie utraconej wolności, lecz także nowe twórcze horyzonty narodowości, programy twórczości narodu – modernizacji. Konstancji i Jonasa, podobnie jak J. Jablonskis (on wcześniej!) – programowo – w 1908 r. w Vilniaus žinios Mikołaj Konstantyn Čiurlionis pisał: „sztuka ludowa Litwinów <...> musi być fundamentem naszej sztuki, z niej musi wyłonić się swoisty styl litewski, jest ona naszą dumą, ponieważ to piękno, które w sobie zawiera, jest czyste, swoiste i wyłącznie litewskie” (Čiurlionis 1960: 279–280). Po roku w „Vilti” – o muzyce, która jest „najważniejszym i pierwszym językiem człowieka” (čiurlionis 1960: 295), jeszcze z bólem serca, ale już i z nadzieją: „nie ma jej jeszcze, a to, co jest, to jakby zaczarowany skarb, a chcąc się nim posługiwać, trzeba znać słowo zaklęcia, trzeba być powołanym. Ten skarb spoczywa w naszych pieśniach, <...>” (čiurlionis 1960: 286), tylko w Kur bėga Šešupė i Jau slaviai sukilo česlovo sasnausko słowo zaklęcia zostało znalezione: „wyłania się na pierwszy plan ta prawdziwie litewska struna – taka dziwna, stara, nieuchwytna melodia, która panuje w naszych pieśniach, stworzonych przed wiekami” (čiurlionis 1960: 287). Ale tak jak droga J. Jablonskio – języka, tak i droga m. K. čiurlionio, č. sasnausko – muzyki była usiana najgłupszymi przeszkodami: „nasze wieczory muzyczne nie mają nic wspólnego nie tylko z muzyką litewską, ale w ogóle z muzyką. Ale jeszcze gorzej, że w litewskich wsiach zaczynają się rozpowszechniać tak zwane nowe pieśni, których słowa są bardzo „poetyckie”, lecz melodia tak nędzna i międzynarodowa, że aż obrzydliwie jej słuchać. <...>, byle tylko nowa, a stare pieśni odchodzą w kąt i zapomniane giną, <...>. i tak właśnie dzieje się modernizmo modelis, <...> atgręžtas į lietuvių tautosaką“ (vytautas Kubiw dniach odrodzenia naszego narodu!” (čiurlionis 1960: 288). W 1910 r. w książce sofijos čiurlionienės-Kymantaitės Lietuvoje, gdzie w zamieszczonym artykule muzykologicznym m. K. čiurlionio Apie muziką, w którym „ogólnoeuropejski lius – llEnc 2001: 340), mówi się już także o rdzeniu: „Muzyka każdego narodu, rozwijając się i wzrastając, nie traci swoich odrębnych cech, ponieważ dalej wzbogacają ją kompozytorzy, którzy, będąc synami swojej Ojczyzny, otrzymują od swoich rodziców wraz z krwią miłość do swoich pieśni i często, sami tego nie czując, lubią ich 40 KUlTuRa JęZyKa | 86 język jako środek skupienia wspólnoty mówiących z różnych etnosów (де Сoссюр 1977: 260), lecz jednostronnie i pobieżnie – przede wszystkim w języku naturalnie tkwi etnos lub naród, ostatecznie – także narody (etniczne czy so przejawia się również jako środek komunikacji – różnią się – są dwa (narodu irlandzkiego), lecz utrata pierwszego stanowi zagrożenie politinės) sutelkimas ir įvalstybinimas. Tik labai retais atvejais kalba – etnoutraty narodowości, pierwszy szczebel albo i ostatni – koniec. bardzo rzadkie przypadki – szwajcarskie czy belgijskie narody polityczne złożone z wielojęzycznych etnosów, oraz drugi – nieharmonijny. etnos hiszpański (kastylijski) w hiszpańskim narodzie politycznym doświadcza silnych roszczeń autonomicznych ze strony Katalończyków (pokojowych) i Basków (również terrorystycznych). Polityczny naród Wielkiego Księstwa Litewskiego po unii lubelskiej, gdy stał się polskojęzyczny (tylko lud pozostał prawie litewskojęzyczny), utracił państwo. Regionalny patriotyzm subetnosu żmudzkiego (podnarodu) jest w większości językowy, etniczny, kulturowy, ale czasami jest wykorzystywany przez partyjnych kacyków... lKEnc 1999 i 2008 nie zawierają ani języka, ani funkcji języka, nawet języka litewskiego nie ma... Istnieje bardzo poważny artykuł Adelė Valeckienė „Język ogólny” – definicja w jednym akapicie i 3,5 s. historii ogólnego języka litewskiego. Nie podjęto teorii (ani teorii) języków ogólnych, sytuacji europejskiej czy przynajmniej sytuacji sąsiadów, ich podstaw oraz interakcji z gwarami. vlE iii 2003 w zwięzłym artykule Vytautasa Ambrazasa o języku ogólnym – grecka koine, podstawy kształtowania się ogólnych języków niemieckiego i rosyjskiego, lecz do pełnego i aktualnego ujęcia dla nas – daleko, nasza specyfika nie została uwypuklona. A. Piročkinas wskazał gwarową podstawę ogólnego języka serbskiego i słowackiego oraz książkową podstawę ogólnego języka czeskiego (z końca XVI w.!), (Piročkinas 2010: 10), lecz pominął bardzo swoistą – dwojaką podstawę bliskiego nam języka rosyjskiego: „Ogólny język rosyjski powstał stopniowo poprzez rusyfikację i dostosowanie do rosyjskich gwar starego cerkiewnosłowiańskiego języka, opartego na gwarach bułgarskich Macedonii” (V. Ambrazas – vlE iii 2003). Należałoby dodać, że ogólny język rosyjski epoki przednarodowej (литературный язык) był wyłącznie książkowy, natomiast ogólny język narodu wyrósł na fundamencie języka mówionego – ludowego (KPP 2003: 307). Przy wydawaniu pierwszego akademickiego słownika ogólnego języka rosyjskiego leksykę wyższych sfer (wówczas były one także francuskojęzyczne!) ściśle oddzielono od leksyki prostego ludu (простонародье) i w ten sposób ukształtował się język pospolity (просторечие). a teraz ogólny język rosyjski, choć żadna mowa szlachecka, uważany za przeciwieństwo języka ludowego: gwar terytorialnych i społecznych oraz prostomowy – niekodyfikowanej ponadgwarowej (różnych warstw społecznych) mowy o ograniczonej tematyce (KPP 2003: 303–304). Nieco łagodniejsze było wyrażone w 1928 r. stanowisko Borisa Larina wobec prostomowy – „niska” mowa ogólna (общий) (KPP 2003: 517). przesuwając się z peryferii do wewnątrz – ku peryferiom ję- J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 41 zykowym ogólnego języka – staje się warstwą stylistyczną języka ogólnego – prostą i Twierdzenie, że język ogólny stale się wzbogaca i odnawia z języka ludowego oraz że nevaržomu, priešingu apdorotam – aukštajam, knyginiam (KPP 2003: 518). współdziałanie z nim jest narodową swoistością ogólnego języka rosyjskiego (KPP 2003: 304), jest dość bliskie (może nawet nieco przez nas przywłaszczone), tylko że u nas nie jest to wtórne współdziałanie, lecz podstawa wrodzona. Jednak odnawianie się – od dawna bardziej deklaracja (i rosyjska!..), przeciwnie, obie strony, choć nierówno, i znacznie się zacierają – tym tylko podobne, poza tym odseparowane! F. de Saussure mówił o ostrym starciu języka ogólnego i gwar – jako o oddzieleniu produktu kultury od sfery natury (de Saussure 1977: 60). Rozdział Wstępu do Kursu F. de Saussure’a Przedmiot językoznawstwa, po dokonaniu dychotomii język–mowa i ustaleniu miejsca języka w mowie, w 4 niekrótkich punktach podsumowuje główne właściwości języka (де Сoссюр 1977: 52–53). Ani tutaj, ani dalej, rozwijając swoją teorię, nie podaje żadnej zwięźlejszej definicji języka. Obszerne hasło Axelisa Holvoetа o języku, str. vlE iX 2006, rozpoczyna się, choć bez wzmianki, od F. de Saussure’a (wspomniany jest pod koniec, ale literatura nie została podana). Następnie, za Karlem Bühlerem i Romanem Jakobsonem, wskazane zostają funkcje języka. Nie ma tu funkcji narodowej, choć S. Karaliūnas wysunął ją już w 1997 r. Wielki duński językoznawca glossematyk Louis Hjelmslev (1899–1965) w książce Język. Wstęp (po duńsku 1963; przekład francuski 1966, litewski 1995), również nie mówiąc o języku narodu ani narodzie języka, lecz jedynie o wspólnocie językowej, wspólnotach językowych (Hjelmslev 1995: 52, 75), oczywiście nie może dojść do funkcji narodowej. A funkcja oznacza dla niego „relacje między obiektami ujawniane przez opis naukowy” (Hjelmslev 1995: 8), funkcja elementów zaś to to, czym dla językoznawstwa klasycznego są prawa fonetyczne (Hjelmslev 1995: 103), a zatem także język definiuje zwięźle jako „strukturę, w której wszystkie elementy każdej kategorii łączą relacje wzajemnej komutacji”, i jeszcze precyzuje: „aby struktura, której plan treści i plan wyrażenia są związane relacją dwustronnej presupozycji, mogła zostać nazwana językiem, konieczne jest, aby relacja ta nie wiązała żadnej pary jednostek tych dwóch planów” . (Hjelmslev 1995: 119, 122). Tę stulbinamai jednostronną definicję dość szybko sam określa jako aspektową – „potrzebną do stworzenia ogólnej teorii s t r u k t u r y j ę z y k a (wyróżnienie moje – J. K.)” (Hjelmslev 1995: 123). To już odbiega od zamysłu tego artykułu, ale wnikliwy autor (l. H.) ponownie niespodziewanie przechodzi od tego twierdzenia do kwestii istotnej dla artykułu: „struktura opiera się na własnych prawach i zmienia się nie wskutek tendencji właściwych wspólnocie językowej, lecz wskutek 42 KultUra Języka | 86 organizatorom przełomów usłyszeć: „struktura języka ma skłonność poruszać się tylko w pewnych kierunkach ku innemu typowi. kryptimis“ (Hjelmslev 1995: 154). Kitaip judėdama (ar judinama!) ji siezmiennych skłonności samego systemu” (Hjelmslev 1995: 154). Co ważniejsze, z tego wszystkiego dla języka ogólnego wynika bardzo wiele różnorodnych aspektów jasności. Należy dodać jeszcze jedną znaczącą spostrzeżenie F. de Saussure’a: w językoznawstwie przedmiot nie determinuje punktu widzenia, lecz właśnie ten ostatni tworzy przedmiot (де Сoссюр 1977: 46). A z tych nauk, których przedmiot jest sam w sobie jasny, płynie ostrzeżenie – jeśli rzecz jest całkowicie jasna, oznacza to, że została źle zbadana. Język nie jest rzeczą całkowicie jasną, ponieważ nie został ani wszechstronnie zbadany, ani nie jest rzeczą mającą jeden klucz. jedna strona – język wyłącznie jako narzędzie – stała się wyraźnie niesłuszna i obrzydliwie natrętna. Już Tertulian wiedział: „Różne narody różnie nazywają tego samego człowieka. jedna dusza – różne słowa, jeden duch – rozmaite dźwięki. Każdy naród ma swój język, <...>“ (Tertulian 1988: 194). Drogi języków narodów są różne – są podobne, jest też wiele odmiennych. a nawet l. Hjelmslev, odwróciwszy się, zdumiewająco oświadcza: „wszystko – od charakteru narodu po cechy osobowości – należy do dziedziny językoznawstwa“ (Hjelmslev 1995: 160). i nasz stary Europejczyk Algirdas Julius Greimas może niektórych, którzy zatracili się w europejskiej tożsamości, pouczyć: „ojczyzna – to język, to kultura“ (Greimas 1991: 93). Tego nie da się zakończyć, ale zakończyć trzeba. i tym, od czego rozpoczęto – Janem Jablonskisem. Kontynuacja jego drogi istnieje, niemal nigdy nie została przerwana, czasami jej przeszkadzano, zaprzeczano jej. wymyślony nowy sposób – przemilczeć J. Jablonskisa. Oto wymowny przykład – z okazji chlubnego jubileuszu tygodnik Veidas, przeznaczony dla szerszej publiczności, zamieścił, choć nie językoznawcy (co również jest symptomatyczne!), dość obszerny artykuł (z 6 fotografiami), który kończy się tak: „J. Lekcje i przykład Jablonskisa mogłyby pomóc nam także w obecnych czasach, przecież w związku z globalizacją język litewski staje wobec wielu nowych zagrożeń” (Rudokas 2010: 55). Dla czasopisma życia religijnego, kulturalnego i społecznego Naujasis židinys–Aidai nazwisko J. Jablonskisa to albo terra incognita, albo nieosiągalny Rubikon, albo straszydło, albo aut nihil?.. zmagania alternatywnego językoznawstwa – Lorety Vaicekauskienė, a przede wszystkim leipcige ir daug – ir istorinėje kalbotyroje, dialektologijoje, ir norminimo, niejęzykoznawców (Algirdasa Patackasa, Guody Azguridienė, Tomasa Daugirdasa, Nerijusa Šepetysa) po ugorach i bezdrożach, z pełnymi złości drwinami i absurdalnym ogłupianiem. Litewska jablonskiada jest dla nich niczym, ponieważ J. Jablonskis jest dla nich nikim. Dlatego posłużymy się tutaj jeszcze niewymienionym jablonskistą, który swoje największe dzieła wykonał w Ameryce, choć doktorat obronił w dziedzinie ortografii – dokonał tego jeszcze w ojczyźnie – Antanasem Saliem (1902–1972). J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 43 W 1937 r. w „Naujojoje Romuvoje” artykuł Język i społeczeństwo rozpoczyna właśnie po jablonskowsku: „Pojęcie języka określa się bardzo różnie, zależnie od tego, z jakiego punktu widzenia na niego spojrzymy. Daugis mówi: język jest dla człowieka ś r o d k i e m w y r a ż a n i a myśli, pojęć, pragnień. Ktoś jeszcze podkreśla: tylko środek, nic więcej. a zatem paradoksalnie moglibyśmy język zaliczyć do języków, oczywiście, powinien zastąpić go m i ę d z y n a r o d o w y vienon grutėn kad ir su zenitine patranka. <...> Taip į dalyką žiūrint, taużargon <...>“ (Salys 1979: 3). Ale „to nie jest sama jego istota” – „J ę z y k s a m p r z e z s i ę n i e ż y j e, nie jest organizmem, lecz tylko jego funkcją” – „d u s z y s p o ł e c z e ń s t w a w y t w o r e m “ (Salys 1979: 3). Języki różnią się nie tyle fonetyką, ile „swoją głęboką istotą, związaną z duszą narodu”, „język jest głównym prawem pojęcia narodu”, „j ę z y k i s ą n a r o d o w e <...> c a ł ą s w o j ą w e w n ę t r z n o ś ć t y m s a m y m p o s i a d a j ą t r e ś ć “ (Salys 1979: 4). Po roku w „Tautos Mokykla” publikuje obszerny artykuł. Język ojczysty i myślenie. W 1935 r. w „Gimtoji kalba” artykuł. „Mokykla ir kalbos jausmas” rozpoczyna, opierając się na J. Jablonskim: „W języku naród mówi, czym jest i ile jest wart”, i kontynuuje: „język czyni naród” (salys 1979: 13). Podobnie jak J. Jablonskis dostrzega dwa różne światy: „Ludzie wielkich narodów, dorastając w całkowicie własnym, wyłącznie narodowym środowisku, otrzymują w języku znacznie mniej obcych wpływów niż małe narody, rozproszone wśród wielkich. języki literackie owych narodów dawno się ustaliły, całe użycie języka jest bardziej zwyczajowe, norma jest mocna i każdy mówiący lub piszący łatwo odróżnia swoje od obcego, poprawne od nieużywanego” (salys 1979: 13). A P. Skardžius również tak właśnie chciał powiedzieć (o J. Jablonskim!): „A ponieważ nasz język ojczysty jest nie tylko zwykłym codziennym środkiem porozumiewania się, lecz także wyrazem naszej świadomości narodowej i kultury, przeto on <...> podjął się pracy nad kulturą naszego ogólnego języka pisanego, <...>” (skardžius 1940: 303–304). Nigdy w tym temacie wszystko nie zostanie powiedziane, ale tym razem wystarczy. WNIOSKI OGÓLNE Jonasa Jablonskisa należy przede wszystkim postrzegać (i przedstawiać społeczeństwu!) jako spójną, integralną osobowość oraz nowoczesnego człowieka swojej epoki – wiosny ludów, swojego miejsca – ojczyzny małych narodów Europy Wschodniej, i nie klasyfikować płasko jego bogatej działalności, lecz ją hierarchizować oraz uwydatniać drogowskazy jego życia i kierunki działalności. Na drodze J. Jablonskisa najważniejsze są – podstawa, tj. żywotność języka i narodu, oświata narodowa, niepodległość, a następnie – język 44 KulTura JęZyKa | 86 drogowskazów, tj. kierunek języka ogólnego – fundament narodowy (język ludu), zasada czystości słownictwa i składni, urzeczywistniona przez liczne udane (około 600 słów) neologizmy oraz opis składni oparty na czystych, najbardziej autentycznych danych. Zarys gramatyki przetrwał próbę stulecia. Oceny niektórych konkretnych zagadnień – gramatyki i słowotwórstwa – sformułowano bez niezbędnych, wyczerpujących badań; zbytnio polegano na ścisłej, konsekwentnej systemowości, której nie potwierdzają dane językowe, jak pokazują współczesne źródła (lKŽ i in.). długa, stała, wytrwała praktyka licznych poprawek (Kalbos dalykai i in.) jest w większości słuszna, niekiedy dokonuje się korekty własnych ustaleń, rzadko bywa nieuzasadniona, lecz nie zawsze się z niej rezygnuje. Mogła i powinna była być bardziej owocna, zwłaszcza w dziesięcioleciach wolnej prasy, przede wszystkim uniwersyteckich i gimnazjalnych, w okresie niepodległości; nierzadko, zwłaszcza w gazetach, a także u niektórych pisarzy, spotyka się ją z brakiem uwagi, a nawet złośliwą wrogością – zresztą także obecnie. zarówno jego zdarzające się bezpodstawności, jak i ślepe przytakiwanie im, a także jego bezpodstawne odrzucenia wymagają najbardziej szczegółowych konkretnych badań i najlepiej uzasadnionych wniosków. Nudne powtórzenia rzeczy wbitych do głowy odstręczają zarówno od J. Jablonskisa, jak i od języka. Nie za każdym jego śladem należy ślepo podążać – przede wszystkim trzeba szukać drogowskazów. Rozpoczęta jeszcze za jego życia jablonskiana wyznaczona jest zarówno przez 5-tomowe wydanie jego pism (artykułów), jak i 2-tomowe wydanie z gramatykami, a także 2-tomową monografię, studia, liczne artykuły, lecz niestety również przez dość obfitą, w większości natrętną, pustą, a nawet nihilistyczną polemikę. J. Jablonskis jest lepiej zbadany i opisany, niż w pełni zrozumiany i należycie przyjęty. Największe niezrozumienie – to również teoretyczne nieporozumienie! – zamach na to, by naszą swoistą drogę narodu i języka wciągnąć na kopyto wielkich języków zachodnich. ŠalTiNiai DŽ1 1954 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. ats. red. J. Kruopas, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. DŽ2 1972 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. ats. red. J. Kruopas, vilnius: Mintis. DŽ3 1993 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. vyr. red. st. Keinys, vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidykla. DŽ4 2000 – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. vyr. red. s. Keinys, vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKV 1950 – Lietuvių kalbos vadovas. sudarė Pr. skardžius, st. Barzdukas, J. m. laurinaitis. lietuvių tremtinių bendruomenė. – Antroji dalis [žodynas]. lKŽ i1 1941 – Lietuvių kalbos žodynas 1. i leid. Red. J. Balčikonis, vilnius. lKŽ i2 1968 – Lietuvių kalbos žodynas 1. ii leid. ats. red. J. Kruopas, vilnius: Mintis. J. Klimavičius. Jonas Jablonskis ir tautos kalba 45 lKŽ ii2 1969 – Lietuvių kalbos žodynas 2. ii leid. ats. red. J. Kruopas, vilnius: Mintis. lKŽ iv 1957 – Lietuvių kalbos žodynas 4. ats. red. K. ulvydas, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. lKŽ v 1959 – Lietuvių kalbos žodynas 5. ats. red. K. ulvydas, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. lKŽ iX 1973 – Lietuvių kalbos žodynas 9. vyr. red. J. Kruopas, vilnius: mintis. lKŽ X 1976 – Lietuvių kalbos žodynas 10. vyr. red. J. Kruopas, vilnius: mokslas. lKŽ Xii 1981 – Lietuvių kalbos žodynas 12. vyr. red. K. ulvydas, vilnius: Mokslas. lKŽ Xiii 1984 – Lietuvių kalbos žodynas 13. vyr. red. K. ulvydas, vilnius: Mokslas. TŽŽ 1936 – Tarptautinių žodžių žodynas. sudarė K. Boruta, Pr. čepėnas, a. sirutytė-čepėnienė, Kaunas: sakalas. liTERaTūRa a i s t i s J. 1991: Milfordo gatvės elegijos, vilnius: lietuvos rašytojų sąjunga. Ambrazas s. 1993: Daiktavardžių darybos raida, vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidykla. Ambrazas s. 2000: Daiktavardžių darybos raida 2, vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidykla. Balčikonis J. 1919–1920: Jablonskis ir mūsų šių dienų kalba. – Rinktiniai raštai 2, 1982, vilnius: mokslas, 155–158. Balčikonis J. 1930: Jablonskio nuopelnai. – Rinktiniai raštai 2, 1982, vilnius: Mokslas, 166–168. Balčikonis J. 1931: Kuo mums brangus Jablonskis. – Rinktiniai raštai 2, 1982, vilnius: mokslas, 169–172. Balčikonis J. 1932a: Prakalba. – Jablonskio raštai 1, Kaunas: Švietimo ministerija, vii–X. Balčikonis J. 1932b: Trumpas gyvenimo aprašymas. – Jablonskio raštai 1, Kaunas: Švietimo ministerija, Xi–XXviii. Basanavičius J. 1970: Rinktiniai raštai, vilnius: vaga. Būga K. 1913: Kalbų mokslas bei mūsų senovė. – Rinktiniai raštai 1, 1958, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 401–418. Būga K. 1922: Kalba ir senovė. – Rinktiniai raštai 2, 1959, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 7–328. čiurlionis m. K. 1960: Apie muziką ir dailę, vilnius: valstybinė grožinės literatūros leidykla. Donskis l. 1993: maironis lietuvių istoriografijos ir istoriosofijos paradigmų kontekste. – Kultūros barai 1, 68–71. 46 KalBOs KulTūRa | 86 Girdenis A., Piročkinas A. 1977; 1978: Jonas Jablonskis – dialektologas. – Kalbotyra 28(1), 29–39; 29(1), 19–28. Greimas A. J. 1991: Iš arti ir iš toli, Vilnius: Vaga. Hjelmslev L. 1995: Kalba. Įvadas, Vilnius: Baltos lankos. Jabll 1985: Jono Jablonskio laiškai, Vilnius: Mokslas. JablR I 1932: Jablonskio raštai 1. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerija. JablR iii 1934: Pisma Jablonskisa 3. Red. J. Balčikonis, Kowno: Ministerstwo Oświaty. JablR iv 1935: Pisma Jablonskisa 4. Red. J. Balčikonis, Kowno: Ministerstwo Oświaty. JablRR i 1957: Jablonskis J. Pisma wybrane, wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. J. P. 1930: Uczcijmy pracą wielkiego językoznawcę! – Kalba i 2, 64–65. Jonikas P. 1930: Charakterystyczne cechy badań nad językiem Jablonskisa. – Kalba i 2, 63–64. Jonikas P. 1940: Zwracając się ku Jablonskisowi. – Gimtoji kalba 2, 17–19. Jonikas P. 1979: Podstawowe cechy życia i działalności naukowej Antanasa Salysa. – Salys A. Raštai 1, Bendrinė kalba, Rzym, XIII–XX. Kalbotyra 1962, tom V. Karaliūnas s. 1997: Język i społeczeństwo (Psychosocjologiczne i komunikacyjne cechy użycia języka), Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kavolis v. 1994: Człowiek w historii, Wilno: Vaga. Klimavičius J. 1975: Przez całe życie. – „Žvaigždutė” 3. Klimavičius J. 1983: Podróże wokół stołu. – Myśl i znak, Wilno: Nauka, 9–50. Klimavičius J. 2008: Przyjazny, przyjacielski, przyjaciół. – Kultura 133–140. języka 81, lKG I 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Myśl. lKEnc 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. lKEnc 2008: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. llEnc 2001: Encyklopedia literatury litewskiej, Wilno: Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru. lTE iv 1978: Litewska encyklopedia radziecka 4, Wilno: Nauka. Maironis 1987: Pisma 1, Wilno: Vaga. Maironis 1988: Pisma 2, Poematy, Wilno: Vaga. Maironis 1992: Pisma 3, ks. 2, Wilno: Vaga. muzEnc i 2000: Encyklopedia muzyczna 1, Wilno: Litewska Akademia Muzyki, mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 47 Palionis J. 1957: J. Jablonskis i jego podręczniki języka litewskiego. – Jablonskis J. Pisma wybrane 1, wilno: państwowe wydawnictwo literatury politycznej i naukowej, 7–56. Palionis J. 1959: Językowe poprawki J. Jablonskisa. – Jablonskis J. Pisma wybrane 2, wilno: państwowe wydawnictwo literatury politycznej i 5–34. naukowej, Palionis J. 2001: Jonas Jablonskis i współczesny język ogólny. – Kultura języka 74, 3–8. Piročkinas a. 1970: Podstawy i zasady normalizacji języka J. Jablonskisa. – Zeszyt sekcji języka litewskiego 5(18), 5–15. Piročkinas a. 1978: J. Jablonskis – krzewiciel języka ogólnego, wilno: Nauka. Piročkinas a. 2000: Jonas Jablonskis – twórca nowych słów. – Gimtasis žodis 10, 2–6; 11, 14–16; 12, 7–12. Piročkinas a. 2010: W sprawie niektórych rozważań o działalności językowej Jonasa Jablonskisa. – Mokslo Lietuva 17 1, 10–11. Piročkinas a. 2010–2011: Ciernistą drogą prowadził język do szkoły litewskiej. – Mokslo Lietuva 2010 22, 6–7; 2011 1, 10–11; 2, 10–11. Piročkinas A. 2011–2012: o Jonie Jablonskim nigdy nie jest za późno mówić. – Mokslo Lietuva 2011 22 4; 2012 1, 4; 31, 4. Rudokas J. 2010: ojciec litewskiego języka pisanego. – Veidas 52, 54–55. Sabaliauskas A. 1979: Historia badań języka litewskiego do 1940 r., Wilno: Mokslas. Salys A. 1979: Pisma 1. Język ogólny, Rzym: Litewska Akademia Nauk Katolickich. Samulionis A. 1986: Balys Sruoga, Wilno: Vaga. SinŽ 1980: Lyberis A. Słownik synonimów, Wilno: Mokslas. Skardžius P. 1926: Uwagi ogólne. – Drobiazgi językowe. – Pisma wybrane 3, 1998, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 25–31. Skardžius P. 1927: Przyrostek -auninkas. Drobiazgi językowe. – Pisma wybrane 3, 1998, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 46–49. tai 5, 1999, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i skardžius P. 1928: Del prof. J. Jablonskio „neklaidingumo“. – Rinktiniai rašEncyklopedii, 578–579. Skardžius P. 1931: J. Jablonskis. – Pisma wybrane 4, 1998, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 323–331. Skardžius P. 1937: J. Jablonskis i współczesny ogólny język litewski. – Pisma wybrane 2, 1997, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, Skardžius P. 1940: Jonas Jablonskis. – Pisma wybrane 2, 1997, Wilno: Skardžius P. 1943: 245–267. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 301–306. 48 KULTURA JĘZYKA | 86 Skardžius P. 1950: J. Jablonskis, językoznawca. – Pisma wybrane 2, 1997, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 368–380. Skardžius P. 1973: Poprawki J. Jablonskiego. – Pisma wybrane 2, 1997, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 546–562. Tertulian 1988: O świadectwie duszy. – Kalendarz katolicki – informator, Kowno–Wilno: wydawnictwo Konferencji Biskupów Litwy, 190–194. TLE II 1986: Encyklopedia Radzieckiej Litwy 2, Wilno: Główna Redakcja Encyklopedii. Ulwydas K. 1961: J. Jablonskis – twórca litewskiego języka literackiego. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 4, 5–18. Ulwydas K. 1982: O poglądach J. Jablonskiego na język. – Kultura języka 42, Vaicekauskienė 3–16. L. 2013. – Język ojczysty 8, 24–28. Vidžiūnas A. 2000: Jonas Jablonskis – człowiek społeczeństwa. – Język ojczysty VLE III 2003: Powszechna 12, 1–3. encyklopedia litewska 3, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VLE VIII 2005: Powszechna encyklopedia litewska 8, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. VLE IX 2006: Powszechna encyklopedia litewska 9, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Z. 1978: Dialektologia języka litewskiego, Wilno: Nauka. Zinkevičius Z. 1992: Historia języka litewskiego 5. Powstanie języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Zinkevičius Z. 2013: Litwa. Wielkość i upadek przeszłości, Wilno: Centrum Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych. KPP 2003: Культура русской речи. Encyklopedyczny słownik-informator, Моска: Наука. Соссюр де Ф. 1977: Труды по языкознанию, Моска: Прогресс. Chołodowicz A. A. 1977: Ferdinand de Saussure. – Соссюр де Ф. Труды по языкознанию, Моска: Прогресс, 650–671. Otrzymano 2013 11 04 Przyjęto 2013 12 20 J. Klimavičius. Jonas Jablonskis i język narodu 49 JONas JaBlONsKis aND THE laNGuaGE OF THE NaTiON Streszczenie Jonas Jablonskis powinien być postrzegany przede wszystkim jako silna, integralna osobowość i nowoczesny człowiek swoich czasów, znanych jako Wiosna Narodów, swojego miejsca — Europy Wschodniej, znanej jako ojczyzna małych narodów — oraz swojego narodu. Zamiast klasyfikować je płasko, jego liczne działania powinny zostać uporządkowane hierarchicznie poprzez wyeksponowanie przełomowych wydarzeń jego życia i kamieni milowych jego działalności. Droga Jablonskisa opierała się przede wszystkim na samych fundamentach, tj. istnieniu języka i narodu, edukacji narodowej oraz niepodległości, a następnie na kamieniach milowych języka, tj. języku standardowym jako narodowym fundamencie (języku ludu), ugruntowanej zasadzie czystości słownictwa i składni, wdrażanej poprzez owocne tworzenie nowych słów, oraz opisie składni opartym na czystych, autentycznych danych. Zarys gramatyki przetrwał próby stulecia. Oceny niektórych szczegółowych aspektów — gramatyki i słowotwórstwa — nie zostały poddane dogłębnej analizie; Nadmiernie oparto się na prostym i rygorystycznym usystematyzowaniu, którego nie potwierdzają dane językowe, jak pokazują współczesne źródła (Dictionary of Lithuanian itp.). W przeważającej mierze trafna jest długa, ciągła i konsekwentna praktyka licznych korekt (Gimtoji kalba – Language Matters itp.); samopoprawki występują sporadycznie; w niektórych przypadkach są one bezpodstawne, lecz nie zawsze odrzucane. Choć mogła i powinna była przynieść więcej owoców, zwłaszcza w prasie wolnej, przede wszystkim w okresie dziesięcioleci niezależności uniwersytetów i gimnazjów, często podchodzono do niej bez należytej uwagi, a nawet z gorzką wrogością, szczególnie w prasie, a także ze strony niektórych pisarzy, co zresztą jest widoczne do dziś. Sporadyczne nieważności i ich bezkrytyczne przyjmowanie, jak również nierozsądne odrzucenia, wymagają both Jablonskis and the language. Not every step he had taken should be blindly folnajbardziej gruntownych, ukierunkowanych badań oraz najbardziej trafnych wniosków. Tępe powtarzanie od dawna ustalonych kwestii odciąga od tego, co niskie – najpierw należy dostrzec punkty orientacyjne. Droga jablonskiany, która rozpoczęła się jeszcze za jego życia, została wyznaczona przez 5 tomów jego pism (artykułów), 2 tomy gramatyk, a także 2-tomową monografię, studia, liczne artykuły oraz dość bogatą, choć w większości natarczywą, pustą, a nawet nihilistyczną polemikę. Jablonskis został lepiej zbadany i opisany, niż w pełni zrozumiany i należycie doceniony. Największym nieporozumieniem teoretycznym jest próba ujmowania naszej swoistej drogi narodu i języka według wzorca wielkich języków zachodnich. SŁOWA KLUCZOWE: Jablonskis, jablonskiana, język, naród, język narodu, funkcja narodowa języka. JONas Klimavičius ul. Erfurto 56-14, lT-10308 wilno