Albina Bataitytė – liko darbai ir šviesus paveikslas

PRANAS KNIŪKŠTA ALBINA BATAITYTĖ – POZOSTAŁY PRACE I JASNY OBRAZ Pożegnaliśmy się z koleżanką z Kalbos kultūros, sprawną redaktorką, serdeczną krzewicielką języka ojczystego, Albiną Bataitytė. Albina odeszła do wieczności rok po swoich osiemdziesiątych urodzinach, dlatego słowa gratulacji z okazji jej jubileuszu stały się zarazem pożegnaniem i wspomnieniem jasnego obrazu naszej byłej koleżanki. A. Bataitytė urodziła się 9 stycznia 1935 roku we wsi Paantvardis w rejonie Jurbarka. Uczyła się w szkole podstawowej w Paantvardys i w gimnazjum w Jurbarku. Po ukończeniu tej szkoły studiowała język i literaturę litewską na Uniwersytecie Wileńskim. Po studiach przez rok pracowała jako nauczycielka w szkole średniej w Tverėčius, a w różnych instytucjach zajmowała się redakcją, działalnością wydawniczą i archiwistyką. Jako doświadczona redaktorka i przygotowująca publikacje A. Bataitytė została w 1993 r. zaproszona do Działu Kultury Języka w Instytucie Języka Litewskiego (dalej – Dział), gdzie powierzono jej troskę o przygotowanie i wydawanie Kalbos kultūros. Wcześniej czasopismo nie miało jednego stałego redaktora; poszczególne zeszyty przygotowywali kolejni pracownicy Działu. Taka rotacja redaktorów utrudniała planowanie pracy w dłuższej perspektywie i utrzymanie spójnego profilu publikacji. A. Bataitytė została stałą redaktorką czasopisma; do jej obowiązków należało zbieranie artykułów napisanych dla Kalbos kultūrai, przekazywanie ich do rozpatrzenia kolegium redakcyjnemu i przygotowywanie do druku. Jak sama przyznała: „Czułam się nieco nieswojo i nie było łatwo, bo czasopismo wymagało zarówno staranności, jak i odpowiedzialności”. Pracę w Dziale A. Bataitytė rozpoczęła od 67. zeszytu Kalbos kultūros; zamieszczono w nim jej krótki artykuł „Co przekształciło się w struktūromis?”, a co najważniejsze – przygotowała do druku ten zeszyt, choć nie była jeszcze jego redaktorką. Następny, 68. zeszyt, zredagowała już sama; na drugiej stronie znalazła się adnotacja: „Zeszyt opracowała i przygotowała do druku A. Bataitytė”. W sumie zredagowała i przygotowała do druku 16 zeszytów czasopisma (od 68. do 83.); tylko dwóch ostatnich numerów nie nazywa się już zeszytami – ze względu na zwiększoną objętość określenie „zeszyt” przestało do nich pasować. W tym okresie zmienił się charakter publikacji: Kalbos kultūra, będąca wcześniej czasopismem poświęconym praktyce językowej i popularyzacji nauki, stała się czasopismem naukowym omawiającym rozmaite zagadnienia użycia języka i teorii języka. Jako redaktorka zeszytów A. Bataitytė w znacznym stopniu przyczyniła się do tych zmian i pomagała je wdrażać. Przy zbieraniu materiałów do Kalbos kultūrai trzeba było kontaktować się z językoznawcami z różnych instytucji naukowych, ale nie tylko z nimi. I tak w czasopiśmie opublikowano artykuły Arvydo Juozaičio (zesz. 77) i Vytautasa Landsbergisa (zesz. 83). Jak wynika ze skorowidza zeszytów 71–80, zamieszczono w nich artykuły i inne publikacje około 90 autorów, a łącznie wydrukowano w nich BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 PRANAS KNIŪKŠTA. Albina Bataitytė – liko darbai ir šviesus paveikslas | 2 ponad 230 publikacji. To redaktorka tych zeszytów jako pierwsza musiała się z nimi zapoznać. Ponieważ artykuły pisali autorzy zajmujący się różnymi zagadnieniami językowymi i odmiennie oceniający zjawiska językowe, Kalbos kultūra otrzymywała od nich artykuły o najrozmaitszej tematyce, często zupełnie nowej i nieoczekiwanej. Trzeba było szukać sposobów ich prezentacji, łączenia ze sobą oraz z ogólną tematyką publikacji. Przez wiele lat Kalbos kultūra nie miała ustalonej struktury, a artykuły w zeszytach układano dowolnie. Na początku zwykle zamieszczano oficjalne dokumenty dotyczące polityki językowej i normowania języka, a listę artykułów najczęściej zamykały sylwetki osób. Pozostałe artykuły publikowano w przypadkowej kolejności. A. Bataitytė podjęła się uporządkowania struktury publikacji według tematyki, wyodrębniając i nazywając poszczególne działy. Przygotowane przez nią zeszyty 67. i 68. zawierały jedynie dział „Sylwetki”, w 69. pojawiły się „Język i społeczeństwo” oraz „Przegląd i informacje”. W zeszytach z lat osiemdziesiątych zaczęły ukazywać się działy poświęcone praktyce językowej, nazywane na różne sposoby; od zeszytu 74. nosiły one nazwę „Z aktualnych zagadnień praktyki językowej”. Od zeszytu 76. ukształtowała się struktura publikacji z następującymi głównymi działami: „Z aktualnych zagadnień praktyki językowej”, „Język i społeczeństwo”, „Przegląd i informacje” oraz „Sylwetki”. Zasadniczo utrzymała się ona aż do numeru 86., choć czasem dodawano jakiś dział lub zmieniano jego nazwę. Pełniejszy obraz Kalbos kultūros można uzyskać ze skorowidzów zeszytów 61–70 i 71–80 opracowanych przez A. Bataitytė. Oprócz Kalbos kultūros A. Bataitytė uczestniczyła również w przygotowywaniu do druku innych publikacji Instytutu. Zredagowała dziesięć tomów (t. 44–53) czasopisma językoznawczego Acta Linguistica Lithuanica (Lietuvių kalbotyros klausimai), trzy numery Terminologijos oraz ponad dziesięć innych książek (monografii, zbiorów artykułów). Pracę redaktorki wykonywała starannie i twórczo; jak sama pisała, interesujące było śledzenie toku myśli autora, jego wypowiedzi językowej, spostrzeżeń, uogólnień i wyciąganych wniosków. A. Bataitytė sama również pisała i publikowała w różnych czasopismach artykuły informacyjne i przeglądowe; sześć z nich ukazało się w Kalbos kultūroje. W 76. zeszycie publikacji zamieszczono tekst „Rozpoczynając piątą dekadę «Kalbos kultūros»”, w którym omówiono cztery dekady Kalbos kultūros oraz spotkanie poświęcone temu jubileuszowi. Kończąc przegląd, autorka z niepokojem spojrzała w przyszłość: „Czas jednak płynie i nieuchronnie przynosi nowości, do których musimy się przyzwyczaić i które musimy jakoś oceniać. Nieustannie słyszymy: era wiedzy, społeczeństwo informacyjne. <...> A co z językiem? Jaki będzie w tym społeczeństwie coraz doskonalszych technologii? Czy nie stanie się nadmiernie ustandaryzowany, suchy, jak uschnięte drzewo?” A. Bataitytė nie tylko w swoich wypowiedziach broniła żywego języka i zachęcała, by go cenić; jej własne teksty są płynne, żywe i przekonujące. Próbowała swoich sił także w poezji; kilka jej wierszy wydrukowano w gazecie Literatūros ir meno (w grudniu 2000 r.). Mowa w nich także o słowie, jego związku z życiem i z „oddechem serca”: Tylko nie przychodź z niepokojem, Z bezsennej nocy. Wycierpiane słowo, bolesna myśli. Przyjdź z Ziemi. Z życia. I wylej się nie wodą. Krwią. Oddechem serca. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 PRANAS KNIŪKŠTA. Albina Bataitytė – liko darbai ir šviesus paveikslas | 3 Mimo to codzienne życie i praca nie były poezją, lecz sprawami kultury języka i Kultura języka. Świadczy o tym również jej obszerny artykuł o organizatorze Kultury języka i pierwszym redaktorze odpowiedzialnym Kazysie Ulvydasie – „Kazys Ulvydas – ostatni przedstawiciel klasycznej szkoły lingwistyki” (Literatūra ir menas, 12 stycznia 2001 r.). Ostatni artykuł A. Bataitytė ukazał się zaś w ostatnim papierowym (86.) numerze Kultury języka. To jakby znak, że kończy się pewien etap Kultury języka, który był ważny również w okresie naszego życia. Miło wspominać prace, które przez półtorej dekady wykonywałyśmy razem z Koleżanką Albiną, i smutno, że nie usłyszymy już jej ciepłych, mądrych słów, przepełnionych optymizmem. Otrzymano 2015 11 20 Skorygowano 2016 01 20 BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204