Žodžio „vienok“ dalia

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS Instytut Języka Litewskiego CZĘŚĆ HASŁA JEDNAK Chačeinesanga przez uczynki (jak już słyszeliście) niczego nie ukrywamy ani nie zyskujemy, jednak bez dobrych uczynków [...] na tym świecie nie możemy istnieć WP 148v,30–33. SŁOWA KLUCZOWE: zapożyczenia, leksyka odziedziczona, kodyfikacja. W artykule omówiono użycie słowa vienok we współczesnym języku, uwypuklono jego główne funkcje, rozważono kwestie rozwoju form i znaczenia oraz przedstawiono historię kodyfikacji. Celem nie jest szczegółowe zbadanie tych tematów; cel artykułu jest inny – postawić kwestię kodyfikacji słowa vienok, zachęcić do dokładniejszych badań i dyskusji nad jego oceną w języku ogólnym. 1. We wszystkich pracach normatywnych dotyczących współczesnego języka litewskiego słowo vienok uznaje się za nieodpowiednie dla języka ogólnego. Oto w Słowniku współczesnego języka litewskiego oznaczono je jako niezalecane (zestawiono z polskim jednak) i zaproponowano zastępowanie go spójnikiem tačiau (DLKŽ 2000: 930); Słownik języka litewskiego również uważa je za zapożyczenie (LKŽe, sub voce). Jako niedopuszczalna kalka trafił on również do działu Słownik Wykazu największych błędów językowych Państwowej Komisji Języka Litewskiego (DKKS) (www.vlkk.lt/lit/lt/klaidos/zodyno3): 1.3.12. vienok = bt, tačia, vs dėlto: Buvo jam visokių valandų, vienok (= bet, tačiau, vis dėlto) jis nepalūžo. W Banku konsultacji tej samej strony internetowej opublikowano artykuł Czy poprawnie jest mówić „vienok jis nepalūžo“ (http://www.vlkk.lt/lit/3599). Na pytanie zawarte w nagłówku odpowiada się w nim: „Niepoprawnie. Vienok – niedopuszczalna kalka z języka rosyjskiego lub polskiego. W znaczeniu ustępstwa i przeciwstawienia należy używać innych litewskich słów. Dlatego vienok poprawia się na: bet, tačiau, vis dėlto, np. : Buvo jam visokių valandų, vienok (poprawione: bet, tačiau, vis dėlto) jis nepalūžo.“ W komputerowym banku konsultacji językowych Instytutu Języka Litewskiego na pytanie „Dlaczego krytykuje się słowo ‘vienok’?“ odpowiada się: „To słowo jest czystą kalką z języka rosyjskiego ‘odnako’. Mamy własne słowa o tym znaczeniu: ‘tačiau’, ‘vis dėlto’.“ (http://www.lki.lt/lki/kkb/zodis.php?selectzodis=vienok) W tych i innych podobnych przykładach analizowane BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Funkcja słowa vienok | 2 2. Mimo półwiecza historii poprawek (zob. rozdział 9) słowo vienok nadal jest używane nie tylko w języku mówionym, lecz także w piśmie. Do Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT, dostęp: 10.11.2014) trafiło 277 przypadków jego użycia, aż 215 – z tekstów publicystycznych. nių, których człony pozostają w stosunku przeciwstawienia, jako Kaip rodo tekstyno medžiaga, žodis vienok dažniausiai eina sudėtinių sujungiamųjų sakispójnik (a) albo jako druga, postpozycyjna, część parzystego (podwójnego) spójnika zdań złożonych uznawanych za podrzędne, wyrażających stosunek przyzwolenia (b). Oto tylko kilka przykładów takiego użycia: a) Duch literatury polskiej może nam się nawet nie podobać, jedok jest ciepły, pachnie „głębią kultury łacińskiej”; Widząc na świecie wiele zła, V. Bubnys jednak nie staje się ani pesymistą, ani cynikiem. b) Chociaż mieszkańcy Kłajpedy nie rozumieli głębi tych źródeł sztuki, jednak byli przyzwyczajeni ją przyjmować; Chociaż nie cieszyłem się z tego spotkania, jednak nie dałem tego po sobie poznać; Spośród Litwinów, chociaż kilku ciężko chorowało, jednak nikt nie umarł; Bez względu na to, jak niekorzystne byłyby obiektywne warunki, jednak nie można wznosić fundamentów swojego nowego życia na spękanej ziemi. Inną funkcją słowa vienok, nie tak często odzwierciedlaną w korpusie, jest funkcja partykuły wzmacniającej, występującej po spójniku o w złożonych zdaniach przeciwstawnych, np. : Całe miesiące były suche i słoneczne, a jednak wszyscy ciężko chorowali; Nic dziwnego, wypaczone zasady życiowe długo szalały w przestrzeni naszego kraju: a jednak większość narodu, przywiązana do szlachetnych ideałów, walczy. Dość często słowo vienok rozpoczyna samodzielne zdanie podrzędne. W takich przypadkach pełni już nie tyle rolę spójnika, ile znacznika dyskursu, np. : Poza Litwinami w Kłajpedzie działa jeszcze grupa niemieckich muzyków. Jednakże w ich działalności nie widać szczerych intencji artystycznych; Budżet państwa może stracić znaczną część dochodów i zamiast ożywienia gospodarczego mogą grozić bankructwa. Jednakże taka ustawa zachęca do bezpośrednich inwestycji zagranicznych; Wydawało się, że podróż trwała całą wieczność. Jednak wszystko skończyło się dobrze. słowo nabiera różnych znaczeń modalnych. Być może odzwierciedla to również skłonność do wyodrębniania go podczas pisania przecinkami oznaczającymi pauzę, np. : To są bardzo smutne prognozy. Może już nie będzie aż tak źle. Jednak adwokaci naprawdę nie powinni się martwić, bo kto jak kto, ale im, jak się wydaje, pracy z pewnością nie zabraknie; Okres WKL badają naukowcy z różnych dziedzin: historycy, historycy sztuki itd. Jednak źródeł pisanych, a jeszcze bardziej ikonografii, opisujących Litwę w XIII–XV w. – bardzo mało. Po wpisaniu słowa vienok w wyszukiwarce Google również otrzymujemy mnóstwo przykładów jego użycia (dostęp: 03.12.2014). Wiele z nich jest bliskich językowi mówionemu. Użycie analizowanego słowa jest w nich jeszcze bardziej zróżnicowane. W tej odmianie języka partykuła vienok w zdaniach przeciwstawnych występuje również ze spójnikami bet (a), tačiau (b), np. : a) na cia greit visi susiguglina,nelabai ka priklausinesi.bet vienok,koks cia atv-pats neseniai tik toki pamaciau,del to ir idomu,ar lt jie jauzinomi? (http://www.motomanai.lt/moto-forumas/moto-tema.8294.page-1.html#pid388139); No cóż, im nowsze BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Los słowa „vienok” | 3 nok kiedy oglądasz te filmiki – widać, w których miejscach Japończycy mają kompleksy :) (www.army777.lt/forum/viewtopic.php?f=16&t=2145&start=15). b) Prawdę mówiąc, wystawa w moich oczach nie była szczególnie pompatyczna, jednak „vienok” hojnie obdarzyła nas przyjemnymi niespodziankami. (www.games.lt/g/news.news_full/35486.2?sev=part); Zwycięstwo jest zwycięstwem... jednak szkoda, że trzeba było grać trzeci set (www.doublefault.lt/naujienos/Nesijaudinkit,%20laimëjom/;5). Znaleziono również takie zdania, w których partykuła vienok jest używana w zdaniu podrzędnym przyzwalającym po jungtuko nors, pvz.: Jeśli chodzi o kąpiel w jeziorach: dziwna tam woda – z daleka wydaje się niebieska, chociaż jednak po kąpieli nie stajesz się niebieski :). (www.aphex.lt/2008/07/tatrai/); Android, no nie powiedziałbym, że brzmienie clavinovy jest bardzo plastikowe, wręcz przeciwnie... :) Chociaż jednak, jeśli są możliwości, prawdziwy fortepian by nie zaszkodził :). (www.programing.lt/gitaraforumas/viewtopic.php?f=11&t=1596). Oczywiście w internecie są również takie przykłady użycia słowa vienok, które trudniej wyjaśnić wyłącznie wewnętrznymi prawami rozwoju języka litewskiego, np. : Cóż za niesprawiedliwość, jednakże, / To, co najpiękniejsze – tak rzadkie, tak krótkie... / Zagubiona dusza w końcu / Pada na kolana przed stopami wiary. (zaliazole.lt/kuriniai/perziureti/17750); Ależ odważna jednak dziewczyna. Nie ciągnie, hamulców nie ma, ale mimo wszystko o własnych siłach do Autodiny dojechał :) (www.skundailt.com/skundai-ausegra-ne-taiso-automobilius-o-sugadina-11504-komentarai). anime, tym więcej psychodelii. :) Ale ta krótka prezentacja pokazuje, jak różnorodnie słowo vienok jest używane we współczesnym języku pisanym. 3. Omówmy kodyfikację słowa vienok. Czy rzeczywiście zasługuje on na bezwzględną krytykę i usunięcie z języka ogólnego? Sądzę, że nie. I oto dlaczego. Po pierwsze, analizowane słowo nie może być bezpośrednią pożyczką z języka polskiego ze względów fonetycznych: stosunek brzmieniowy rdzeni litewskiego vien-ok i polskiego jedn-ak nie jest prawidłowy. Po drugie, odmienna jest także budowa tych rdzeni: polskie jednkildinama z połączenia, które utworzyły zaimkowego pochodzenia wzmacniająca partykuła *(j)edirdzeń liczebnika *inъ-; litewskie vienatitinka tylko ten ostatni (zob. Sławski 1952–1956: 544). Po trzecie, słowo vienok i jego warianty są w języku litewskim licznie używane od pierwszych pism1 aż po dzień dzisiejszy. Jest ono znane we wszystkich odmianach języka dawnych pism litewskich: zachodniej – w pismach Martynasa Mažvydasa, w postylli wolfenbüttelskiej, w przekładach Baltramiejusa Vilentasa, w pracach Jonasa Bretkūnasa, w Margaricie Theologica, w gramatykach Daniela Kleina i późniejszych, w Lexicon Lithuanicum oraz we wszystkich większych słownikach wydanych później w Prusach; środkowej – w przekładach Mikalojusa Daukšy, katechizmie Merkelisa Petkevičiusa, postylli Jokūbasa Morkūnasa, przekładzie Biblii Samuela Bogusława Chylińskiego i in. ; wschodniej – w Punktach kazań i słownikach Konstantinasa Sirvydasa, przekładzie ewangelii Jonasa Jaknavičiusa, katechizmie Roberta Bellarmina. Po czwarte, warianty tego spójnika odnotowano bodaj we wszystkich gwarach języka litewskiego (zob. LKŽe, sub voce). 1 Polski spójnik przeciwstawny jednak również zaczęto stosować dopiero w XVI-wiecznych pismach; w dawnej (XIVi XV-wiecznej) polszczyźnie odnotowano jedynie używaną w tym znaczeniu dłuższą formę jednako i jej warianty (zob. Słownik 1960–1962: 150). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Pochodzenie słowa vienok | 4 Wszystko to skłania do poszukiwania pochodzenia słowa vienok nie gdzie indziej, lecz w samym języku litewskim. Wzrok przede wszystkim kieruje się ku używanym licznie od czasów starożytnych wyrazom o wspólnym rdzeniu: przymiotnikom i zaimkom vienokas, vienokias, vienokis, vienoks. 4. Istniejące słowniki etymologiczne języka litewskiego niewiele nowego mówią o kwestii pochodzenia badanego słowa. W słowniku etymologicznym Ernsta Fraenkela (1965: 1242) spójnik vienok nie jest wymieniony, rašoma apie būdvardžius vienokas, vienokias, vienokis, prieveiksmį vienokiai. Jie vedami iš lienatomiast tuwijski — vienas. W słowniku etymologicznym Wojciecha Smoczyńskiego (2007: 748) spójnik vienok, zaimek vienoks i przysłówek vienokiai są konsekwentnie uznawane za kalki odpowiednich polskich wyrazów o budowie hybrydalnej (ale nie za bezpośrednie zapożyczenia!). Nowy słownik etymologiczny języka starolitewskiego (niem. Altlitauisches etymologisches Wörterbuch, zob. ALEW) nie opublikował jeszcze, niestety, wyrazów na literę {v}. 5. Znacznie więcej na interesujące nas pytanie znajdujemy w uogólniających pracach z zakresu słowotwórstwa. Słowotwórstwo odpowiednich litewskich przymiotników i zaimków zostało chyba najpełniej omówione przez Pranasa Skardžiusa i Sauliusa Ambrazasa. Żaden z nich nie uważa, że słowotwórstwo tych przymiotników i zaimków z przyrostkiem *-āktipas mogłoby być obce językowi litewskiemu, zapożyczone. P. Skardžius pisze: „słowotwórstwo derywatów z przyrostkiem -oka jest bardzo stare” (1996: 135). Według S. Ambraza „reliktowy charakter przymiotników liczebnikowych z -(i)okas, (-a) w języku litewskim wskazuje, że ten typ słowotwórstwa jest dość stary.” (Ambrazas 2011: 95). Jest on wiązany z odpowiednikami nie tylko w językach słowiańskich, lecz także germańskich (goc. ainaha, staro-wysoko-niem. einac „jedyny“), italskich (łac. ūnicus „jedyny, szczególny“) oraz irańskich (staroind. ēkaká- „jedyny, samotny“) (tamże, 112 i n.). Później odpowiednie przymiotniki i zaimki w języku litewskim zaczęły wypierać nowe derywaty z przyrostkiem -(i)op- (np. trejopas, keleriopas). Zatem charakter słowotwórczy pozwala przypuszczać, że słowo vienok zostało utworzone według starego bałtyckiego, a być może nawet indogermańskiego typu słowotwórstwa przymiotników. 6. Następnie omówmy warianty morfologiczne tego słowa. 19. tom Słownika języka litewskiego podaje ich niemało. Warianty te można podzielić następująco: 1) vienok i vienog; 2) vienoki i vienogi; 3) jednokie; 4) jednokig; 5) jednokigi; 6) jednokiai, jednogoiai. Krótko omówmy ich pochodzenie. Przede wszystkim należy powiedzieć, że formy z zakończeniem {g} skłaniam się uważać za warianty ortograficzne, a nie morfologiczne, być może powstałe wskutek przywrócenia rzekomo ubezdźwięcznionej na końcu wyrazu spółgłoski (hipernormalizacja). Formy takie często występują w pismach z końca XIX i początku XX wieku (Simona Daukantasa, Jonasa Basanavičiusa, Antanasa Juški), a także w publikacjach „Varpo”. Nieuzasadnioną pisownię tych wariantów spójnika omówił Kazimieras Būga (zob. rozdział 9.1). Teraz o innych wariantach. Oczywiste jest, że forma vienok (1) jest skrócona z dłuższej – najprawdopodobniej z vienoki (2). Pochodzenie tej ostatniej w językoznawstwie litewskim wyjaśniano na kilka sposobów. K. Būga wiązał podobne formy przysłówkowe tol, art, ankst z poddaną metatoni jedną z form miejscownika liczby pojedynczej tematu na *-o, z końcówką *-oi (Būga 1961: 690). Jonas Kazlauskas wyjaśniał je jako pochodzące od miejscownika liczby pojedynczej tematu na *-i z długą końcówką *-ēi (Kazlauskas 1968: 153). Obecnie, jak się zdaje, panuje powszechna zgoda co do tego, że długie samogłoski na końcu wyrazu w językach indogermańskich mają akcent intonacyjny opadający (cyrkumfleksowy) (por. Kortland 1975: 21nn., 1985; Villanueva Svensson 2011; Pronk 2012), dlatego należy odrzucić interpretację zaproponowaną przez J. Kazlauskasa. Mimo to również K. Būgi BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Wyjaśnienie części mowy słowa vienok | 5 napotyka niemałe trudności, ponieważ pozostaje nieuzasadniona intonacja akcentowa na początku końca słowa w przysłówkach. Podejmowano również próby jej wyjaśnienia (zob. Klingenschmitt 2008; Jasanoff 2009), jednak i one nie są w pełni przekonujące. Zatem wzajemna relacja form sąsiadujących z -i i -ie (vienόki i vienόkie) nie została jeszcze dostatecznie wyjaśniona2 (do takiego wniosku dochodzi również Daniel Petit, który zbadał relację między formami przysłówka ankst i ankstiẽ, zob. Petit 2005: 147). Odmienny pogląd na temat formy vienóki (i *vienókia) opublikował Zigmas Zinkevičius (1981: 169): formę tę uważa on za nominativus-akuzatyw rodzaju nijakiego przymiotnika, z którego później rozwinął się spójnik vienók. Forma vienokie (3) rozwinęła się regularnie ze starego zaimka/przymiotnika o-tematowego vienokas, z liczby pojedynczej miejscownika (lokatywu) z końcówką *-oi; por. przysłówki tókie „przy takiej pogodzie”, anókie w północnej i południowej żmudzkiej gwarze. Do vienoki dołączona partykuła emfatyczna gi utworzyła formę vienokigi (5), później skróconą do vienokig (4). Spójnik vienokiai (6) powstał zapewne najpóźniej drogą konwersji z przysłówka o takim samym kształcie, utworzonego za pomocą przyrostka -ai od zaimka/przymiotnika vienokis lub vienokias. 7. Nie jest łatwo wyjaśnić, jak powstało przeciwstawne znaczenie spójnika vienok. Poniżej przedstawiono jedno z możliwych wyjaśnień. Używane w funkcji przymiotnikowej derywaty z przyrostkiem *-āk z rdzenia viengavo miały znaczenie „taki sam, jednakowy”, powstałe na podstawie zaimkowego znaczenia „taki, pewien”, np. : Ir visi vienoką dvasišką gėrimą gėrė Bt1PvK10,4 (LKŽe, sub voce); Ziemia miała wówczas jeden język i jednakowe słowa Skv1Noz11,1 (LKŽe, sub voce). Znaczenie tożsamości „tak samo, jednakowo” początkowo, jak się wydaje, zachowały również formy ich przypadków, zaczęte stosować w funkcji przysłówkowej. W formach od nich wywiedzionych pierwotne znaczenie tożsamości możemy jeszcze dostrzec w następujących przykładach dawnego piśmiennictwa litewskiego: Jei norint bus naktis cʒeſa: Alba atpencʒ rita meta: Wienok ſchirdis macʒei Diewa: Tikes nerupeſcʒudama MžG II 342,7 (Por.: Und ob es werd bis in die nacht / und wider an der Morgen / Doch sol mein hertz an Gottes macht / verzweiueln nicht / noch sorgen). Neſſa ofiarami jeśli chciałbyś mnie zadowolić: Lecz i całopaleniami się nie rozmiłujesz. MžG II 540,6 (Por.: Quoniam si voluisses sacrificium, dedissem utique, holocaustis non delectaberis). Tak używany partykułowy i przekształcający się w spójnik lub już przekształcony przysłówek vienok moglibyśmy porównać z później utworzonym od odpowiednich przymiotników za pomocą przyrostka -(i)ai przysłówkiem, np.: [Bóg] pozwala słońcu swojemu wschodzić i świecić zarówno dobrym, jak i złym jednakowo SP I 347 (LKŽe, sub voce); Te pszczoły, zarówno jedne, jak i drugie, jednakowo się zachowują Nz. (LKŽe, sub voce). Adwersatywne (przeciwstawne) znaczenie analizowanych form mogło powstać wówczas, gdy występowały one po spójniku przeciwstawnym, wskutek reanalizy związków syntaktycznych – po odłączeniu przysłówka (partykuły) od czasownika i przypisaniu go do spójnika. W takich przypadkach mógł on stopniowo przejąć semantykę spójnika, a następnie także jego funkcję, np.: 2 Serdecznie dziękuję Miguelowi Villanuevie Svenssonowi za cenne uwagi i wskazówki w tej kwestii. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Część mowy słowa vienok | 6 Chacʒeineſanga per darbus (kaip iau eſte girdeijen) neka neußſlußiame nei pelname, bet wenakigi be gierrụ darbu ſha ant ſcha ſweta negalime buti WP 148v,30–33 mſ Ewangelikamus riagis daiktai prießs / iog Wießpatís Chríſtus wien kart nt’ kriiaus afierawoios / o wienok’ i kiek’ dienos afierawoia nt’ ałtoriaus pagalei ſtatim io. DP 509,6–9 (Por.: náßym Ewángelikom ʒdádʒa ſi rʒecy prʒećiwne / e Pan Chryſtus raʒ ſi ná Krʒyu ofiárował / á prʒedſi go co dień ofiárui ná ołtarʒu / według vſtáwy iego. WuP 554,24–26). I przykład pochodzący ze znacznie późniejszego okresu: Ktokolwiek, wierząc we mnie, umrze na tym świecie, będzie żył wiecznie, ale jednak pod moim majestatem S. Dauk (LKŽe, sub voce). Znaczenie przeciwstawne spójnika szczególnie wyraźnie ujawnia się w przypadkach, gdy sama treść łączonych zdań jest przeciwstawna (jeden predykat jest zaprzeczony albo pod jakimś względem nie odpowiada drugiemu), np. : Jr ieigu ußmirſch, eſch wenaik tawens neußmirſchiu WP 164r,31 Tieſa iog mogus ira newalniku Diewo kayp kiti ſutwerimay: wienok dawe iam Wießpats luoſiby / idant kayp noris daritu pagal ſawo noro. SP I 326,21 (Plg.: Prawda e cʒłowiek ieſt niewolnikiem Boym / iáko inne ſtworʒenia: iednák dał mu Pan wołność / áby iako chce cʒynił / według ſwego vpodobania). Porównajmy jeszcze podobnie używany późniejszy spójnik, wywodzący się od przysłówka utworzonego za pomocą przyrostka: Seniukas noris nedrįso, vienokiai ant prašymo Jono visą savo apsakė gyvenimą Rp (LKŽe, sub voce) W takich kontekstach mogło również kształtować się znaczenie spójnika vienok: „mimo wszystko, jednak, pomimo tego”. Tam tikrais etapach rozwoju nie można wykluczyć również wpływu słowiańskich funkcjonalnych odpowiedników tego słowa. Jego użycie w dawnych pismach i gwarach oraz rozwój semantyczny wciąż czekają na wnikliwe zbadanie. 8. Sprawdźmy, czy opisana ewolucja form i znaczeń słowa vienok ma odpowiedniki w języku litewskim oraz w innych językach. 8.1. W języku litewskim podobną drogę rozwoju przeszedł bliskoznaczny wyraz vienat. Powstały w wyniku skrócenia formy przypadkowej (miejscownika?) przymiotnika vienatis lub *vienatas (derywatów z przyrostkiem -at od rdzenia zaimka liczebnego vien-), w dawnych pismach używany jest jako partykuła „tylko, jedynie” (a) oraz jako spójnik zdań wyłączających (b, por. współczesne vien, tik): a) tada welinas tụ makinimụ Egƚas ſ: didei maiſchia, ir ape tai wenat rupinaſsi ir ant ta ſtawi wiſsu ſilu ſawa, idant kaip tạ makſlạ galetụ apiaurinti papeikti panekinti WP 220r,21 i ißnaikíntu / ir neṙ kitós prieaſtiés / del’ ko inġ b) Teiṗ ne tuṙ banicia Díéwo ſkêſni nepriétęl kaiṗ heretikús / kurí wíſsas ſiełóiimas nṫ to yra / idnṫ Bancʒi wêrʒes ir kêmßáś / wienát’ idnt’ płêßit ir draſkîtú / ir inġ tûłas ſektás ibarſtit tas awêles / kures W. Chríſtus Iéſus / tíkras piemů ſurînko wienben’. DP 303,25 Jego pochodzenie, rozwój i użycie również nie zostały jeszcze dostatecznie zbadane ani opisane. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Semantyka słowa vienok | 7 8.2. W języku łotewskim również występują derywaty przymiotnikowe z przyrostkiem *-āk, jednak oznaczają one większy stopień cechy (mazāks, labāks; por. w języku litewskim ograniczony stopień cechy oznaczają mażokas, gerokas). Do tworzenia przymiotników liczebnikowych i zaimków jakościowych rozpowszechniły się w nim derywaty z przyrostkiem *-ādo (citāds, trejāds), uważane za innowację tego języka (Ambrazas 2011: 94–95). 8.3. W języku pruskim derywaty z przyrostkiem *-āk nie są używane, jednak podobną drogę rozwoju semantycznego jak litewskie vienok najprawdopodobniej przebyło słowo ainawijdi „jednak, przecież“. Władimir Toporow uważa je za morfologicznie ambiwalentne (tj. niejasne; 1975: 61), natomiast Vytautas Mažiulis – za przysłówek, w którym -i pojawiło się zamiast starszego -ai (1988: 55). Podobnie pochodzenie i rozwój form ainawīdai i ainawijdi wyjaśniał już Jānis Endzelnas. Ich semantykę zestawiał z litewskim vienók : vienók(a)s ir le. jednak : jednaki (1943: 138). Przysłówek ainawīdai V. Mažiulis uważa za utworzony od przymiotnika *ainavīds, którego budowę i znaczenie wyjaśnia następująco: pr. adj. *ainavīds „jednaki“ < *ainavīdas < aina- (zob. ains) + *vīda- (Endzelīns SV 84, 92), który jest spokrewniony z łac. veĩds „wygląd, sposób“, lit. véidas „twarz; wygląd“, ros. вид „wygląd“, serb.-chorw. vȋd „widzenie, wygląd“ itd., gr. ϝεῖδος „wygląd“ itd., zob. s. v. widdai; pr. *vīda- (subst.) oznaczało najprawdopodobniej „widzenie” > „wygląd” (por. Trautmann AS 297, Endzelīns SV 84, Fraenkel LEW 1216), zatem pr. *ainavīda było „tym, co ma jeden (= jednaki) wygląd” > „jednakie, podobne”, por. łot. viênveidîgs „jednakie, jednakowe” (Mažiulis 1988: 54). Albertas Rosinas, opierając się na V. Toporovie (1975: 51), uważa komponent analizowanych słów *-vīd za przyrostek wywodzący się od słowa mającego znaczenia „rodzaj, postać, forma”. Rekonstruuje on pruski zaimek jakościowy *ainavīdas, przeciwstawiany rozróżniającemu *kitavīdas (2009: 305). 8.4. Inną paralelę semantycznego rozwoju słowa vienok znajdujemy w języku starogreckim. W nim z zaimka ὁμός „jednaki, taki sam”, poprzez przysłówek ὁμῶς „tak samo”, rozwinęła się przeciwstawna partykuła lub spójnik ὅμως „jednak, mimo to, wszakże” (zob. Bednarczuk 1966: 38; 1971: 127, 150; Frisk 1970: 390; LFE 2004: 706) . 9. Cały przedstawiony materiał zdaje się pozwalać uznać słowo vienok za rodzime, litewskie, a nie zapożyczone. Wróćmy teraz do historii kodyfikacji spójnika vienok i zainteresujmy się, kiedy i dlaczego zaczęto go poprawiać. Zacznijmy od autorytetów litewskiego językoznawstwa, którzy położyli podwaliny pod język ogólny. 9.1. K. Būga w 1909 r. w pracy Kalbos dalykai, wyjaśniwszy, że ten spójnik należy pisać z <k>, o ne <g> (remiasi forma vienokiai M. Daukšos Katekizme), net neužsimena apie jo galikońcówką mą, wskazującą na słowiańskie pochodzenie, zaznacza jedynie, że „Vienók, jak wskazuje Daukšos (1595 m. Kat. ed. E. Volteri pag. 928) wienoki-g’, powstało ze starszej formy pierwotnej vienóki, por. eĩk = eĩki.“ (Būga 1958: 113). Jonas Jablonskis wspomina o spójniku vienok już w gramatyce z 1901 r., jednak tylko jako o środku łączenia zdań podrzędnych przyzwalających: Jeśli zdanie wprowadzające jest ustępujące (Concessivsatz) albo ma znaczenie zdania ustępującego, wówczas zdanie właściwe, stawiane po nim, często ma spójnik vienok, tik (tikt). Przykłady. Chociaż rodzice już wymarli, jednak dzieci nie zeszły na złą drogę. (Jablonskis 1957: 156). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Część mowy słowa vienok | 8 W gramatyce z 1922 r. to samo zdanie podawane jest już ze spójnikiem parzystym kad ir... tačiau (tamże, 351). Dalej w tej gramatyce napisano: „jeśli w zdaniu podrzędnym występuje nors, norint, kad ir, to w zdaniu głównym może wystąpić jednakże lub ale...“ – jak widać, spójnik vienok nie jest tu wymieniony (tamże, 352). J. Jablonskis wskazuje ten spójnik w swoim najważniejszym dziele poświęconym składni – w wydanej w 1911 roku Lietuvjų kalbos sintaksėje. Jako poprawne zdania podrzędne okolicznikowe przyzwolenia podaje on następujące przykłady Žemaitė: Nors nė žodelio į vienas-antrą neištarė, vienok labai daug apipasakojo. Troba nors supuvusi, suleidau (suleidžiau) vienok keturias bobas. Nors oras truputį atvėso, vienok prakaitu rasoja visų kaktos3. Chociaż ręce są czerwone, a nosy niebieskie, jednak dzieci tarzają się po miękkim śniegu i brodzą po kałużach. (Jablonskis 1957: 502). Prawdą jest, że słowo vienok występuje w nich jako drugi człon złożonego spójnika. Zdanie z pojedynczym spójnikiem vienok Jablonskis poprawił w 1925 r.: Net tie, kurie lietuvių kalbą žino, vienog gėdysi ją vartoti viešai = Lietuvių kalbą ir tie gėdisi viešai vartoti (gėdis viešai lietuviškai šnekėti net tie), kurie paprastai ja kalbasi ir moka (cyt. za: Piročkinas 1986: 163). Jednak w tym przykładzie poprawiony został nie (tylko) spójnik vienok, lecz przekształcona została cała składnia zdania pierwotnego. Jedno ze zdań podanych przez J. Jablonskisa (tylko już bez odsyłacza do Žemaitė) przytacza również Juozas Balčikonis w konspektach kursu składni, wykładanego studentom Uniwersytetu Wileńskiego do 1959 roku: Nors oras truputį atvėso, vienok prakaitu rasoja visų kaktos. (Balčikonis 1982: 128). Ważna praca Pranasa Skardžiusa Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen (Skardžius 1998) nie wspomina o spójniku vienok, być może nie uznając go za zapożyczenie. 9.2. W pierwszych powojennych dziesięcioleciach spójnik vienok podawany jest ostrożnie, jednak nie jest jeszcze korygowany. Wyjaśniono go synonimem tačiau w wydanym w Niemczech przez Wspólnotę Litewskich Wygnańców podręczniku języka litewskiego Lietuvių kalbos vadovas (LKV 1950, sub voce). W pierwszym wydaniu Słownika współczesnego języka litewskiego (DLKŽ 1954, sub voce) uznaje się go za przysłówek i również nie koryguje, jedynie ze względu na znaczenie i użycie czytelnik jest odsyłany do hasła spójnika tačiau. W składni współczesnego języka litewskiego Jonasa Balkevičiusa spójnik vienok nie jest wymieniany ani w rozdziałach o przeciwstawnych zdaniach współrzędnych, ani o zdaniach podrzędnych przyzwalających, jednak nadal wskazuje się go jako możliwy człon korelatywny spójnika podwójnego (z nors w zdaniu podrzędnym) mui skirta vienuolika paragrafų (Palionis 1967: 201–208). Viename jų specialiai aptarti nelie- (Balkevičius 1963: 317). W monograficznym badaniu języka litewskich pism XVI–XVII wieku Jonasa Palionisa spójniki pochodzenia litewskiego, jednak często używany w dawnych pismach spójnik vienok nie został w nim wymieniony. 9.3. Jedną z pierwszych osób, które ogłosiły spójnik vienok niepoprawnym, była, jak się zdaje, Julija Žukauskaitė. W drugim tomie Gramatyki języka litewskiego (LKG 2 1971), we wprowadzającym akapicie napisanego przez nią rozdziału o spójniku, dotyczącym spójników przeciwstawnych, stwierdza się: 3 W dziewiętnastym tomie Słownika języka litewskiego, który ukazał się w 1999 r., to zdanie Žemaitė z parzystym spójnikiem nors... vienok, uznane przez J. Jablonskisa za poprawne, podano jako nieużywane (LKŽe, su voce). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ARTŪRAS JUDŽENTIS. Część mowy słowa vienok | 9 Zdarzają się tutaj (w starszych pismach i gwarach – A. J.) spójniki, w języku literackim w ogóle niestosowane, ponieważ są nienormatywne – nie-litewskie (alè, àle) lub nie całkiem litewskie (bìle tìk, vienók). (tamże, 663) Na następnej stronie dodano: Od dawna znany jest również przeciwstawny spójnik vienók. Jednak we współczesnym języku literackim także on (podobnie jak spójnik ale – A. J.), można powiedzieć, nie jest już używany. (tamże, 664). W podrozdziale dotyczącym podrzędnych spójników przyzwolenia wymienia się również spójnik parzysty nors... vienok: „§1058. W starszych pismach sporadycznie znajdujemy również użyty spójnik parzysty nórs... vienók.” Podaje się również dwa przykłady z pism Žemaitė i Jona Biliūnasa: Nors ręce czerwone, nosy niebieskie, jednak bryzgają po miękkim śniegu, brodzą po dolinkach... ŽemR I 288. Chociaż drzewa w powietrzu pękały i kwitły, jednak siedziałem w swoim pokoju: przygotowywałem się do egzaminów BilR1 I 53. (tamże, 695). O niepolskości tego spójnika lub jego nieodpowiedniości do użycia w tym miejscu nic już nie powiedziano. W trzecim tomie tej gramatyki, poświęconym zagadnieniom składni (LKG 3 1976), spójnik pojedynczy vienok ani spójnik parzysty nors... vienok nie są w ogóle wymienione – widocznie uznano je za „nie całkiem litewskie” i niezalecane. Daremnie szukalibyśmy omawianych spójników także w DLKG – nie są tam wymienione. Być może ze względu na wyraźnie normatywny charakter tej gramatyki. 9.4. W publikacjach przeznaczonych dla społeczeństwa i szkół, które ukazały się po wydaniu gramatyki akademickiej, spójnik vienok jest zgodnie poprawiany, często nawet bez wskazania podstawy tej poprawki. Kilka tych samych przykładów ilustracyjnych wędruje z książki do książki... Krótki poradnik językowy łączy spójnik z ros. однако i pol. jednak i poprawia go na tačiau. Podany jest przykład: Było dla niego wiele trudnych godzin, jednak (= tačiau) wytrzymały Żmudzin wytrwał. (TKV 1972: 79). Już w pierwszym wydaniu popularnej publikacji przeznaczonej dla społeczeństwa Porady dotyczące praktyki językowej vienok oceniono jako niezalecany kalkowany odpowiednik (n. vert.), który proponuje się zastąpić spójnikiem tačiau (KPP 1976: 305). W drugim wydaniu do zamienników dodano również spójnik vis dėlto. Podane są dwa przykłady takiej korekty: Było dla niego wiele rozmaitych godzin, jednak ( = tačiau, vis dėlto) nie załamał się. Jednakże ( = Jednak) to leczenie było nieskuteczne. (KPP 1985: 343). W podręczniku Aldonasa Pupkisa dla szkół wyższych Podstawy kultury języka (1980) wyraz vienok jest poprawiany nie w rozdziale dotyczącym składni, lecz leksyki, jako kalka „o całkowicie niemożliwej budowie”. „Kalkami w kulturze języka nazywamy tylko takie słowa, których nie zaleca się używać w języku ogólnym w żadnym kontekście” (Pupkis 1980: 108). W rozdziale Arnoldasa Piročkinasa Kultura języka administracyjnego, w części „Spójniki i partykuły”, czytamy: Nadal spotyka się dawną kalkę słowiańskich spójników однако, jednak — vienok, którą bardzo višku jungtuku tačiau, pvz.: Vienok (= Tačiau) miesto liaudies švietimo skyrius ne visada informuoja łatwo można zastąpić litewskim apie renginius. (Piročkinas 1990: 107).