scieee Open visual document viewer

Priesagos „-iklis“ naujadarų apibrėžčių sistemiškumas

Daiva Murmulaitytė

Full text

BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ Lie u ių kalbos ins i u as PANAGOS -IKLIS NAUJADAR APIBRŽČI SISTEMIŠKUMAS ESMINIAI VOODŽIAI: naujada as, edinys, į ankių pa adinimai, leksema, seman inė s uk ū a, da ybos eikšmė, leksinė eikšmė. O a igo a a-se dos no os p eessagos de açõesmažodinių -iklis edinių į ankių (p iemonių) denominações semân ica. Obje i o do a igo escla eça sua es u u a seman ina, da elação de signi ica i os de doybos e leksinių, c ia quan o possí el sis emiskesnes de inições. Em p imei o luga , e ê-se como es as da ybos ediniai são ap esen ados Daba inės lie u ių kalbos žodyne como eles di idomi signi icmėmis, de ine-se, qual seus da ybos e leksinės eikšmių san ykis e k . Passei po examina a língua Li uânica naujažodžių duomenyne ap esen ada g upo des a p eesaga naujada ų, suas seman inė es u u a. Discu em-se c i é ios, com base nos quais se ia possí el sis ema iskamen e de ini es a leksinė seman inė g upo de i inos, ap esen ando eles explicamuosios diccioná ios, leksikas bases de dados e e c. abalhos. Veiksmažodiniais p ecei os -iklis ediniais chamam-se á ios ins umen os, des inados a um básico eiksmažodžiu chamado de ação ealiza , ge almen e e amen as, apa elhos, mecanizmas ou suas pa es ( ašiklis, mach iklis, swi chlis, mo o iklis), ambém (cheminės) subs âncias ( i piklis, baliklis). De aco do da daiba signi icado a es e daiba ipo pe ence e leksikaliza , specialesne signi icams įga ę ediniai daliklis, plu iklis, ( abzdžio) čiupiklis, indiciklis e e c. XX a. inal žinomesnių es as apêgas edinių con adocio a ce ca de 100 (DLKG 1996: 129). Em ėlesnias on es (AŽ, DLKT, DŽ7, DKK, e k .) deles di e en es do o al encon am ce ca de 200. línguas Lie u ių naujažodžių duomenyne ( oliau ND), pa eikiančiame naujausią, į žodynus da nepakliu usią leksiką, p eesagos -iklis edinių 2014 08 26 oi ês sob e dezim is. Os ipos de ab icação de denominações de e amen as ge almen e não da um ca ac e izam (DLKG 1996:129)1. A e e idiamasse ipo de da ybos jun o com p e ei os - u as ediniais, dos quais são duplo mais, são p incipais ipos de da ybos de nomes de ins umen os (DLKG 1996: 129; Keinys 1975: 21; mais plg. Gi čienė 2000: 3839). Com o apêndice -iklis azomasi não poucos no osada os, o maojasi sepa ada des a da yba leksinė seman inė alimen os p iedų pa adinimų g upa (dažiklis, ga diklis, kildiklis, pu iklis, ūgš iklis, saldiklis, skaniklis, i š iklis e k .). 1u o a i ma-se que o da ybos ipo, pelo menos ao diach oniniu aspek u, é p odu us, quai seu exempla u kalboje o ma y a dezas ou cen enas da inių (U bu is 1978: 266; mais sob e da ybos ypes p oduk i umą his o iniu e sinch oniniu aspek ais ž . U bu is 1978: 262267). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis de inições de no osda os sis emiskumas | 2 Pas ebė a, que em uns casos a discussão da da yba no ažodžiai em conc e amen e de inido signi icações, nou os casos sua leksinė signi icado coincide com a da ybos signi icado e leksema pode se de inida bas an e amplamen e como ins umen o base a a és do e bazodiju pasakomam pa a ealiza a ação. 1.DARYBOS E LEKSINS REIKŠMI SANTYKIS ĮRANKI (PRIEMONI) PAVADINIM APIBRŽTYSE O signi icado do da ybos Vedinio compõe-se de da ybos sandų (pama ino pala a e da ybos o man o) signi icamen os e sua elação (Keinys 1999: 106107). Isso pe mi e p ocu a compan ybių da mesma da ymo i uadas e mo y ujan es pala as. [...] pa anciei e bos edinių eikšmėse, „bend ų aisyklių, ku ios a skleis ų ipiškas seman ines asociacijas a p sis ema iskie mais pesquisa não cada da inio de ou os leksinių seman inių g upių pala as, целеiga a ski ai, be jung i juos į am ik as g upes, ku iuose a p mo y uo ų i mo y uojančių žodžių kyla panašių asociacijų“ (Gi čienė 2003: 23). Ki aip a ian , p iesagos -iklis edinius, kaip i y inė i sis emically, nes e caso como um odoumo do mesmo da ybos o man o pala as, endočių comum da ybos signi icado, que umais casos mais, ou os menos yškėja p o leksinę signi icmę, às ezes oda ela p ilygdama. Isso é impo an e an o pesquisando no osada os da ybão, an o es o çando adequadamen e os ap esen a lexicog a icamen e. Leksínas e das que esul am da açanha ge almen e es ão en elaçadas, uma das ou as dependem (Keinys 1999: 14). Di e en e signi icado é schema iškesnė, menos de inido, e leksinė signi icado mais conc e izado, de alesnė e u ingesnė. (U bu is 1978: 147). A união de a u as de da inho e leksíní signi icados b iskėja e a pa i da a i mação de que o signi icado de da inho é de e minado com base não ealícia, que nomeia da inho, desc ição, e do undamen o da pala a signi icado, ao mesmo empo econhecendo que a ques ão de a u as de pala as ambém é explicada [ aigi leksines, quais ais egali se au . pas .] signi icado da pala a (plg. Kub yako a 1981: 7, 166). Da ybinė signi icação isso só apy ik ė da pala a sanda os odoma seman inė schema. A mesma o mação de signi icação ic ícia pode se usada em á ias signi icações léxicas (Gi čienė 2003: 23). Di icil signi icado ge almen e é mais abs a o, mais amploê do que léxina, ge okai ečiau siau esnė (U bu is 1978: 148). Ainda eco da-se que das a ybos signi icâncias são á ias espécies isoladoji (indi idualioji), g upinė e ge alji (ka ego inė) elas di e em abs akcijos g au. A signi icação do ei o edino a sé io, consis iendo da leksiniai basei a e o man o signi ica i os e sua elaçãoção (plg. Keinys 1999: 104), é o menos gene end ida, ela di e amen e su ge de cada indi idual do ei o edino (Keinys 1999: 2022), a de ine de inindo a habi ual basei a pala a, po exemplo, consumi š ei iklis p iemonė, ools kamisas š eis i, a sky iklis a ski iamasis p ie a, skiediklis skiedžiančioji medžiaga, i piklis medžiaga, ku ipdo (DŽ7 i ys). Assim, em e mos semân ica, indi idualioi signi icado de da ybos é mais p óximo do de inio lexinais signi icância. Alguns da inhos nãoukonk e in a, mais cla amen e não de inėž a leksinė signi icado p a icamen e não di e e do da ybos signi icado. P imei o de udo isso digai á ia sob e abs akções ações e denominações de ca ac e ís icas, ex.: delsimas, a amen o, ganumas. Tokio da ab icação e leksinės signi icados de coincidência oco e e em ou as da ab icação ca ego iões ( eikėjų e eiksmažodinės peculia idades u ė ojų, ações esul adosų e k . denominações), zg.: delsėjas kas delsia, p odu o kas pagamin a e e c. (U bu is 1978: 147148). Não exceção e alguns da ybiniai į ankių (p iemonių) denominações, em pa e e eiksmažodiniai p eesagos -iklis ediniai. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis no osada os de inições sis emiškumas | 3 Be abejo, į ankių pa adinimai nes e aspek u nep ilygs a abs ac os. Vis o a oda a ca ego ia em ex ensão, aos nomes dos implan es não seden á io in ei amen e leksical e da ab icação iden idade de signi icado (U bu is 1978: 111). Es a ca ego ia de da ybos é de ipo mu acinio (nominacinio) (U bu is 1978: 163), suas da iniai êm mu acinę da ybos signi icação, i. i. jais chamados ou os obje os, elacionaujan es com undamen os pala as pasakomais obje os só como com (nominaciniu) seus p óp ios sinais. Nes e caso da ebo signi icado ge almen e é mui o ge al, inde inido de na u eza, o necendo da ini um mui o seman ines isgales, cujas ak ualização no numa y i“ (U bu is 1978: 171). Tačiau galbū kaip ik dėl šios p iežas ies, da ybos eikšmės plo m de consumo di ícil de inde inidez e seman ines isgales, nemageda p e ixaga -iklis edinių diccioná ios de inem-se mais ou menos conc e esnês, mas de essencial azybos signi icmés, pois ais de inições inka e no os eal ealijenomenos, kol eles ainda não são su icien emen e leksikalizados, pa a se em ap esen ados como leksemos sepa ados. Alguns ipos de signi icação de e agens podem se mais des inados a aze as p óp ias p on íssimas e amen as, ou os complexos equipamen os pa a denominações. [...] de si p óp io en ende-se que o mesmo ipo de da inhos smulkesne classi icação segundo a complexidade dos ins umen os de ma cações em essência já se baseia da inhos lexicinais, e não da ybos signi icam. (U bu is 1978: 253). Žiū in mais desc end in ai, leksika é sis eminga o alidade de pala as, não sepa os leksemų lis a ou egis o. Sis emá ico pobúdis do ocabulá io exigem e sis emá ico es udo semân ica. As signi icâncias ca ego ís icas do abalho são uni e salesnês e são es abelecidas mais obje i amen e, em compa ação com leksínas. Suas p óp ias e do ab icação e lexicá ios signi icados de elação es udo pe mi e sis ema izadamen e examina dai i semân ica e sis ema izadamen e lexicog a icamen e ap esen a os mesmos dai i, po que pala as de ab icação, in e essêndose de pa adigmas dai ios, i ia e conc e os pala as semân icas a mudança, leksiká como sis ema (plg. Kub yako a 19, 106; Kub yako a 1981: 376). Em udo isso é p eciso e em con a es o çando-se o quan o sis ema iskio de ini p eceagas -iklis naujada us. Tendo al obje i o, p incipalmen e expe imen adas leksikog a ines já an e io men e diccioná ios ixoso des a da ybos edinių de inições. 2.PARETINS LIETUVI LEGALO DE DIGUAS FIKSUOTI PRIESAGOS -IKLIS VEDINIAI SEMANTINIU ASPEKTU Daba inės lie u ių kalbos žodyne ( oliau DŽ7) são 137 p eessagos -iklis ediniai, deles 131 pe encem à ca ego ia de da ybos de į ankių. Alguns dos úl imos êm po á ios signi icados, de modo que no o al há ce ca de 150 leksemos, in i ulinanças í ankius (p iemones). Em alguns casos a pala a o malmen e é ap esen ada como uma leksema, po ém de e dade deles al ez seja possí el islumb a caminho. Ta kim, kėliklis ( ech.) em dois signi icados: 1. ele ado mecanismo de le an a e 2. pa e do mechanismo pa a alguém le an a , signi icados semelhan es podem se islumb a e nos casos de b ėžiklio e daužiklio, po ém eles são ap esen ados como uma leksema: b ėžiklis ins umen o de b ėžimo ou pa e dele; daužiklis ech. daužiamasis e amen ais ou pa e do apa elho: Šau u o d. Sie o d. Seg oga sugė iklio leksema é ap esen ada como dois ons de uma mesma signi icação: 2. chem., ech. suge ien e subs ância; disposi i oas com ja: D ėgmės, dujų, k apų s., po ém nou os casos o į ankio e ins umen os (medžiagos) denominações são ap esen ados como sepa adas leksemos, plg. aliklis 1. ech. alimo in ankis: Pa ankos . em gal elę com šepečiu. Sie ų . 2. cheminė alymo p iemonė: Dėmių, ūdžių BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis no os da os de inições sis emiskumas | 4 á eas de consumo, po ém de p incípio só di e encínquos ú ankio e subs ância denominações semų de e ia bas a , que esses denominações osse conside adas sepa adas leksemom. Há alguns casos, quando -iklis edinys indica-se em ou a pala a, endoin į mais um signi icado, exemplo: kabiklis s . pakaba, plg. pakaba 1. ąselė, kilpelė d abujiui pendu in i: Kailinių p. nu ūko. En siūk pkabą, ~ėlę. 2. ech. dalys, jungian es odas com ėmu ou kėbulu: Linginė p. S i inė p. LKŽe dados de e a ap esen ação kabiklis sinonimiškas pakabai ( iksliau – pakabui) ik pi mąja eikšme, ad DŽ7 šio edinio co igi : kabiklis ž . pakaba 1. Ki iklis 3. zool. slidi, gels a žu elė, ha endo ês pa es ūselių e as lancos amsių dėmių eilę (Cobi is aenia) pe ence a ou a ca ego ia de a yba não į ankių, mas eiksmažodinės peculia idades de en os de nomes (LKG 1965: 334). Assim, ele de e se conside ado ki iklis de denominações de ins umen os 1. į ankis įšalusiai zoni, ledams e k . ki s i, ki s u as e 2. odų supjo imo p ie aisas homonimu, . y. ou o pala a. Tą mesmo (délés de se ismo ou a da ca ego ia de ob a ediniu e homonimiškumo), p esun amen e, pode dize e badiklis 2. dyglys: Rožės com ~iais caso. Essas leksemas, como e açõesmažodines ca ac e ís icas de edo es (sklandiklis, š ais iklis), a dažodines ca ac e ís icas de edo es ( a piklis, a diklis) ou açõesmo esul adosų ( odiklis 3. eiklas ezul a ų, kokybės i kiekybės iš aiška, duomuo plg. Keinys 1975: 32; úl imo da e leksikalizuo as) denominações não são obje o des e es udo. A maio pa e (ce ca 81 po cen o) do ipo de da yba em ques ão, ei os com p eesaga -iklis, são ins umen os (p ie ais, u ensílios denominações), exemplo.: aižiklis aižymo į ankis, o iklis ech. aunamasis p ie aisas, gesiklis gesis p ie aisiukas, emi ido echlis. ske diklis ske džiamasis acilis. Mui o menos são nomes de ins umen os sob e 11 po cen o, quase em odos os casos de 17, exce o neben leksikį kuo žymima, iš eiškiama), is o é, nomes de ma e iais, po exemplo: ėsdiklis chem. ėsdinimo p iemonė, lė iklis ech. medžiaga, lė inan i yksmą, skiediklis skiedžiamoji ma e iaga, i piklis medžiaga, ku i i pdo: Riebalų Ki a leksema é mais leksikalizua a, em signi icado (ap oximadamen e 7 po cen o), po exemplo, uma pa ícula ma emá ica, e miklis, bem como da iklis , que ansmi e um sinal, pan, ouch, o , e c. (16). : G eičio, slėgio d. Op inis, digi alinis d., e minas de á ios domínios jaudiklis psich., iz. jaudinimo šal inis e k . Uma leksema é su gida modo de ans e ência de signi icado a iklis 2. p k. aks inas: O mais impo an e dos ações da humanidade . é o desejo de elicidade. Nag inėjamosios leksinės seman inės g upės ediniai DŽ7 de inem-se de á ios modos. 1.Mui o equen emen e (55 casos, ce ca de 36 po cen o de odos os de inições) ap esen a-se indi idual edinio da ab icação signi icado (ela coincide com leksine): d ožiklis į ankis kam d ož i, kaliklis į ankis kam niek o kal i, ski s iklis ski s omasis į aisas, skaid iklis skaid inho ma e ial, skalbiklis skalbimo p iemonė, ma e ial. 2. F equen emen e o signi icado da acção succonc e iza: • ap esen ando conhecimen o da á ea de consumo ech., ečiau chem. (29 leksemos, ou ce ca 53 p oc. . Jus iça, nes e caso ainda di e e e de odos os casos, quando leksinė signi icado coincide com o da ybos signi icado), exemplo.: įžemiklis ech. įžeminimo į aisas, ėsdiklis chem. ėsdinimo p iemonė; • o necendo sinônimos, ex.: kamšiklis į ankis, pagaliuk kam kamšy i, akiklis kuo akinėjama, k apš inėjama; • conc e iza em nomea ou desc e e um ins umen o, apa elho, ma e ial, ex.: ske diklis ske džiamasis peilis, sodiklis sodinamasis e amen a, u ilizadominksys ėje; • ap esen ando ilius acinių a osenos exemplos de (žodžių junginių a sakinių) e e c., например.: skiediklis skiedžiančioji ma e aga: Dažų s.; compiliklis ech. į ais núme os e e c. escolhe : Tele ono numé ios . BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis de inições de no osada os sis emiškumas | 5 leksinės 3. Į ai ių s ičių e minai, senosios bui ies ealijų pa adinimai y a labiau leksikaliza ęsi, jų signi icações são conc e esnės, não coincida com da ybos signi icamês. Tokių edinių de inição ys išsamesnė, pa eikiančios mais būdingų, dis inguí eis ediniu chamado daik o znakyů. Ex.: adiklis 1. didelė ies u galu ada a kojinėms e k . ady i. 2. psn. kuoliukas exigi om adi i; b ūžiklis 1. šiu kš us daik as š eis i (puodams, s alui). 2. upi dildė à madei a, canopoms e e c. in i, ligi i; naikiklis muz. ma ca, cancelando diezo ou bemolio ma ca; indicado 4. ma . skaičius, indicando, quan as ezes é omado ou o núme o: Laipsnio, šaknies .; epiklis y . lašinių gabaliukas kep u ei ep i. 4. Em alguns casos p ecei os -iklis ediniai não são de inidos, e indicam-se em ou as pala as: g iežiklis ž . s ykas; ūkiklis 2. li os. z . ūklys; zazdegiklis z . deg iklis; aukiklis ž . kamščia aukis; čiupiklis z . čiup u as. 3. ANEXAGOS -IKLIS NAUJADAR SEMANTICA IR LEXICOGRAFINS DESCRIPÇÕES das línguas li uãs no as duomenyne 2014 08 25 o am ap esen adas 31 p ecei as -iklis naujada as ou no a es a p eceiga edinio leksema ( eikšmė): a sakiklis, bandiklis (nou a signi icação), blizgiklis, dažiklis (nouja signi icação), gai iklis (2 leksemos), ga diklis, kie iklis (ja signi icação), kildiklis, ki kiklis (pa ienis edinys), k apiklis (2 leksemos), k aklis (2 leksemos), plo iklis (2 no os signi icamen os), na diklis, piklis, p ausiklis, p i uklis (2 leksemos), ieklis (2 lekslis), ieklis (2 lekslis), ieklis (2 lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis, lekslis. 23 ND ap esen ados ediniai (74,19 po cen o) inham 1 signi icado, 6 (19,35 po cen o) 2 signi icados, 2 (6,45 po cen o) 3 signi icados. F eqüen es dessas no asada as á eas de consumo comumi a osena, chemija, mais as, bui is. Po uma ou a pala a ou leksemą é de pesca, écnica, cons uções, adminis a imo, modo de ida (s iliaus), di ei os e eisė a kos, negócios, ag icul u a, polí icas, ecnologias, elec o echnikos á eas. No a-se que o mesmo no oada pode pe ence a á ios domínios de consumo, po exemplo, nomes de alimen os suplemen os colo iklis, pu iklis, s andiklis, eduliklis e e c., pp . subs i ui nomeinan es ma e ial na u al ou sin é ica, con e indo-se a comida alguma qualidade, cons ojamá aos p odu os alimen a es umaip e de ou a, melho a , e c., pe ence às á eas de alimen ação e química a osena, denominações de meios de química domés ica (plo iklis, blizgiklis, k apiklis, k ėpiklis e k .) química, bui ies, á eas de a osena ge al e e c. Du io ecém apice adas leksemos (ki kiklis e ukdiklis) são pa ieniai da iniai. P imeji, eiškian i anúncios gên ą cu ą aizdinę užuominą abou appea ing ilmą, kompu e inį žaidimą, au omobilį o pan. (plg. ne a o inus yze is, aile is), 2012 11 23 na in e ne mo i ada assim: [...] em mundo anglakalbiame há al e mis yze is ( ease ). Aqui não exa amen e o mesmo que o anonsas. Ma y , os li u os isso pode iam chama ki kikliu? Įk o iklis įk auna, e ki kiklis suki kina. (h p://blogas.a ei is.l / iesiogines-laidos-1-ki kiklis-i -1-anonsas/, žiū ė a 2014 08 25). T ukdiklis, eiškian is meios ju ídicos, impedindoças ealiza quaisque quaisque 2 ND caupiama no XX a. inal XXI a. la oseno de línguas li uanias no público apa ecida e eme gen e no a leksika, nauji žodžių junginiai, san umpos e žodžių eikšmės. É cons an emen e p eenchido, p ecisado e ape eiçoado (Miliūnai ė 2012: 10; h p://naujazodziai.lki.l Index.asp?zodis=&kodas=0, žiū ė a 2014 09 07 /). BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. P iesagos -iklis naujada ų apib ėžčių sis emiškumas | 6 eiksmus, pa a o as kaip pe kel ine eikšme a ojamo saugiklis an onimas, p z.: „Paskubo- mis acei a da aquisição de e a saugikliai i o ukdikliais, e o ninčiais Li uânia ao empos do eudalismo. (h p://www.balsas.l /naujiena/786827/libe alai-p aso-p esiden es- e uo i-zemesisigijimo- uk- dikliu-pake a; žiū ė a 08 2014 25). Tais a osenos o am encon ados na in e ne ce ca de 80 casos, po ém odos eles de um jei o ou ou o elacionados com o Seimo ma io Eugenijaus Gen ilo em 2014 mês de ab il pasaki ados discu sos sob e conside s omame enda de e a es angeeniecim es a yme numa omus ukdžius. T ukdiklis em e ou a signi icação, ambém não ixada LKŽe, DŽ7, mas ap esen ada nos expe imen á ios e mo de gue a (20032008 m.): ukdiklis jamme ; au omá ico paieškos ~ au oma ic sea ch jamme (Laugalienė, Mi onai ė 2004; Laugalienė, Mi onai ė 2008); b ouilleu m pe u bdiklis; ~an i ada adiolokacinių in e e džių es ação; ~ à pou sui e au oma ique au oma inis paí sea ch in e e diklis; ~ che cheu paieškos ukdiklis (Pukienė, Rukš elienė 2003). Ou o um des a leksemos (p ie aisas adio ligui in e e i ), pe encen es à gue a, á eas de consumo ele o echnica, exemplo as as e na in e ne a oseno ( isualizado 08 25 2014)3: Pa į ko inio ligšio ele onų ukdiklį in en ou o is aelio emp esa Ne line, depois de isso es a idėją apiga o japões companhias de ele ônica. Nikkodo da inha seus apa elhos a ca és e hospi ais, e ou a emp esa SIC o e ece meno es, pa a uso pessoal des inados e 3 m de dis ância ac uando in e e diklius. h p:// n. ele ika.l /mi/9901/japonai.h ml; Todos DSO inha que ap ende a usa so is icada B-58 echnika que consis iu de ele ônicos in e e diklis, ele ônicos senso iu que pe spêda am inimapiešo ada s, me alinių ilm iais emi emo equipamen os e au oma icas seisšia amzdês 25mm pa ankėlės. h p://www.ginklai.ne /index.php?module=publica ions& iew=publica ion&publica ion_id=101; Na o se emi issem licenças - aos mo o is as podem legalmen e p egaminha ba a os aio adiuliuo ės dismissões in e e diklių a é pe mi ida po ência [...] h p://www.in olex.l /Po al/s a .asp?ac =disk& wd=komen a ai.asp% 3FdskID%3D54669%26 iew%3D88&g oupID=1. Po an o essa leksema ambém ela á el ND. Alguns ou os p ecei os -iklis no oada os seman inas es u u a análise, espe a-se, e ela á, de que signi icâncias yškėja, es udinėjan suas a oseną na in e ne , como elas elacionam mu uamen e e a que c i é ios se ia possí el basea -se, pa a ap esen a adequadamen e e sis emicamen e essas edinas seman ines es u u as em abalhos de na u eza lexicog á ica. Colo iklis LKŽe de ine-se į ankis pin a , ep ukas, DŽ7 suplemen os medjiaga, usado pa a pin a , ND na ū ali ou sin é ica co an ega (á eas de us ojimos: gene ogamen e usados na indús ia alimen a , ambém nos campos da ji a osena, mais as, chemija). Sp endžian iš šio žodžio a osenos in e ne e, dažikliai dau- química, ex ile, cosme ica, polig a ia. No en an o, nos diccioná ios a ibui sepa adas signi icados des a pala a de aco do com a á ea de consumo a é que, apa en emen e, não há undamen o, po que em odos os casos baseia-se a mesma básica e bmažodžio pin a signi icame spal in i mi kan dažuose ou epan dažais. Coloiklis ainda não é su icien emen e leksikaliza êssis, seu leksinė signi icado p a icamen e coincide com da ybos signi icado, i. i. colo ikliu acilmen e nomeado qualque qualque meio de colo amoji (me žiaga) mas quem pin a . Plg. : Se eu a o i o gelados liesas congelado andenélis com edulco an e, ingikliu e k apikliu, é ma s daqui, não que o ou i em eu dejoni de calo ías. 7 a ioli.com. 3 Aqui e con inua ilius acinių a osenos exemplos de língua ne aisy a. As pa es de ex o pe missas são ma cadas [...]. BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis no osada os de inições sis emiškumas | 7 I aikliai pas ebėjo laidoje daly a usi gydy oja, pa a usi, kad e ike ėse skai an apie i piklius, saldiklius, dažiklius i minkš iklius, min yse isada p idėkime “kepenų, smegenų ( i piklis, minkš iklis, e c.)”. com- monsense.l . De aco do des inação co an es ou suas mis u as podem se di idos em: mais inos, eks ilés, imp udos, cosme inos. l .wikipedia.o g. STUDIIA APIE MENO KŪRINI PIGMENTUS IR DAŽIKLIUS [...] A ski ą pa e do li o cons i ui na u alni as o ganicas dažiosas subs âncias, chamadas o ganicos ingikliais. Na ū al ege al ou animal co an es de uso an igo buí e como mais iniai ou cosme iniai pin os, condessconiais, como cu omosiom p op iedades pasiximncias subs âncias, mais a de e ios bem como ecidos pin a . Sin e iniai o ganiniai co an e começa a usa só XIX a. na segunda pa e. cul u e.l . Como sepa ado à leksemą ou a spal ão de signi icação se ia possí el o nece neben o nome do suplemen o alimen a . Uma ez que g ande pa e dos nomes de suplemen os alimen a es ambém pe ence a es e, p e ei os -iklis edinių, da ybos ipo, casos de pala as mul idia eikšmių nomes de suplemen os alimen a es pode ia se dis inguidos como leksemas sepa ados (se isso é baseado a io da es u u a seman ís ica do e bum) ou pelo menos de uma signi icação a spal. Toks ag adecimen o se ia mais sis emá ico. Analogamen e se ia possí el p ocede e no caso blizgiklio. Es a pala a nomeia meios blizgiai daik o ismaisdai p opo ciona . Assim ele de ine-se ND, onde ap esen a-se como uma leksema, embo a blizgikliais chamam-se mui o di e sas medidas de química, des inadas a p opo ciona blizgią in aizdą a assun os mui o di e en es. Po exemplo: Nusipu chu ae ozolínio olhas blizgiklį, mas endedo a a i mou que eles o mam nep alaidžią película e a plan a não pode espi a . supe mama.l . Panelês dazymas a si [...] E udo dazymas mos ais como e em qualque luga só nudziu us dazams pa i sius u e u bu i duskinas nesse caso quan o s elnesniu eciniu nu olame duskes e ainda nepulki pu ksi e blizgin i nudazy u luga com ba a as ae ozolinhas blizgikliais melho nuspugi qual melho i mas alikli pa idam pa idale nu cia só conselhos. old. oyage .l . Handicas con eúdo: moniginė, ele ones, eid odėlis, lūpų blizgiklis, šukos... epublika.l . Au omobilio blizgiklis. Le ai blizgina e p o ege odas as supe ícies ex e nas do au omó el. allo iginal.l . Es e ins umen o é usado como inalizado acen o de cuidado pelo pelo, dando ao cabelo peculia spindesį, bem como ag ados a oma. O p odu o con ém eo de amino ácidos silko, i aminas E e F, que pa yškina na u alá a co do coi o, d ėkina ele concedikando blizgesį. Ou oip do que maio ia ou os coilo blizgiklių, es e dá aos cabelos le ezu a, i alidade, e mais impo an e não apulsunkina, nãosulipina e nãou iebalina deles. [...] Recomenda ilgaplaukias eislių šunims pu kš i pa odose p ieš ingą, no in panaikin i s a iką i elek inimąsi, su eikian kailiui na ū- alų blizgesį. pe 24.l . Blizgiklis, ou a ez ambém chamado glajine ma e ial (angl. glazing agen ) é um adi i o alimen a , pelo qual p odu o alimen a à supe ície é dado blizgi из aizda ou p o eção cou a. Mui os blizgiklių são baseados oskais. l .wikipedia.o g. Tex ilinių dažų blizgiklis, co dou ada, 110ml [an aš ė]. a inn.l . A alynės blizgiklis E dal, 75 ml [...]. Com na u alu almdolų aliejumi, ga an a g ei ą e qualybišką odas lisgios cuidados da pele. O c eme e ii iza a pele e imedia amen e dá a alynei blizgesio sem adicional poli amen o. s a osp ekes.l . BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis de inições de no osda os sis emiškumas | 8 Em odos os casos acompanhando algum seja blizgiklius emiamasi a mesma undamen o ad e bo signi icado da y i, que blizgė ų. Nes e momen o pode-se a i ma que a leksinė signi icação do blizgiklio é apa i do signi icado da da yba, e blizgikliu pode se acilmen e nomeada qualque no a e amen a p a alguém blizgina . Tal ez quan o mais eqüen emen e blizgiklis seja usado pa a chama os meios de blizginamen o de sapa os, po ém isso não é base su icien e pa a sepa a um sepa ado […]ba as blizginamen o de ins umen os[…] leksem. A menos que assim osse chamado não a p óp ia uma blizginamoji ma e ial, mas suas p eenchido um ce o bo eliuko ou e c. pa idalo indelis, como an galį endo uma nedidelę kempinėlę, usada es ai ma e ial a epi sob e apa o. Ou a coisa, que blizgiklis é e um adi i o alimen a . Se no ocodyne odos os edinhos des a lexicá ia seman ís ica g upo ossem ap esen ados como leksemos sepa ados, sis emicamen e al signi icado exclusi o e blizgiklio na es u u a seman ís ica. ND p esc i as duas gai iklio leksemos, ambos os á eas de uso ge al a osena, química: 1. gai inan e, concedendo e i umo, e a i a de chei o ins umen o, p z. :Badą k apą, que oco e da nico ino, cebões ou ou os algias ou bebidas, naikina di e sos bu nos gai ikliai ou mė iniai saldainukai - só u ėkimos seus ankinuke ou š a kelio kišenėje. Laima. Kadangis MB - ca ininkas, é que cada qua a a pa ă seus pés shun a ke ziniuose sapa os, mesmo e no e ão [...]. Penseem, qual a oma ado e a, quando ol ês depois do se iço desia a os sapa os. Ko só nesemos expe imen ada... Já há algum empo egozijamo-nos com es es dois meios, is o é - sp škalas pa a ba us (a alynės gai iklis) KIWI DEO FRESH e desodo an e an ipe spi an e pa a os pés FUSS FRISCH. Realmen e mui o e siscmosos ins umen os! supe mama.l . O o gai ikliai e é um dos nosso habi amen o a ambien e polshian es ações. Jão no me cado eno me a di e sidade. Is o sp škiami ae ozóis, cheapios ply elės ou muilai, k apūs lapeliai, ž akės, smilkalai, em elek os inklą juncam-se apa elhos cheapão dissipando. A oma os ėlgi an o, que mesmo a cabeça beselenhando pode apossuk i. lzinios.l . Pa alpų e la binių gai ikliai leis Jums dis uki ės sub iliais a omai ais do Dese o Kalaha io. Is o uni e salaus uso sp škalai - con ém banhei os qua o, an eškamba iu, seus cabelos e oupas, handšluosčiams e a i in i camba io a ą. Pode se usado pa a la ande ia, la alinha ou como co po gai iklį,- pois o mais impo an e, que es e chei o na u al ai ajuda a sen i -se bem! douglas.l . 2. a gai inan e, concedendo i alidade ins umen o: [...] želė-emulsija Lumene Li ing Magic D ops (39 L ) - ela acimi ksniu a gai ins e paskais ins udą. nesse caso p a e s ų e apido e ei o do beleza gai iklis Decleo Ins an Beau y Boos e (106 L ): ele não só emo e nuo a gį, mas e elaxaiduia músculos aciais, onizuoja. Cosmopoli an. Vi a Colo as p imei as du á eis in as de cabelos com co dai ikliu. ddb.lib a y.l . ho asas, el epa, ipo a gai ina oda, em seguida po qual pa os, is askuoja kaskokiu co as gai ikliu, ele buna i ai iu co u, e sedyniu co a kai buna biski apsi inusios na u alios odos sedynes, jas epa kaskokiu specialiu aliejumi, palaukia kelias a sinaujina, pasinaikina smulkus apsi inimai. o umas.bmw an.l . Suede Reno a o (palho eno ado ) sua des inação exa amen e a mesma que do gai iklio de co Suede F esh. Speciali 3 in 1 o mulae zomšos, eliū o e nubuko ba amas, que eno a a pele co . Re i i ica pulmônios da pele. P o egido con a chu os e á ias manchas, só di e ença é que ele não sp škiamas, e liys as. danija.l . BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis de inições no osda os sis emiškumas | 9 Ob iamen e, que es as duas leksemas baseiam-se di e en es e bom do undamen o gai in i signi icações da y i gai ų4 e da y i gy ą. Is o é su icien e base pa a os ap esen a como leksemes sepa ados, embo a sua da ibada signi icância p iemonė kam gai in i é a mesma. Pu iklis p eesagos -iklis edinys de eiksmažodžių pu in i, pu en i, eiškian is p iemonę, ma é ia a alguém pu en i, da y į pu ų, pu esnį (essa é a impo ância de sua da yba). E nes e caso dis ingui -se duas leksemas, que se baseiam em di e en es signi icados do e bi ó cio básico5. O úl imo, sua ez u, ambém é kelia eikšmis de ido da da ybos oposição com ski ingmas undamen o būd a džio pu us, -i signi icmėmis. Plg.: pu en i 1. da y i pu ų: P. e a, a pueilius. 2. da y i pasipū usį, keden i, el i: P. cabukus, pa alus; pu us, ~i 1. išakijęs, ko y as: P. sniegas. ~i e a, pão. P. pi agas. 2. papu ęs, pasipū ęs: ~i cabeça. ~i al o. Pu ūs céu (DŽ7). No p imei o caso pu iklis é suplemen o alimen a , an u cosme icos ins umen o nome. Va osenos exemplos: 1. į ešlą ac escen ando na u al ou sin é ico adi i o alimen a , que kepinys osse pu esnis: Se já nãoakilo, isso nada e nãopoda ysi. Possí eis e os: nãokai in a o kai ė, nãodė a pu iklių ou eles elhos e não unciona, pe maišy a ešla. o elles ecep ai.l . Biocheminiai pu ikliai mielės. Cheminiai pu ikliai bebe amoji soda e amônio ca bona o. Die a. Kokį šlamš ą comom e dogam, po que alimen os sem E, pu iklių, s andiklių, sabo , cheapo page in ojos impossí el encon a ou eles c uelmen e ca os. si in a.ne . 2. Cosme ico meio des inado a cabelos aze em pu escos: O g iz an ao sabon-balzamo e pu ikliu, isso A on sampunai odos ealmen e não malos, só a como já aiei de pu inancio sp skiklio me a cabeça plaiskanha [...]. zeb a.15min.l . Pu iklis de cabelos é des inado le an a cabelos de šaknų. P iemonê pa icula men e adequado a cabelos inos, lesionados. Isso é líquida consis ência espó, que cob e a cabelão lona pe ma oma película e assim p o ege cabelos con a humidade, solidina haukuosená e dá cabelões ešlumo. di alis.ne . Se quise que os cabelos ossem ainda pu essi, shampúnu es ic os cabelos expu kški e pu ikliu Condi ion Na u el, cujo não p ecisa enxuga . Saúde homem. Ou o a gumen o pa a sepa a duas pu iklio leksemas di e en e é seu semân ico conjunlumo. No p imei o caso pu iklio (mais o anexo) em mais ą dedama, segundo (cosme ikos p iemonės) ele ge almen e pu škiamas, ele pode ou seu p ecisa exclalau i. Desde o p imei o al ez s o ėjama, unkama, ele ukina, segundacios leksemos a osena com es es eiksmažodžiais ba giai imagina. O p imei o, mais amplamen e olha in , en a no mesmo lexicina seman ina g upo, como e di e sos a ieskonių nomeiimas, segundo seman i icamen e pode se ligado com nomeiimas de meios de cuidados de cabelos šampūnas, balzamas, condicionie ius e pan. Po essas mesmas azões ambém dis inguem-se duas húgš iklio leksemas, que se baseiam em di e en es signi icados do e bum básico ūgš in i (pas a asis, em sua ez, ambém é kelia eikšmis de ido à da p odução oposição com ski ing do adje i o básico ūgš us, -i signi icados). Plg.: ács in i 1. da y i ács aus, ács ense sabo . 2. ag . da y i ácidos: Amonio salie a 4 Es as gai in i signi icâncias não dá ia DŽ7 e LKŽe. us pa a um (LKŽe)); 2. signalų, dažnių e e c. apa elho in e e encial (: maišy i 14. cliudi a , a apalha (LKŽe)). 5 Plg. DŽ7 maišiklis 1. „medžiagos a kelių medžiagų maišymo į ankis“ (: maišy i 2. „dė i ka u, jung i į ai ius daik- BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DA MURMULAITYTIVA. P iesagos -iklis naujada ų apib ėžčių sis emiškumas | 16 L a ug a li en ė G., M i o na i ė M. 2008: Mokomasis anglųlie u ių i lie u iųanglų kalbų ka ybos žodynas. Ekspe imen inis leidinys, Vilnius: Gene olo Jono Žemaičio Li uânia gue a academia. Accesso na in e ne : lka. eshmedia.l /download/12/30zodynas.pd ( isualizado 2014 08 25). LKŽe 2008: Dic ioná io da língua Li uânia 120 ( a ian e ele ônico). Vy . ed. G. Nak inienė, Vilnius: Li u ians ins i u o do idioma. acessí el na in e ne : www.lkz.l ( isualizada 2014 asa io ugsėjo mėn.). ND: Línguas Lie u ių naujažodžių duomenimisynas. Suda y oja R. Miliūnai ė, Vilnius: Ins i u o da língua Li uânica. P ieiga na in e ne : h p://naujazodziai.lki.l / Index.asp?zodis=&kodas=0 ( isualizado 2014 m. asa io ugsėjo mês ). P u ki e nė M., Ru kš e li en ė J. 2003: Ka inis ancūzų-lie u ių kalbų žodynas. Ekspe imen inis leidinys, Gene olo Jono Žemaičio Li uânia gue a academia. Accesso na in e ne : www.lka.l /.../ka inis%20p ancuzu-lie u iu%20kalbu%20zodynas_2003.pd ( isualizada 2014 08 25). Va osena exemplos p ocu ada sis ema de busca da in e ne Google. LITERATŪRA DLKG 1996: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Red. V. Amb azas. 2 leidimas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Gi čienė J. 2000: Naujųjų skolinių a i ikmenys – naujada ai. – Ac a Linguis ica Li huanica 42, 33–57. Gi čienė J. 2003: Žodžio eikšmė leksikologijos i žodžių da ybos požiū iu. – Žmogus i žodis 1, 21–29. P ieiga in e ne e: h p://e alpykla.li uanis ikadb.l / edo a/ge /LT-LDB-0001:J.04~2003~ 1367159665964/DS.002.0.01.ARTIC. Jakai ienė E. 2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus uni e si e as. Keinys S. 1975: P iesaginė lie u iškų e minų da yba. – Lie u ių kalbo y os klausimai 16: Lie u ių e minologija, Vilnius, 7–56. Keinys S. 1999: Bend inės lie u ių kalbos žodžių da yba, Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla. LKG 1965: Lie u ių kalbos g ama ika 1. Vy . ed. K. Ul ydas, Vilnius: Min is. Miliūnai ė R. 2012: Lie u ių kalbos naujažodžių duomenynas. – Gim oji kalba 6, 3–11. P ieiga in e ne e: h p://www.kalbosnamai.l /images/dokumen ai/mili%C5%ABnai %C4%97_nauja%C5% BEod%C5%BEi%C5%B3%20duomenynas_gk.pd . U bu is V. 1978: Ve odžių da ybos eo ija, Vilnius: Mokslas. Кубрякова Е. 1972: Словообразование. – Общее языкознание. Внутренняя структура языка. Москва: Просвещение, 344–393. Кубрякова Е. 1981: Типы языковых значений: семантика производного слова, Москва: Наука. Recebido 2014 09 23 BENDRINĖ KALBA | 87 (2014) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ. P iesagos -iklis naujada ų apib ėžčių sis emiškumas | 17 THE SYSTEMATICITY OF THE DEFINITIONS OF THE NEOLOGISMS WITH THE SUFFIX IKLIS Summa y Recen ly, a numbe o new de i a i es wi h he su ix iklis signi ying ins umen s ha e been and s ill a e o med, e.g. dažiklis, plo iklis, pu iklis, k ėpiklis, e c. Thei de ini ions a e c ea ed aiming a sis ema ici y, which is necessa y in o de o p o ide hem in dic iona ies, o example. Tem sido no ado que em alguns casos os neologismos do g upo léxico-seman ico conside ado êm signi icados especí icos, enquan o em ou os casos seu signi icado léxico coincide com o de i a ional one and he e o e he lexeme can be de ined ela i amen e b oadly as an ins umen o pe o ming an ac ion exp essed by a base e b. This depends on he seman ics o he base e bs (and he base wo ds o he p e ious de i a ion s ages), he seman ic de elopmen o he e y neologism, o ma ion o i s meanings and s uc u e he eo , connec ion o indi idual lexemes o di e en meanings o he base wo d o de elopmen o he neologisms meanings om one ano he , e c. In addi ion, in he de ini ion o an indi idual neologism, one should no lea e ou o conside a ion he es o he wo ds o he ele an seman ic g oup and hei in e ela ionship. Fo ins ance, in he supplemen a y in o ma ion gi en in Daba inės lie u ių kalbos žodynas (Mode n Li huanian Dic iona y) dažiklis (‘dye) is de ined as ‘medžiaga, usada ao ingimen o (‘ma e ial used o dyeing). Dyes a e usually used in he ood indus y, as well as in chemis y, ex iles, cosme ics, polig aphy. Ye so a he e is p obably no eason o dis inguish he indi idual meanings o his wo d by ields o consump ion in dic iona ies as all o hem e e o he same meaning o he e b dažy i (‘ o dye) ‘spal in i mi kan dažuose a epan dažais (‘ o dye by imme sing in o co e ing wi h dye). Dažiklis has no lexicalised enough, i s lexical meaning p ac ically coincides wi h he de i a ional one, i.e. dažiklis easily deno es any dyeing ins umen (ma e ial) o dyeing any hing. Only he ood addi i e name could be dis inguished as an indi idual lexeme o a leas as a shade o meaning. Food addi i e names, comp ending he subg oup o his lexico-seman ic g oup, a e o med wi h he su ix -iklis on a sys ema ic basis his ype o wo d o ma ion co e s a subs an ial pa o such names. Thus, hey could be p esen ed mo e sys ema ically in he dic iona ies, i.e. in cases o polysemous wo ds, ood addi i e names could be dis inguished as indi idual lexemes (i his is based on he seman ic s uc u e o he base e b) o a leas as shades o a single meaning (i all lexemes a e based on he same meaning o he base e b). Po ou o lado, bas an e equen emen e um indi idual de i a i e wi h he su ix -iklis é usado pa a denomina mui os ealia e o mulando uma indi idual de inição o each o hem would mean excessi e agmen a ion o he seman ic s uc u e o he neologism as well as c ea ion o an o e ly complica ed dic iona y a icle in disag eemen wi h he dishes, u ni u e, loo , ca s, hai , u , plan lea es, dye, e c. as di e en lexemes), não pa a menciona que his neologism é usado pa a deno a e e changing common sys em ( o ins ance, p esen ing polishe s (blizgikliai) o lea he a icles (especially shoes), ealia, i s cu en de i a ional meaning essen ially equals he lexical one. The a icle examines he explana ion and p esen a ion o de i a i es wi h he su ix -iklis deno ing ools (ins umen s) gi en in Daba inės lie u ių kalbos žodynas; a g oup o neologisms wi h he said su ix analysed is selec ed om Lie u ių kalbos naujažodžių duomenynas (Da abase o Li huanian Neologisms). The ela ionship o de i a ional and lexical meanings in he lexicog aphic de ini ions o he selec ed de i a i es is o in e es . C i e ia o a mo e sys emic de ini ion o he de i a i es o he conside ed lexico-seman ic g oup in dic iona ies, lexical da abases, and simila pieces o wo k a e discussed. meaning, lexical meaning. KEYWORDS: neologism, de i a e, nomina ins umen i, lexeme, seman ic s uc u e, de i a ional DAIVA MURMULAITYTĖ Lie u ių kalbos ins i u as Pe o Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius daming[email p o ec ed]