Mokytojai apie informacinių technologijų poveikį mokinių raštingumui

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas NAUCZYCIELE O WPŁYWIE TECHNOLOGII INFORMACYJNYCH NA UMIEJĘTNOŚCI CZYTANIA I PISANIA UCZNIÓW SŁOWA KLUCZOWE: ortografia, umiejętność czytania i pisania, język pisany, szkolny język pisany, nauczanie języka, komunikacja elektroniczna. WSTĘP Niniejszy artykuł jest trzecim z cyklu artykułów poświęconych analizie opinii nauczycieli języka litewskiego na temat nauczania ortografii, specyfiki szkolnego języka pisanego oraz szczególnie widocznych w ostatnim czasie problemów z analfabetyzmem uczniów i ich przyczyn. Szkolny język pisany rozumiany jest jako taka odmiana ogólnego języka litewskiego, która używana jest w procesie nauczania, gdy uczniowie wykonują różne prace pisemne w szkole i w domu. Język pisany uczniów jest pojęciem szerszym, ponieważ ci sami uczniowie w czasie wolnym również posługują się językiem pisanym, jednak jest on prywatny, pozaszkolny, i ukształtował się w ciągu ostatniej dekady wraz z pojawieniem się szerokich możliwości komunikacji elektronicznej. A zatem współcześni uczniowie, w odróżnieniu od pokolenia swoich rodziców w swoim czasie, używają niemal równorzędnie (przynajmniej pod względem czasu w ciągu doby przeznaczanego na naukę i czas wolny) dwóch odmian języka pisanego1. Różnią się one także tym, że większą część szkolnych prac pisemnych uczniowie wykonują, pisząc ręcznie, podczas gdy w prywatnym języku pisanym niemal wyłącznie korzystają ze środków komunikacji elektronicznej wyposażonych w klawiaturę (telefonów komórkowych, komputerów, tabletów). Badając język uczniów i jego zmiany, takie rozróżnienie odmian języka pisanego jest potrzebne, aby lepiej uwydatnić cechy każdej z nich i ukazać ich wzajemne oddziaływanie. Celem artykułu jest, na podstawie analizy wyników ankiety przeprowadzonej wśród nauczycieli-lituanistów, potwierdzenie lub obalenie hipotezy, że umiejętności ortograficzne ukształtowane w prywatnym języku pisanym uczniów podczas korzystania z technologii informacyjnych (dalej –IT) wyraźnie oddziałują na szkolny język pisany. Najpierw w artykule pokrótce scharakteryzowano charakter przeprowadzonej ankiety i uzyskanych odpowiedzi. Następnie pokazano, jak nauczyciele określają ogólny wpływ IT na zachowanie uczniów związane z piśmiennością, oraz szczegółowo przeanalizowano wskazane przez nauczycieli przejawy wpływu IT na szkolny język pisany. Porównano je z cechami prywatnego języka pisanego uczniów. Na końcu przedstawiono uwagi podsumowujące wyniki zarówno niniejszego artykułu, jak i badań całego ich cyklu. 1 Interesujące jest to, że nastolatki, charakteryzując język używany obecnie przez ich rodziców w komunikacji elektronicznej, dostrzegają wyraźne różnice w porównaniu z własnym językiem w środowisku elektronicznym: rodzice używają znacznie mniej form nienormatywnych, piszą bardzo niewiele skrótów itp. (szerzej zob. Meškerevičiūtė 2011: 10). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 2 1. ANKIETA WŚRÓD NAUCZYCIELI NA TEMAT PROBLEMÓW Z PIŚMIENNOŚCIĄ UCZNIÓW PROBLEMY W Instytucie Języka Litewskiego, w ramach prac przygotowawczych nad edukacyjną grą „Kieti riešutėliai“2 dalies, skirtos rašybos įgūdžiams įtvirtinti, darbus, buvo surengta mokytojų komputerową, przeprowadzono ankietę wśród lituanistów, mającą charakter mieszany3. Chociaż ankieta ta nie była bardzo reprezentatywna, ponieważ na prośbę o udział odpowiedzieli nauczyciele-wolontariusze, uczący dzieci w różnym wieku i różnych narodowości, to jednak wyczerpujące odpowiedzi, poparte licznymi przykładami, pozwalają wyrobić sobie pogląd na temat tego, jak sami nauczyciele opisują i oceniają problemy z piśmiennością w szkole. Dane z przeprowadzonej ankiety mogą zatem zostać wykorzystane przy opracowywaniu reprezentatywnych badań ankietowych na ten temat. Należy podkreślić, że w tej ankiecie nauczycieli pytano o prace pisemne uczniów wykonywane w szkole i w domu, a nie o ich elektroniczną komunikację w czasie wolnym, dlatego odpowiedzi opierały się na danych dotyczących szkolnego, a nie prywatnego języka pisanego. W jednym z artykułów tego cyklu, na podstawie odpowiedzi nauczycieli, przeanalizowano, jak nauczyciele oceniają umiejętności ortograficzne swoich uczniów, jakie dostrzegają różnice w piśmienności związane z wiekiem uczniów oraz jakich elektronicznych środków dydaktycznych używają do nauczania języka (zob. Vasiliauskas 2013: 27–31). Drugi artykuł poświęcony był opinii nauczycieli na temat przyczyn pogorszenia się piśmienności uczniów (zob. Miliūnaitė 2013: 192–211). Jedną z nich jest wpływ technologii informacyjnych na umiejętności pisania uczniów. Dlaczego, poszukując oznak wpływu IT w pisanym języku szkolnym, wybrano ankietę nauczycieli, a nie bezpośrednie badanie prac pisemnych samych uczniów? W analizie interesującego nas problemu ważne są oba sposoby i każdy z nich ma swoje zalety. Nauczyciele najlepiej znają uczniów, mogą na podstawie własnego doświadczenia porównać wcześniejszy stan piśmienności w szkole, ponieważ sam problem formułuje się jako pojawienie się określonych zmian w zdefiniowanej dziedzinie użycia języka litewskiego. W odpowiedziach nauczycieli rzeczywiście występują takie porównania, na przykład: Tak, pojawiają się błędy, o jakich dziesięć lat temu nawet bym nie śniła, np.: vaikuj4 (celownik), keulė, nie stawia już daszków nad ż, š ani kropek nad ė. Uczniowie znacznie częściej niż pięć lat temu nie stawiają daszków nad literami ż, š, nie piszą liter nosowych na końcu wyrazów (ką? – galva, stala), używają litery w. Opinia nauczycieli na temat właściwości piśmienności ich uczniów, w odróżnieniu od bezpośredniego badania języka uczniów, pozwala nie tylko ustalić cechy ich języka pisanego, lecz także powiązać te cechy z przesłankami ich pojawienia się, ujawnić przyczyny zmian w piśmienności, a zarazem zapewnia bardziej obiektywny obraz wszystkich procesów związanych z piśmiennością uczniów. 2 Więcej informacji o grach edukacyjnych z tej serii zob. http://www.kalbosnamai.lt/index.php?option=com_content&t ask=view&id=22&Itemid=36. 3 Na 8 pytań ankiety opublikowanej w 2012 r. na powiązanej stronie internetowej Instytutu Języka Litewskiego „Kalbos namai” otrzymano 120 odpowiedzi z 95 litewskich szkół o różnym profilu (zob. http://www.kalbosnamai.lt/index.php?option=com_ content&task=view&id=143&Itemid=69). 4 W odpowiedziach nauczycieli kursywą wyróżniono wszędzie słowa i litery, których pisownia jest omawiana. W pozostałych przypadkach język nauczycieli nie był korygowany (Red.). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 3 2. PYTANIA ANKIETY DOTYCZĄCE WPŁYWU IT NA PIŚMIENNOŚĆ UCZNIÓW Problemie związanej z wpływem IT na piśmienność uczniów poświęcono osobny element ankiety: Czy zauważają Państwo, że na pisownię uczniów wpływają nawyki i mody pojawiające się w związku z technologiami informacyjnymi (telefonami komórkowymi, komputerami)? Jeśli tak, jaki jest ten wpływ? Pytania te obejmują dwa zakładane aspekty wpływu IT na pisany język uczniów: są to zarówno środki techniczne, za pomocą których odbywa się komunikacja elektroniczna, jak i środowisko społeczne oraz psychologiczne tworzone przez taką komunikację. Na pierwsze pytanie – czy nauczyciele zauważają wpływ IT na pisownię uczniów – odpowiedziało twierdząco 87,5 proc. nauczycieli. Oznacza to, że w oczach nauczycieli wpływ ten jest oczywisty i silny. Negatywnego wpływu doświadczają uczniowie ze wszystkich grup wiekowych, nie wyłączając nawet najmłodszych, którzy już korzystają z IT: Ponieważ uczę dzieci z klas początkowych, wpływ ten nie jest jeszcze bardzo odczuwalny, ale po starszej córce czuję (jest w siódmej klasie), że moda na pisanie inaczej jest bardzo silna. Dzieci [drugoklasiści], które często korzystają z telefonów komórkowych, nie piszą już liter ė, ž, š. Sami nauczyciele ocenili wpływ IT na piśmienność uczniów (choć ankieta tego nie wymagała) – od najsilniejszego do zerowego: „straszny wpływ – dzieci są praktycznie analfabetami”, „wpływa bardzo silnie”, „wpływ jest ogromny” aż po „nie wpływa”. Jednak tylko dwie nauczycielki zauważają, że wpływ IT na pogarszanie się poziomu piśmienności maleje: Sami uczniowie przyznają, że kilka lat temu wpływ technologii informacyjnych był bardzo duży. Obecnie część uczniów stara się pisać wiadomości SMS oraz komentarze w internecie poprawnie. Ale ostatnio chyba nie zauważam tego pogorszenia pisowni z powodu IT, młodzież robi to między sobą, ze starszymi stara się pisać tak, jak należy, zwłaszcza jeśli nauczyciel zwraca na to uwagę. Na podstawie tych pojedynczych odpowiedzi można wnioskować, że są to dość znaczne wyjątki, najwyraźniej w dużej mierze zależne od zdolności samego nauczyciela do wpływania na sposób myślenia i nawyki uczniów w przeciwnym kierunku. Niektóre odpowiedzi nauczycieli były krótkie, jedynie potwierdzały negatywny wpływ IT na pisownię uczniów: Wpływ jest zdecydowanie negatywny. Taip, labai veikia, neigiamai. Nie potrafią już pisać poprawnie. Negatywny, nie przestrzegają zasad pisowni. Bardzo obniżony ogólny poziom piśmienności. Większość odpowiedzi na to pytanie była znacznie bardziej szczegółowa, na przykład: BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 4 Silnie oddziałują. Przynosi tekst napisany na komputerze i wie, że nie będzie on oceniany, to nie są kropki nad ė, nieważne, jakie i, u, na końcu nie ma nosowych, skraca słowa lb (labai), mum, jum, tuom, kuom. Wydaje się, że elementarne słowo tuojau, a uczniom już trudno jest napisać je bez błędów, ponieważ przyzwyczaili się zarówno skracać słowa, jak i używać w swoich wiadomościach znaków nielitewskich. Czasami uczniowie, pisząc, pytają już, jak wygląda ta czy inna litera, ponieważ po prostu ją zapominają... I nie tylko piątoklasiści tak robią. Odpowiadając na drugie pytanie, jaki wpływ IT wywierają na ortografię uczniów, nauczyciele wskazali różne cechy pisemnego języka szkolnego, które w ich opinii można wiązać z tym, że uczniowie korzystają z IT do komunikacji elektronicznej, na przykład: O wiele trudniej jest nauczyć pisowni samogłosek długich i krótkich, nosowych w rdzeniu wyrazów, pisowni końcówek przypadków, ponieważ po nauczeniu się zasady i praktycznym zastosowaniu jej na lekcji prawie nigdzie więcej nie wykorzystują tych wiadomości, nawet w przestrzeni internetowej ani podczas komunikowania się za pomocą telefonów komórkowych. Rzadko, ale jest kilku uczniów, którzy również w zeszycie piszą „wiadomości”. W dalszej części artykułu te odpowiedzi nauczycieli są analizowane. Były one pisane w dowolnej formie, dlatego po badaniu wstępnym wyodrębniono wszystkie wskazane przez nauczycieli oznaki pisma uczniów, które pojawiły się wskutek wpływu technologii informacyjnych, i statystycznie obliczono częstotliwość ich wymieniania. 3. WPŁYW TECHNOLOGII INFORMACYJNYCH NA ZACHOWANIE UCZNIÓW ZWIĄZANE Z NAUKĄ ORTOGRAFII NAUKA W odpowiedziach nauczyciele często wskazują nie tylko konkretne cechy językowe prac pisemnych uczniów, lecz także próbują powiązać je z zachowaniem uczniów, na które wpływają technologie informacyjne wkraczające w ich życie od najmłodszych lat. Mając większe doświadczenie zawodowe, nauczyciele porównują uczniów współczesnych z uczniami z wcześniejszych czasów i twierdzą, że zachowanie to się zmieniło. Można wyróżnić kilka jego najbardziej charakterystycznych cech. Nauczyciele zauważają, że zmieniły się nawyki pisania uczniów: uczniowie wykształcili szybkie pisanie. Zwiększyła się roztargnioność, Taip, žinoma, poveikis yra. Visų pirma, skubėjimas. Mokiniai jaučia didžiulį nepasitenkinimą, kai reikia pojawiło się więcej opuszczonych liter. [Uczniowie] wyrzucają samogłoski z wyrazów i na różne inne sposoby „przyspieszają” pisanie. szukać błędu, wyjaśnić, dlaczego tak oddzielamy. Ośmieliłbym się stwierdzić, że nie jest to kwestia mody, lecz szkodliwy nawyk. Zwłaszcza po dłuższych wakacjach, np. letnich, trzeba niemal miesiąc walczyć, aby dzieci osiągnęły poziom sprzed wakacji. Kultura pisma uczniów i schludność pogorszyły się, nie rozumieją oni, co oznacza „piszmy dalej od marginesu”, „coraz częściej trzeba przypominać, że istnieją marginesy”. Uczniowie przestają starać się uczyć, widać „tendencję do pisania byle jak”, nie odczuwają potrzeby doskonalenia się: Nebegalvoja, kaip taisyklingai parašyti, neugdomas įprotis. nededa „paukščiuko“ ar taškelio virš raidės ir teisinasi, kad tai nėra svarbu – jis tik pamiršo. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 5 Często dziwią się, gdy znajdują zaznaczony błąd: „Ale to tylko kropka...“ uczniowie są bardziej obojętni wobec ortografii, niedbale poprawiają napisane wypracowania. Mniej wysiłku w dążeniu do precyzyjnego i poprawnego wyrażania myśli. Tak więc uczniowie, zdaniem nauczycieli, stali się bardziej obojętni wobec nauki, rozkojarzeni, nieuważni, wszystko robiący pospiesznie, niestarannie i niedbale. W rezultacie nie kształtuje się potrzeba porządku, nie rozumie się sensu poprawnego pisania. Poprawne pisanie staje się niemodne, ponieważ „dzięki technologiom informacyjnym stworzyli sobie własne systemy ortograficzne“. Takie zmiany nie są przypadkowe; sądząc po odpowiedziach w ankiecie, można mówić o nich jako o wyraźnej tendencji. 4. PRZEJAWY WPŁYWU IT NA PIŚMIENNOŚĆ UCZNIÓW Badań nad językiem używanym w komunikacji elektronicznej na Litwie jest jak dotąd bardzo niewiele, są one fragmentaryczne (por. publikacje na temat języka wiadomości na czatach IRC – Zelenkauskaite, Herring 2006: 1–17; pisowni krótkich wiadomości tekstowych – Nevinskaitė 2010: 275–296; pisowni rozmów prowadzonych za pomocą programu Skype – Meškerevičiūtė 2011: 9–15). Analizując wpływ technologii informacyjnych na język pisany w ogóle, w literaturze zagranicznej wskazuje się następujące najbardziej wyraziste przejawy tego wpływu (szerzej zob. Androutsopoulos 2011: 145–159): 1) pisanie staje się transkrypcją języka mówionego, tzn. pisze się tak, jak się mówi; 2) w piśmie próbuje się kompensować ekspresję bezpośredniej komunikacji (za pomocą specjalnych znaków zaznaczać mimikę, gesty, emocje, intonację); 3) ze względu na szybkie tempo komunikacji elektronicznej stosuje się strategię ekonomii językowej (w różny sposób skraca się formę wypowiedzi). Jest to charakterystyczne przede wszystkim dla swobodnej komunikacji elektronicznej, jednak, jak będzie widać z odpowiedzi nauczycieli w analizowanej ankiecie, wiele z tych cech, a przynajmniej ich zalążki, ma również szkolny język pisany. 4.1. Ogólne przejawy wpływu technologii informacyjnych (nieprawidłowe nawyki ortograficzne) Wiele cech szkolnego języka pisanego, które wskazali nauczyciele, pojawia się w wyniku bezpośredniego przenoszenia umiejętności komunikacji elektronicznej do prac pisemnych (czasami także tych pisanych na komputerze), por. : [Uczniowie piszą inaczej] nie dlatego, że nie znają zasad, lecz dlatego, że przyzwyczaili się tak pisać wiadomości SMS. Bardzo ,,seplenią“ i staje się to już poważnym problemem, nie piszą nosówek, używają wielu skrótów, wyrzucają samogłoski z wyrazów i na różne sposoby ,,przyspieszają“ pisanie. Niektórzy uczniowie, wysyłając mi nawet prace pisemne, ośmielają się wyjaśniać, że na ich komputerze nie ma ,,litewskich liter“... Tak, w telefonie i komputerze piszą bez kropek, przecinków, slangiem. Wtedy tak samo piszą w zeszytach. [...] gdy w teście trzeba tylko wpisać brakujące litery, dzieci zazwyczaj nie popełniają takich błędów. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Mokytojai apie informacinių technologijų poveikį mokinių raštingumui | 6 Matyti, kad apskritai rašytinės mokinių kalbos ypatumus daug lemia tiek įprotis skubėti, jak również ograniczone możliwości techniczne wykorzystywanych narzędzi komunikacji elektronicznej. Wpływa to wyraźnie na szkolny język pisany; wpływ ten jest opisywany przez nauczycieli na podstawie konkretnych przykładów. Cechy szkolnego języka pisanego, które pojawiły się pod wpływem IT, są wyróżniane w odpowiedziach nauczycieli nie na jednej podstawie logicznej, dlatego trudno je usystematyzować. W niniejszym artykule zrobiono to w minimalnym zakresie, ponieważ tym razem ważne jest przedstawienie częstotliwości ich występowania w szkolnym języku pisanym, zauważanej przez samych nauczycieli. 4.2. Nieużywanie litewskich liter ze znakami diakrytycznymi Ta tendencja była najczęściej wymieniana przez nauczycieli – 98 razy. W odpowiedziach tego samego nauczyciela może być wskazanych kilka cech, na przykład: [...] jeśli weźmiemy klawiaturę QWERTY, to w praktyce nie funkcjonuje rząd ąčęėįšųūž. Młodzieży niedźwiedzią przysługę wyświadczyły technologie informacyjno-komunikacyjne – zniknęły ė, ū, litery z nosówkami i haczykami, „modne” stały się zamienniki š, ž: sh, zh. W wielu przypadkach skłonność do niestosowania znaków diakrytycznych została skonkretyzowana. 1) Nie są zapisywane litery z ogonkami5 (48 wzmianek): przyzwyczaja się do pisania bez ogonków zapomina o literach z ogonkami w końcówkach (np. lp. – raide, mielaji, knyga itd.; im. lp. i lm. – parėje, suskubes, šąlas, vešias itp.). pisząc spójny tekst, coraz częściej nie używają ogonków (ę, į, ų). 2) Nie są zapisywane daszki (ptaszki) nad literami č, š, ž (40 wzmianek, czyli u jednej czwartej nauczycieli uczestniczących w badaniu): mniej zwraca uwagę na daszki sepleni; zaczyna pisać tekst bez znaków diakrytycznych mylone jest s z š, ž z z Zanikają nawyki pisania š, ž. Dwóch nauczycieli zaznacza, że brak ptaszków czasami próbuje się kompensować dwuznakami sh, zh, chociaż w szkolnych pracach pisemnych wydawałoby się to mało prawdopodobne6: 5 Oczywiście litery z ogonkami mogą nie być zapisywane również z innej przyczyny – nieznajomości zasad ortografii, jednak na tym etapie badań nie ma możliwości rozróżnienia, gdzie tę cechę powodują nawyki wytworzone przez IT, a gdzie funkcjonalny analfabetyzm. Ogólnie można przypuszczać, że obie przyczyny rzeczywiście się splatają i wzajemnie na siebie oddziałują. 6 Por.: „Nastolatkom właściwe są kreatywność i chęć wyróżniania się spośród innych podczas wzajemnego komunikowania się. Ale naprawdę nie wierzę, że nasze dzieci podczas lekcji języka litewskiego celowo nie pisałyby nosowych samogłosek ani nie VDU akademinės bendruomenės atstovė.“ (Arnoldo Aleksandravičiaus interviu su Ineta Dabašinskiene. zastępowały litery „š” dwuznakiem „sh”” – nie miała wątpliwości. Dostęp online: http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/kas-labiausiai-griauna-lietuviu-kal bos-sis tema.d?id= 61597537#ixzz2sXppYzBR). Jednak nie ma się czemu bardzo dziwić, ponieważ pisownia w wielu przypadkach jest zautomatyzowanym, w niewielkim stopniu świadomie kontrolowanym procesem; jeżeli człowiek ma zwyczaj codziennie przeklinać, przekleństwo czasami w sposób niekontrolowany wymyka mu się również w telewizji. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 7 zamiast š pojawia się sh, zh – zamienniki š, ž sh, zh. Pisząc na klawiaturze bez litewskich liter, zjawisko to nie należy do rzadkości, z wyjątkiem krótkich wiadomości, w których stara się używać jak najmniejszej liczby symboli (por. Nevinskaitė 2010: 285). 3) Nie zapisuje się litery ū, myli się ją z u (7 wzmianek): pojawia się tendencja, by w ogóle nie zapisywać ū; myli samogłoski u i ū. 4) W pracach pisanych odręcznie nie stawia się kropek nad literami ė, i, į, j (35 wzmianek): coraz częściej zdarzają się przypadki pisania bez kropek nad ė, i, į, j (zapominają o nich) kropki nad ė nie uważają za coś istotnego nie stawiają kropek nad ė i nawet nie chcą zgodzić się, że e i ė to różne litery Najbardziej [IT wpływa] – na pisownię ė (sedeti, skrybele; atvėjis). [Z powodu pisania na komputerze lub telefonie] często (w tym przypadku mówię o zdolniejszych uczniach) przestają dostrzegać różnicę między ė a e. Zrozumiałe jest, że niestawianie kropek nad i i j można uznać za kwestię mody, która sama w sobie nie jest zbyt niebezpieczna dla systemu ortograficznego7. Czymś zupełnie innym jest nierozróżnianie liter e i ė, które oznaczają różne głoski i odpowiadają różnym fonemom pełniącym funkcję rozróżniającą wyrazy (por. meta i mėta, atves i atvės). Nie można tracić z oczu jeszcze jednego, wspomnianego przez nauczycieli, dopiero zaczynającego się wyraźnie ujawniać skutku pisania bez znaków diakrytycznych. Pisownia pod wpływem IT z kolei oddziałuje na wymowę uczniów: Prawdopodobnie [IT] wpływa na pisownię końcówek biernika i dopełniacza. Dzieci nawet nie czytają poprawnie tych przypadków. Wymawiają: matau knyga. T. y. chociaż piszą (jeszcze!), mają skłonność do niewymawiania ė. Takie rzeczy obserwuje się od około 2–3 lat. 4.3. Stosowane są nielitewskie znaki w, x (8 wzmianek): zamiast v pisze się w, zamiast ks – x, w wypracowaniach pojawia się w. Chociaż takich przypadków, o ile można sądzić na podstawie odpowiedzi ankietowych, nie jest wiele, pokazują one, że uczniowie nawet elementy zupełnie innego systemu – obcego alfabetu – z którymi zapoznali się, korzystając z IT, czasami przenoszą do prac pisemnych w szkole, a zatem nie potrafią przejść z jednego systemu pisowni do innego. 7 Por. Dokument zatwierdzony w 2013 r. przez dyrektora Narodowego Centrum Egzaminacyjnego „Kryteria oceniania zadania państwowego egzaminu maturalnego z języka litewskiego i literatury”, w którym przedstawiono następujące wyjaśnienie: „Błędy gramatyczne, leksykalne, ortograficzne i interpunkcyjne nie są powielane i uważa się je za odrębne błędy, z wyjątkiem następujących przypadków: a) gdy nie stawia się kropek nad i, j – uważa się to za jeden błąd w całej pracy, jednak jeśli nie stawia się kropek nad ė, – każdy błąd jest odrębny”. Dostęp online: http://www.egzaminai.lt/failai/3938_instrukcija_LT_VBE_2013-11-15r.pdf. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 8 4.4. Zamiast i, zwłaszcza na końcu wyrazu, pisze się j (5 wzmianek): sami przyznają, że w przypadku celownika staje się trudne niepisanie ej zamiast właściwego ei taj, paskuj, kaj, taj, vaikuj dwugłoskę ui [ima] zapisują jako uj Częste pisanie j na końcu wyrazów: tajp, taj. Cecha ta może być wyjaśniana zarówno jako swoista moda, jak i jako zjawisko powstałe wskutek pisania ze słuchu. Z użycia internetowego wynika, że w prywatnym języku uczniów j czasami pojawia się również w środku wyrazu, na przykład vajkas. 4.5. Używane są różne skróty8 (28 wzmianek): skracają wyrazy lb (labai) i pisząc wypracowania, używają skrótów (lb, nzn, kdl i innych) wyrzucają spółgłoski pomijane są samogłoski, spółgłoski zapisują skrótami: nzn, ok, gr i innymi pojawiają się nieuzasadnione żadnymi zasadami skrócenia wyrazów, takie jak tj (tai), atvž (atvažiuok). 4.6. Nazwy własne pisane są małą literą, a pospolite czasami wielką (6 wzmianek): Smutne, ale coraz częściej popełniają błędy w pisowni nazw własnych, czasami małą literą piszą nawet swoje imię, a cóż dopiero mówić o Litwie... rzecz. własne i pospolite pisownia (Litwa, Litwini). 4.7. Zdania po kropce rozpoczynane są małą literą (7 wzmianek): rozpoczyna zdanie małą literą, czasami pisze kolejne zdanie po kropce małą literą, nie rozróżnia granic zdań, przestaje rozróżniać granice zdań, nie stawia znaków interpunkcyjnych. 8 Taką właściwość w jednym z wywiadów z 2014 r. odnotowuje również nauczycielka języka litewskiego Aldona Šventickienė: „Kiedy zaczęłam uczyć obecną klasę maturzystów, bardzo się zdziwiłam, widząc, że w 11 klasie pisali w wypracowaniach po pół słowa – tak jak w krótkich wiadomościach. Wymagałam, żeby słowo było całe, więc w tym roku tego problemu już nie ma, jednak na początku 11 klasy rzeczywiście tak było” (Smolskienė 2014). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 9 4.8. Pisze się tak, jak się słyszy: 1) mylone są e i ia, na przykład pisze się če, keulė (2 wzmianki). 2) zamiast pisze się j (1 wzmianka): Dažniausiai rašo jieško vietoj ieško (man atrodo keistas toks rašymas trumposiose žinutėse, nes vietoj w skrócie pisze się jeszcze jedną literę). 3) popełnia się błędy z powodu asymilacji spółgłosek (4 wzmianki): znika ts, zamiast nich od razu c, np.: aciprašau. 4.9. Używane są niealfabetyczne znaki komunikacji elektronicznej (4 wzmianki): W pracach pisemnych próbują wyrażać emocje za pomocą symboli; zamiast kropki na końcu zdania często pojawia się uśmiechnięta buźka. 4.10. Środki wyrazu stylu swobodnej komunikacji elektronicznej są przenoszone do szkolnego języka pisanego: 1) wyraźny wpływ stylu swobodnej komunikacji elektronicznej (18 wzmianek). Niektórzy nauczyciele zauważają, że intensywne korzystanie uczniów z IT „bardzo wpływa nie na ortografię, lecz na sam styl języka”, sposoby tworzenia tekstu; styl wypracowań pogarsza się, uczniowie wprowadzają „własny” styl ortograficzny. Najbardziej charakterystyczne cechy tak zmienionego stylu uczniów: a) zmniejsza się zasób środków wyrazu językowego, zwłaszcza słownictwo: słownictwo ubożeje ubogie słownictwo Język jest ubogi. Nie wiedzą już, co oznaczają „poryw wiatru”, „wichura”... [IT] wpływa na słownictwo – bardzo je zubaża. rzadko używają przymiotników, słownictwo uczniów staje się bardzo ubogie; b) upraszczają się konstrukcje zdań: Trudniej formułuje zdania. Konstrukcje zdań stają się banalne, nie potrafi rozwinąć zdań w wypracowaniu, najczęstszym spójnikiem jest „kuris”, w zdaniach powtarza się on kilka razy. Rzadko, ale jest kilku uczniów, którzy również w zeszycie piszą „wiadomości”; BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RITA MILIŪNAITĖ. Nauczyciele o wpływie technologii informacyjnych na piśmienność uczniów | 16 w pełni wykorzystywać możliwości oferowane przez język. Wskazane przez nauczycieli cechy szkolnego języka pisanego mogą być wykorzystywane w dalszych badaniach nad językiem uczniów oraz w poszukiwaniu sposobów łagodzenia negatywnego wpływu swobodnego języka pisanego na szkolny język pisany w szczególności, a na piśmienność uczniów w ogólności. SŁOWA KLUCZOWE: ortografia, piśmienność, język pisany, przyswajanie języka, komunikacja za pośrednictwem komputera. RITA MILIŪNAITĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected]