Pradinių mokyklų lietuvių kalbos mokymo programos 1915–1939 metais

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ Vilniaus Gedimino technikos universitetas PROGRAMY NAUCZANIA JĘZYKA LITEWSKIEGO W SZKOŁACH POCZĄTKOWYCH W LATACH 1915–1939 SŁOWA KLUCZOWE: nauczanie języka litewskiego; programy nauczania języka litewskiego; projekty programów nauczania języka litewskiego; struktura programów. UWAGI WSTĘPNE W pierwszych dziesięcioleciach XX w., gdy w Europie Zachodniej dominowały idee językoznawstwa strukturalnego Ferdinanda de Saussure’a i jego uczniów, zgodnie z którymi język należy badać jako system (Pupkis 2005: 49), na Litwie Gramatyka języka litewskiego Petrasa Kriaušaitisa (Jona Jablonskisa) z 1901 r. utrwaliła wybrany wariant normy pisanej – wykonała zasadniczą pracę kodyfikacyjną normy (Jablonskis [Petras Kriaušaitis] 1901), którą J. Jablonskis rozpoczął jeszcze podczas pobytu w Mitawie (szerzej o okresie mitawskim zob. Piročkinas 1977: 65–90; Čepaitienė 2010: 30–43). Po zniesieniu zakazu druku litewskiego stworzono warunki do dalszego rozwoju funkcji ogólnego języka litewskiego: opracowano pierwsze litewskie programy nauczania języka litewskiego (dalej – programy nauczania), pisano podręczniki szkolne i ich recenzje, dyskutowano w prasie, stworzono termin języka pisanego. W trzeciej–czwartej dekadzie w Europie Zachodniej idee językoznawstwa strukturalnego F. de Saussure’a rozwijało kilka szkół, z których jedną z najwybitniejszych była szkoła praska. Językoznawcy praskcy, konsekwentnie opierając się na zasadach nauki F. de Saussure’a, stworzyli nowoczesną teorię języka i ustalili swoistą metodologię opisu języka, w której ważne miejsce zajmuje pojęcie języka ogólnego (Pupkis 2005: 49). Idee praskiej szkoły lingwistycznej upowszechniali współpracownicy czasopisma Gimtoji kalba, którzy powrócili ze studiów za granicą i zapoznali się z najnowszymi wówczas kierunkami badań i normowania języka, dlatego język litewski normowano, a funkcje języka ogólnego rozwijano, opierając się na jaśniej sformułowanych kryteriach normowania (por.: „Pod wpływem nowoczesnego językoznawstwa, zwłaszcza praskiej szkoły lingwistycznej, językoznawcy zaczęli coraz bardziej uwzględniać strukturalny i funkcjonalny charakter języka.” Zinkevičius 1992: 267). Tak więc w pierwszych dziesięcioleciach XX w. na językoznawców litewskich największy wpływ wywarły idee językoznawstwa strukturalnego F. de Saussure’a i jego uczniów oraz strukturalne podejście do zjawisk językowych – świadczą o tym pierwsze prace J. Jablonskisa; a po odzyskaniu niepodległości przez Litwę uwidoczniły się związki współpracowników Gimtosios kalbos z praską szkołą lingwistyczną, szczególnie opierano się na teoretycznych spostrzeżeniach dotyczących języka ogólnego. Kryteria czystości i poprawności, którymi kierował się J. Jablonskis, nadal były ważne, jednak normowanie zostało zróżnicowane, pojawiły się nowe kryteria oceny i nie wszystko zaczęto poprawiać rygorystycznie (szerzej zob. Zinkevičius 1992: 267). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 2 W czasie I wojny światowej, a zwłaszcza po ogłoszeniu przez Litwę niepodległości, kwestie nauczania języka litewskiego stały się niezwykle ważne w kształtowaniu i upowszechnianiu pojęcia tożsamości narodowej, gdy dążono do ugruntowania statusu języka litewskiego jako języka państwowego oraz jego funkcjonowania w społeczeństwie. Celem niniejszego artykułu jest przeanalizowanie specyfiki programów nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939. Zadania: 1) omówić sytuację nauczania języka litewskiego w badanym okresie; 2) scharakteryzować strukturę programów nauczania; 3) atskleisti mokymo programų panašumus ir skirtumus. Przedmiotem badań jest treść programów nauczania napisanych w latach 1915–1939 ir lyginamos 4 oficialiai patvirtintos mokymo programos), lyginamoji mokymo programų (szczegółowiej analizowane są programy. Omówiono również opinie o wspomnianych programach publikowane w prasie. 1. LIETUVIŲ KALBOS MOKYMO SITUACIJA 1914–1939 METAIS Rozwój nauczania języka litewskiego, podobnie jak całej oświaty, został zahamowany w latach I wojny światowej (1914–1918). Podczas wojny około 60 szkół wraz z nauczycielami wycofało się w głąb Rosji, głównie do większych miast: Moskwy, Piotrogrodu, Tambowa, Woroneża itd. Opiekę nad uchodźcami sprawowały oddziały Litewskiego Towarzystwa Pomocy Poszkodowanym w wyniku Wojny (Karčiauskienė 2002: 21; Pukienė 2008: 17–27; Buivydienė 2013: 68–69). W latach okupacji niemieckiej, zanim jeszcze zostały utworzone i umocniły się instytucje władz okupacyjnych, Litwini z własnej inicjatywy zaczęli zakładać szkoły, w których wszystkie przedmioty wykładano w języku litewskim. Jak twierdzi Zigmas Zinkevičius, „[r]ozwijanie oświaty nie było łatwe. Brakowało nauczycieli, podręczników, programów nauczania, litewskiej terminologii przedmiotowej” (Zinkevičius 1993: 153). Od 1917 roku, a zwłaszcza po ogłoszeniu niepodległości, na Litwie zaczęto tworzyć towarzystwa oświatowe, odrodziła się i ponownie zaczęła się rozpowszechniać prasa litewska, zaczęło ukazywać się litewskie czasopismo Lietuvos mokykla (1918–1940). O podręczniki szkolne troszczyło się Litewskie Towarzystwo Naukowe. Po raz pierwszy w historii w 1922 roku język litewski stał się językiem państwowym1 (Zinkevičius 1992: 213). To znacznie rozszerzyło zakresy i funkcje używania języka litewskiego (w szkołach, w sferze administracyjnej, politycznej, społecznej, kulturalnej i naukowej). Umocnienie statusu języka państwowego oznaczało przede wszystkim zobowiązanie państwa wobec języka i podstawowej społeczności ludzi posługujących się tym językiem (Mikulėnienė 1998: 7–8; Pupkis 2005: 20; Vainiutė 2010: 25). Według danych Magdaleny Karčiauskienė w międzywojennej Litwie Ministerstwo Oświaty nie regulowało ściśle szkolnych podręczników, wymagano jednak, aby zatwierdzały je działające przy ministerstwie komisje wydawnicze. Dozwolone było korzystanie z podręczników opracowanych w tym samym czasie przez różnych autorów, przeznaczonych do tego samego przedmiotu i dla tych samych lat nauczania (Karčiauskienė 2000: 41). Nepriklausomybę atkūrusioje Lietuvoje pradėta leisti daugiau ir geresnės kokybės lietuvišelementarz. W prasie szeroko dyskutowano nad kwestiami ich doskonalenia (Jablonskis 1920; 1 Status języka państwowego został umocniony w Konstytucji Litwy z 1 sierpnia 1922 r. (Zinkevičius 1992: 213). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 3 1920a; 1922 i in. ; Murka 1920; 1923 i in.). Ogólnie rzecz biorąc, jak stwierdza Eglė Paškevičiūtė-Kundrotienė (2009: 126), rok 1918 był najbardziej produktywnym rokiem w wydawaniu podręczników2. W ramach przygotowań do reformy szkoły średniej w latach 1925–1936 znacznie zintensyfikowano ocenianie i recenzowanie podręczników. W dyrektywach Ministerstwa Oświaty z 1929 r. proponowano publikowanie w prasie recenzji Komisji dotyczących środków dydaktycznych, organizowanie konkursów podręczników oraz podejmowanie wspólnymi siłami starań, aby w przyszłości w podręcznikach litewskiego dziecka nie brakowało litewskiego ducha (Lomanas 1930: 6–7). Recenzje podręczników już wydanych i przygotowywanych do wydania dla gausiai ir plačiai buvo skelbiami tuometinėje periodinėje Lietuvos pedagogų spaudoje: Švietiszkół oraz aktualne artykuły na temat pedagogiki, języka litewskiego, oświaty i kultury kla ir gyvenimas (1921–1941), Mokykla ir visuomenė (1933–1936) ir kt. publikowano w czasopismach Mo darbas (1919–1930), Lietuvos mokykla (1918–1940), Tautos mokykla (1927–1940), MokyŠio darbo rezultatus mokyklos akivaizdžiai pajuto jau XX a. 4-ojo dešimtmečio viduryje. „Wykształcono profesjonalnych nauczycieli, ustaliła się treść programów nauczania, przygotowano oryginalne podręczniki, których jakość w porównaniu z początkiem tego okresu znacznie się zmieniła: cały system oświaty jednoczyły cele i zadania wychowania, podnoszące ducha narodu, prawość, uspołecznienie i kreatywność” – stwierdza Jūratė Jagminienė (2013). Na międzywojenne litewskie elementarze i gramatyki języka litewskiego duży wpływ wywarła gramatyka języka litewskiego Rygiškisa Jonasa (Jono Jablonskisa), Lietuvių kalbos knyga aukštųjų mokyklų studentams, gimnazijų mokytojams, mokyklinių vadovėlių autogramatika (1922)3. Stała się główną dziedziną nauki. Na normalizację języka wpływ miały również inne prace J. Jablonskiego: Lietuvjų kalbos sintaksė, napisana i wydana jeszcze w 1911 r. (Jablonskis [Rygiškių Jonas] 1911), oraz inna książka poświęcona nauce o składni, która ukazała się w 1928 r. – Linksniai ir prielinksniai (Jablonskis [Rygiškių Jonas] 1928). Ponieważ, jak twierdzi Z. Zinkevičius (1992: 153), przed J. Jablonskim składnia była bodaj najsłabszą dziedziną nauczania języka litewskiego, prace te były bardzo cenne i potrzebne autorom podręczników szkolnych. Potrzebę podręczników w niepodległej Litwie odczuwał nie tylko J. Jablonskis; wielu pedagogów i specjalistów w dziedzinie języka litewskiego podjęło się pisania elementarzy, gramatyk przeznaczonych dla szkół oraz książek do czytania. Niektóre podręczniki były wznawiane i aktualizowane, ale pisano również wiele nowych. W prasie toczyły się ożywione dyskusje, a podręczniki były recenzowane. J. Jablonskis, na ile mógł, recenzował podręczniki do przedmiotów ogólnokształcących, lecz bez wątpienia najwięcej uwagi poświęcał elementarzom i podręcznikom języka ojczystego. 2 Jedną z przyczyn ożywionej działalności wydawniczej były ustalone konkretne kwoty za wykonane prace: honoraria dla tłumaczy wraz z całą redakcją – 75 Rub za arkusz, dla autorów oryginalnych – 112 Rub 50 kop., dla korektora – odpowiednio 8 Rub (Paškevičiūtė-Kundrotienė 2009: 126). 3 Po wydaniu gramatyki języka litewskiego z 1901 r. latem 1919 r. wydano Gramatykę języka litewskiego podpisaną przez Kriaušaitisa i Rygiškių Jonasa. Etymologia. Dla naszych pierwszych wyższych uczelni. Wilno: Drukarnia „Žaibas”, 1918 (1919). Książka ta, podpisana dwoma pseudonimami wskazującymi na związki z gramatyką z 1901 r., według Arnoldasa Piročkinasa nie zyskała popularności z następujących powodów: w okresie jej wydania Wilno było okupowane, a w 1922 r., po trzech latach, ukazała się ulepszona wersja gramatyki – Gramatyka języka litewskiego Rygiškiškiego Jonasa z 1922 r. Etymologia. Dla średnich uczelni. Drugie wydanie. Kaunas–Wilno: wydawnictwo spółki Švyturys. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 4 2. PRZEGLĄD PROGRAMÓW NAUCZANIA JĘZYKA LITEWSKIEGO Z LAT 1915–1939 W latach wojny pedagodzy i językoznawcy troszczyli się o nauczanie języka litewskiego. Istnieją dane, że w 1915 r. opracowano dwa projekty programów nauczania4. Informacji o obu programach dostarcza J. Jablonski5 w opublikowanym w Lietuvos balse (1915 r., nr 4) artykule „Dėl lietuvių kalbos programos mūsų mokykloms” (Jablonskis 1915 [1933: 57]). W artykule krytykuje się zatwierdzony przez Ministerstwo6 w marcu 1915 r. program języka litewskiego dla średnich instytucji naukowych (Программа литовскаго языка для среднихъ учебныхъ заведеній). W artykule J. Jablonskiego podkreśla się, że ten zatwierdzony przez Ministerstwo Oświaty program „nie ma nic wspólnego z projektem programu, który podczas wakacji opracowała grupa kilku naszych nauczycieli” (Jablonskis 1915 [1933: 57]). A zatem stworzono jeszcze jeden lite-[1933: 57]). A zatem stworzono jeszcze jeden lite-1933: 57]). A zatem stworzono jeszcze jeden lite-]). Zatem stworzono jeszcze jeden lie-). Zatem stworzono jeszcze jeden lielonskis nie komentuje i nie podaje dokładniejszych danych, w artykule wskazuje jedynie na wady zatwierdzonego tuvių kalbos programos projektas, kuris, deja, nebuvo patvirtintas. Plačiau šio projekto J. Jabprogramu z 1915 r.: niewłaściwe podręczniki (z powodu niepoprawnego języka i nieodpowiedniej dla szkoły treści krytykowano następujące podręczniki: Mūsų Dirva, Skaitymo knyga, Juozo Damijonaičio Trumpa lietuvių kalbos gramatika, Maironio Trumpa lietuvių rašliavos apžvalga i in.); ubolewa, że w programie nigdzie nie wskazano, iż „nauczyciel powinien przede wszystkim dbać o to, aby w szkole wydobywać język ludu – prawa i zasady języka ludu, że w szkole należy czytać i analizować z uczniami zwłaszcza te dzieła i utwory, których język jest piękny, łatwy i całkowicie zgodny z zasadami języka ludu” (1915 [1933: 58]). Kritikuojama, kad mokymo programoje nurodyta per daug (net 40) lietuvių rašytojų (nuo od XIX w. do początku XX w.), z których nie wszystkie zasługują na to, by czytać je w szkole, zwłaszcza w celu kształcenia językowego. W programie nie wskazano, ile godzin należy przeznaczyć na język litewski, nie omówiono również wymagań stawianych nauczycielowi języka litewskiego (Jablonskis 1915 [1933: 58]). Zatem ta recenzja programu jest interesująca i cenna również dlatego, że dostarcza informacji nie tylko o dwóch programy nauczania języka litewskiego z 1915 r., lecz także o koncepcji nauczania języka litewskiego J. Jablonskisa: język zalecanych podręczników powinien być piękny i poprawny, treść podręczników – odpowiadająca wymaganiom pedagogicznym, program powinien pomagać nauczycielom „wydobyć zasady i prawa języka ludowego” (Jablonskis 1915 [1933: 58]), teksty do czytania w podręcznikach powinny być napisane językiem naturalnym, pięknym (zdaniem J. Jablonskisa „dla piszących sztucznym językiem <...> nie powinno być miejsca w poważnej szkole”, 1933: 58), w programie powinna być wskazana liczba godzin nauczania. O niezatwierdzonym projekcie programu języka litewskiego z 1915 r. nieco informacji podano w 19. numerze czasopisma Vairas (LD 1915: 310). W krótkim anonimowym komunikacie w numerze ra-19. W krótkim anonimowym komunikacie w numerze ra-9. W krótkim anonimowym komunikacie napisano, że delegacja litewska, której przedstawicielami byli Yčas7, Antanas Smetona i Stasys Šilingas, wręczyła ministrowi oświaty „program języka litewskiego w szkołach średnich opracowany przez kółko pedagogów litewskich” (LD 1915: 310). W artykule nieco omówiono sytuację nauczania języka litewskiego w szkołach, jednak sam program nauczania nie został szerzej skomentowany. W latach 1919–1920 podjęto także działania na rzecz reorganizacji szkoły, „które doprowadziły również do opracowania nowych programów” (Salienė 2009: 31). W 1919 r. w pierwszym numerze Švietimo darbas opublikowano 4 Do czasu tych programów znane były dwa programy nauczania języka litewskiego z początku XX wieku, napisane w 1906 i 1909 r. (PLK 1906; LKP 1909). Zob. szerzej Buivydienė 2011; Buivydienė 2013. 5 Artykuł podpisano pseudonimem Mokytojas. 6 W źródle nie podano resortu. 7 Nie podano imienia. Prawdopodobnie był to Martynas Yčas (1885–1941). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 5 Tymczasowy program szkół początkowych, w którym opublikowano również czteroletni program języka litewskiego dla klas początkowych (PMLP 1919: 10–11), zob. tabelę 1. Rok później w „Švietimo darbas” (RP 1920) opublikowano projekt reformy szkół ogólnokształcących Ministerstwa Oświaty. W projekcie reformy przedstawiono również program języka litewskiego (i literatury światowej), w którym przewidziano nauczanie gramatyki, krótki przegląd teorii literatury i piśmiennictwa (klasy 1–4 8), przegląd historii literatury litewskiej oraz dorobek literacki początku XX wieku (RP 1920: 25–26). Według Viliji Salienė program ten miał również wady, jamas lietuvių ir pasaulinės literatūros ryšys, netolygus gramatikos ir literatūros išdėstymas ponieważ „niedostatecznie akcentowano w koncentratach” (Salienė 2009: 31). Nowy program języka litewskiego i literatury powszechnej został zatwierdzony w 1923 r., jednak był używany przez krótki czas (zob. tabelę 1). W 1929 r. opracowano nowy program języka litewskiego i świata-1 tabelę). W 1929 r. opracowano nowy program języka litewskiego i świataentelę). W 1929 r. opracowano nowy program języka litewskiego i literatury światowej, w którym, jak podaje V. Salienė (2009), stosunkowo więcej uwagi poświęcono już ogólnym zagadnieniom nauczania i wychowania, a także naukowym i praktycznym zaleceniom dotyczącym nauczania języka litewskiego. Projekt programu szkoły poreformacyjnej wydano w 1937 r. (VMP 1937). W tym programie nauczania wiele uwagi poświęca się językowi ogólnemu, jego rozwojowi oraz jego relacji do miejscowej gwary uczniów. Ograniczono zakres niektórych przedmiotów (dialektologii, gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich), niezbyt związanych z językiem ogólnym9. Materiał gramatyczny przedstawiono w sposób uporządkowany i systematyczny. A zatem w stosunkowo krótkim czasie napisano wiele różnorodnych i odmiennych programów nauczania (zob. tabelę 1). TABELA 1. Programy nauczania języka litewskiego w latach 1915–1940 Nr. Pavadinimas Bruožai / apibūdinimas 1. Program języka litewskiego W marcu 1915 r. dla średnichъ учебныхъ nėms mokslo заведеній, 1915. zatwierdzono program języka litewskiego dla średnichįstaigoms. Recenzja J. Jablonskisa (Jablonskis 1915: 57). 2. Opracowany przez kółko nauczycielskie litewski W 19. informację, że projekt programu języka (Vailietuvių ras, 1915, Nr. 19). Stasys Šilingas wręczył ministrowi oświaty numerze czasopisma Vairas (s. 310) zamieszczono delegacija, kurios atstovai buvo Yčas, Antanas Smetona ir „program języka litewskiego w szkołach średnich opracowany przez kółko pedagogów litewskich”. 8 Zgodnie z tym nowym planem nauczania „ustalono trzy stopnie szkół ogólnokształcących” (RP 1920: 17): wprowadzono czteroletnie nauczanie początkowe, które zastąpiło dwui trzyklasowe szkoły początkowe, nazwane małą mokykla, antrasis laipsnis – vidurinioji (atitinka, pasak autorių, progimnaziją) ir trečiasis laipsnis – didžioji (atitinka, (początkową) według autorów, wyższe klasy gimnazjum) (RP 1920: 17). Nowy plan nauczania został opracowany na podstawie ustawy o szkole początkowej wydanej w 1920 r. przez Sejm Ustawodawczy, która ustanowiła czteroletnie obowiązkowe nauczanie początkowe. Na podstawie tej ustawy na wsiach działały głównie szkoły początkowe z trzema oddziałami, a w miastach – dwuetapowe szkoły z czterema lub pięcioma oddziałami. Wraz z tworzeniem czteroletniej szkoły początkowej, z powodu braku wystarczającej sieci szkół, obowiązek jej uczęszczania wprowadzano stopniowo. Pracę nauczycieli nadzorował mianowany przez Ministerstwo Oświaty inspektor szkół powiatowych. W 1925 r. ustawa o szkołach początkowych została zmieniona. Wzmocniono scentralizowaną władzę Ministerstwa Oświaty. Samorządom pozostawiono troskę wyłącznie o materialne sprawy szkół. Nowa ustawa ustanowiła, że mogą istnieć szkoły początkowe również z wyższymi oddziałami. Sześcioklasowe szkoły początkowe zaczęto zakładać od 1933 r. W 1936 r. wydano nową ustawę o szkołach początkowych (szerzej zob. Bukauskienė 1995). 9 Szerzej zob. (Salienė 2009). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 6 Nr. Pavadinimas Bruožai / apibūdinimas 3. Tymczasowy program szkół początkowych Oświaty (niewymienieni z nazwiska), a w jego Nr. 1 ). Program opracowali pracownicy Ministerstwa tworzeniu uczestniczyli (Švietimo darbas, 1919, pedagodzy Murka, Vokietaitis, muzyk Tallat-Kelpša i artysta Sklėrius. 10 Program obejmuje czteroletnią naukę języka litewskiego. Wskazano tematy z zakresu czytania, opowiadania, pisania i gramatyki, a także zalecane podręczniki i inne środki dydaktyczne. 4. Program nauczania języka litewskiego (i literatury światowej) — (przedstawiona zwięźle praca oświatowa, cały kurs języka klasa) rozpoczyna się od fonetyki (samogłoski, spółgłoski, Program języka litewskiego (drugiego i trzeciego stopnia szkoły) nazywany jest gramatyką. Praca językowa, 1920, nr 6–7). Kymas (I dwugłoski). W pierwszym roku nauki zaleca się uczenie się wszystkich części mowy, głównych części zdania, drugorzędnych części zdania (krótko), zdań głównych i podrzędnych. W drugim i trzecim roku należy omawiać wszystkie części mowy, części zdania i rodzaje zdań. Czwarty rok poświęcony jest historii języka (Najważniejsze momenty historyczne w naszych piśmiennych zabytkach (krótki przegląd historyczny tych momentów, s. 24). W klasie piątej proponuje się powtarzanie i pogłębianie wiedzy o języku oraz krótkie zapoznanie z gwarami. Dla klasy szóstej i siódmej nie wyodrębnia się już tematów językowych. 5. Litewski język i powszechna lite-Nowa: teoria ratury, Kowno, 1923. Literatura powszechna jest zestawiana z literatury ilustrowana przykładami tekstów literackich, program literaturą litewską według gatunków. 6. Materiał dotyczący języka litewskiego i gramatyki światowej został uszczegółowiony, Na przykład w klasie ósmej należy wykładać podstawy wyodrębniono specyficzne aspekty: program paratūros, Kowno, 1929. porównawczej gramatyki historycznej języków indoeuropejskich. Przedstawiono bardziej szczegółowy program literatury litewskiej. 7. Program języka litewskiego i literatury Uwaga skupiona jest na gimprograma (projekt) (Programy szkół średnich tym dialektem. systematycznieprogramy (projekty), jest. W programie wiele uwagi wyjaśniane są oddzielnie od tematów morfologicznych, wraz z języku, jego historii oraz jego stosunku do języka uczniów Materiał gramatyczny przedstawiono konsekwentnie, poświęcono stylistyce, zagadnienia ortograficzne Kowno, 1937. interpunkcją. Do stylistyki zaliczono niemało zagadnień kursu leksyki z dzisiejszego punktu widzenia (na przykład w klasie trzeciej zapożyczenia i wyrazy obce), zagadnienia językowe siejami su kalbos istorija. 8. Program języka litewskiego szkoły II podzielono według trzech rodzajów aktywności (mówienie, Tematy Ministerstwa Oświaty; Rozdziały II–VI – mówienie, liczba godzin tygodniowo (od 8 do 5 godzin tygodniowo). sam materiał. Jego pogrupowanie i zaplanowanie jest 11 obowiązkiem nauczyciela” (s. 10). początkowej—programy klas I–VI12. Tematy programów klas I i czytanie, pisanie) oraz programu poznawania środowiska. czytanie i pisanie. Wskazany zatwierdzony projekt), Kowno, Pasta1939. bos wyjaśniono, że „program wskazuje jedynie 101112 10 Nazwisk w źródle nie podano. 11 Pagal šį projektą 1940 m. buvo išleista jau patvirtinta Pradžios mokyklų programa (PMP 1940), jos Žodyje mokytojui stwierdza się, że program projektu został nieco zawężony (s. 7). czas szkolny. Ustawa o szkołach 12 Steigiamasis Seimas 1920 m. išleido Pradžios mokyklų įstatymą, kuris nustatė ketverių metų privalomos pradinės początkowych została zmieniona w1925 r. Przewidywała ona, że mogą być szkoły początkowe BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 7 Tak więc w latach 1915–1939 programy nauczania dla szkół początkowych i średnich tworzono intensywnie. Z danych zawartych w tabeli 1 wynika, że w programach zarysowuje się określona struktura kursu języka: fonetyka, morfologia, składnia, ortografia, stylistyka, rozwijanie sprawności językowych. Bez wątpienia programy nauczania różniły się zakresem, układem materiału i rozdziałem tematów. W programie z 1937 r. ograniczono liczbę zagadnień niezbyt związanych z językiem ogólnym i jego nauczaniem: mniej było dialektologii oraz, w porównaniu z programem z 1929 r., gramatyki porównawczej języków indoeuropejskich. W programie z 1937 r. dużo uwagi poświęca się kursowi stylistyki, a zagadnienia językowe wiąże się z historią języka i jego rozwojem. Prace pisemne w programach nauczania nazywane są wypracowaniami. 3. NAUCZANIE JĘZYKA LITEWSKIEGO W SZKOŁACH PODSTAWOWYCH W LATACH 1919–1939 ANALIZA PROGRAMÓW Dla nauczania języka oraz nauczycieli klas początkowych i autorów podręczników ważny był wydany drukiem w 1919 r. Tymczasowy program szkół początkowych (zob. tabelę 2). Był to pierwszy program języka litewskiego przeznaczony na cztery lata nauczania w klasach początkowych. W programie dość szczegółowo przedstawiono tematy rozmów (na przykład tematy rozmów w pierwszym roku: klasa, uczniowie, nauczyciel, szkoła, dom i inne tego rodzaju przedmioty albo oglądane przez dzieci ich obrazy; cztery kraje świata, ich postrzeganie w szkole, w domu i gdzie indziej itd., s. 10), zadania związane z czytaniem, pisaniem i opowiadaniem (na przykład czytanie i analiza łatwych pod względem treści opowiadań, opowieści, bajeczek. Dowcipne opowiadanie tego, co się czyta, oraz recytowanie z pamięci lekkich wierszyków i bajeczek – w drugim roku, s. 10). Tematyka nauki o języku została rozłożona na wszystkie cztery lata, a każdego roku wiedza językowa jest coraz bardziej pogłębiana – a więc nauczanie odbywa się koncentrycznie (zob. tabelę 2). TABELA 2. Tematy nauczania języka litewskiego według Tymczasowego programu szkół początkowych z 1919 r.1314 Skyrius Fonetika (tartis) Morfologija (rašyba) Sintaksė (skyryba) Kalbos dalys I Samogłoski, (10 lekcji wielkie i małe dyftongi i spółgłoski, ich literytygodniowo1timas. Tariamasis „i“, samogłoski długie i krótkie oraz ich zachowanie w wymowie. Dźwięki (s. 10) szkół oraz klas wyższych.**НОВАЯ** Dźwięki (s. 10) szkół oraz klas wyższych. Szkoły początkowe sześciooddziałowe zaczęto zakładać od 1933 r. Wyrazy, twardość ków, 4) i miękkość, zmiękczające „i”; (p. 10). sylaby, oznaczanie dźwię-Spółgłoski (s. 10). Ustawa o szkołach początkowych została przyjęta w 1936 r.; zachowano w niej sześcioletnie nauczanie początkowe (Bukauskienė 1989: 10). 13 Formułowanie tematów i pisownię tutaj i w dalszej części pozostawia się w oryginale. 14 Liczba lekcji w tygodniu w czteroletniej i czteroklasowej szkole początkowej (PMLP 1919: 21). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 8 Skyrius Fonetika (tartis) Morfologija (rašyba) Sintaksė (skyryba) Kalbos dalys II Dźwięk. (9 lekcji rodzaj w ciągu Wyraz, sylaba, Samogłoski i tygodnia miękkie, ciągłe i Czasowniki, ich litera Zdanie, dwugłoski; (s. 10). części zdania omówienie spółgłoski Kropka, znak nieciągłe (s. 10). przecinek liczby, Rzeczowniki, būd rzeczowniki, ich twarde, ale, bez terminów. (rodzaje) i liczby. zapytania, wykrzyknik, osoby, czasy, (s. 10). tryb rozkazujący i przypuszczający (s. 10). III (6 lekcji końcówki na tydzień) Linksniuojamųjų kalbos części nosowych oraz y, e, ė, o, a. Pisownia słówek nė, nie, nei (s. 10). Sakinys ir jo dalys, części zdania mas nazwami; nie, i słowa Zdania współrzędne i znaki interpunkcyjne (s. 10). W tematach i Linksniuojamosios kalnazwy części. Przypadki. kierunek Deklinacje. wtrącone. Czasownik. koniugacja oraz ich menuotės bez imiesłowów. końcówkach czasowników a—o –i, e –ė, i –y, u—ū. Imiesłowy, ich czasy, pisownia końcówek, wymowa imiesłowów w gwarze rodzimej i piśmiennej. Przysłówek; jego pisownia. Przyimki i spójniki. Przyimki i przedrostki. Przyrostki el, ėl, yn, in, ūn, ing (s. 10). IV Budowa (4 lekcje sposobu, ich wyrazów; przedrostek, formy. Imiesłowy, wyrazy złożone. supinum) (p. 11). temat, przyrostek, paper tydzień) Części zdania, iloma Pokrewieństwo Supratimas sudėtinių, użycie zdań złożonych, głównych, podrzędnych i znaków rozdzielających (s. 11). Okoliczniki –Wszystkie części mowy i czasu, miejsca, końcówka. Jednolite i przyczyny, celu. imiesłowy, imiesłowy przysłówkowe. Bezokolicznik (i wyrazów wyrazami są wyrażane. (s. 11). Z przedstawionych w programie nauczania tematów wynika, że w pierwszym oddziale szkoły początkowej autorzy zalecają przede wszystkim naukę pisania i czytania, rozpoznawania i rozróżniania samogłosek, spółgłosek oraz dwugłosek. Proponuje się nauczanie pisowni wielkich i małych liter. Od drugiego roku w programie przedstawiane są już tematy nauczania części mowy i części zdania, a także kontynuowane są tematy rozpoczęte w pierwszym roku: nauka samogłosek, spółgłosek i dwugłosek. W trzecim roku – zasady ortografii i interpunkcji, a ponadto nadal proponuje się nauczanie części mowy i części zdania. W czwartym roku zaleca się nauczanie części wyrazu, bardziej złożonych przypadków dotyczących części zdania, powtarzane są wszystkie części mowy BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 9 części, a także przedstawiane są tematy nauczania imiesłowów przymiotnikowych, imiesłowów przysłówkowych, imiesłowów półprzysłówkowych oraz bezokolicznika. Widać, że proponuje się nauczanie koncentryczne, na przykład w drugim roku części zdania analizowane są bez terminów, natomiast w trzecim i czwartym roku wskazuje się na nauczanie również terminów; także zapoznawanie z częściami mowy proponuje się stopniowo. Możliwe, że autorzy programu nauczania zapoznali się również z programem języka litewskiego opracowanym przez J. Jablonskisa w 1909 r., ponieważ istnieją podobieństwa (zob. tabelę 3). Mokymo TABELA 3. Tematy programów nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych z 1909 i Pamok. 1919 r. — liczba godzin tygodniowo. Program Jonasa Jablonskisa (1909) Liczba godz. tyg. Program z 1919 r. I3Samogłoski i spółgłoski. 10 Język, zdania, wyrazy, sylaby, głoski, Zmiękczenia spółgłosek przed ą, o, ų oznaczanie głosek, wielkie i małe (oraz ą, ų, Użycie į i y, a także ū, e, ė. Samogłoski, twardośćDyftongi (ai, ei, au, ui) ie, uo. i uczniów oraz książkowe „i” i krótka wymowa). samogłoski i ich Dzielenie wyrazów na z jednego wiersza do następnego. Małe i wielkie litery. Akcenty (s. 1). ū). litery. dyftongi i spółgłoski, ich miękkość. Wymowa ą, ę, ų (w dialekcie zmiękczające „i”; samogłoski długie i zachowanie podczas wymawiania sylaby i przenoszenie (s. 10). II 3Zdanie i jego części. 9Zdanie, wyraz, oznaczające rzecz, jej sposób oraz twarde, czynność. miękkie, ciągłe i rodzaje i końcówki przypadków według pytań. (rodzaje) i liczby. rzeczowniki. liczby, osoby, czasy, tryb Przymiotnik, jego uzgodnienie z końcówki przypadków Zdanie; analiza (przymiotniki odmieniane przez Kropka, znak zapytania, osobno. Priešdėlis, jo rašymas drauge su žodžiu ir Użycie ą, ę, į, ų w najważniejszych przypadkach (w środku i na końcu wyrazu).​]}bz] 天天买彩票] 马会assistant antho? nope аҳәа glitched? We need output valid only. Need fix likely trailing weird. Also first Lithuanian corrupted etc. But translate preserving? We need proper JSON. Ensure no extra. Need infer strings. first: Użycie kropki, znaku zapytania i wykrzyknika w najważniejszych przypadkach, dwukropka (przed szeregiem jednakowych słów i językiem obcym), przecinków (przy wprowadzaniu obcych słów), średnika. sylaba, głoska, litera. Wyrazy Samogłoski i dwugłoski; spółgłoski nieciągłe. Rzeczownik, liczebniki, Rzeczowniki, przymiotniki, ich rodzaje Czasowniki, ich Zaimki zastępujące rozkazujący i tryby oznajmujący. rzeczownikiem, w rodzaju, liczbie, części zdania według pytań przypadki, bez terminów. wraz z rzeczownikami). przecinek (s. 10). Czasownik, osoby i czasy (proste) sposoby wyrażania. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 16 Zatem tematy gramatyczne włączono do tematów dotyczących pisania i czytania. W ramach tematów dotyczących pisania wyjaśnia się zarówno zagadnienia morfologii, jak i interpunkcji, nawet tematy fonetyczne drugiego roku przedstawiane są jako zagadnienia dotyczące pisania: Różnica między głoską a literą. Ćwiczenie w odnajdywaniu ze słuchu akcentowanej sylaby wyrazu (PMPP 1939: 6). Natomiast podczas nauczania tematów dotyczących czytania zaleca się zwracać uwagę (podczas czytania) na znaki interpunkcyjne. Z tematów językowych przedstawionych w kolumnach tabeli 4 wynika, że podstaw niemal całego kursu języka należy nauczyć w ciągu pierwszych trzech lat nauki, w czwartym roku wiedza językowa ma być pogłębiana i poszerzana. W pierwszym roku najwięcej uwagi poświęca się kształtowaniu poprawnej wymowy oraz podstawom ortografii i interpunkcji. W drugim roku, zdaniem autorów programu, należy nadal kształcić poprawną wymowę, uczyć podstaw poprawnej pisowni, rozpocząć nauczanie fonetyki i rozpoznawania sylaby akcentowanej. W trzecim roku ważne jest kształcenie poprawnej wymowy ogólnej odmiany języka, ponadto proponuje się nauczanie bardziej złożonych przypadków pisowni, zapoznanie z częściami wyrazu, nauczanie Ketvirtaisiais metais jau nėra tarties ugdymo temų, tačiau kartojamos išmoktos fonetikos części mowy, rozpoczęcie nauczania znaków interpunkcyjnych i części zdania. tematy i zapoznaje się z akcentem oraz intonacją. W programie uwzględniono tematy powtórzeniowe dotyczące poznanych części mowy (pogłębia się wiedzę na ich temat, naucza się innych części mowy). Dalej – tematy nauczania interpunkcji i składni. W piątym roku tematów nauczania języka jest już niewiele: przede wszystkim powtórzenie (fonetyki, części mowy i pisowni). Nowe tematy: język i pismo, dialekt i ogólna odmiana języka. W szóstym roku nauczyciele powinni poświęcić najwięcej uwagi składni i interpunkcji (interpunkcja zdań złożonych i pojedynczych, mowa niezależna i zależna; powtórzenie zasad pisowni). W piątym i szóstym roku autorzy programu przeznaczają więcej tematów programu na teorię i historię literatury. TABELA 5. Rozkład tematów programu języka litewskiego szkoły podstawowej Skyrius Temos Rozdział I Wymowa: 1. Porównywanie większych wad wymowy dzieci. 2. Rozróżnianie ze słuchu samogłosek długich i krótkich. Ortografia, interpunkcja: 1. Wielkie litery po kropce i w imionach. 2. y, i; Pisownia ū, u w wyrazie. 3. Samogłoski nosowe w końcówkach przypadków. 4. Przenoszenie wyrazów z wiersza do wiersza. Rozdział II Wymowa: 1. Kształcenie wyraźnego i głośnego mówienia. 2. Poprawna wymowa samogłosek długich i krótkich oraz dyftongów. Pisownia: 1. Długich samogłosek. 2. Dyftongów. 3. Złożonych spółgłosek. 4. Znak miękkości i przed samogłoskami. 5. Rozróżnianie par spółgłosek dźwięcznych. 6. Samogłosek nosowych w rdzeniu wyrazu. 7. Wielkich liter. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach podstawowych w latach 1915–1939 | 17 Skyrius Temos Fonetyka, akcentowanie: 1. Różnica między głoską a literą. 2. Samogłoski, spółgłoski, dyftongi. 3. Alfabet. 4. Ustalanie sylaby akcentowanej. Części mowy: 1. Podział wyrazów na grupy według pytań. 2. Rzeczownik, przymiotnik i czasownik. 3. Odmiana przez przypadki według pytań. III rozdział Wymowa: Poprawna wymowa głosek języka ogólnego. Pisownia: 1. Pisownia spółgłosek. 2. Pisownia przedrostków. 3. Pisownia przyrostków. 4. Pisownia wyrazów z połączeniami głosek. 5. Pisownia wyrazów złożonych. Pisownia nosowych samogłosek. Słowotwórstwo: 1. Wyrazy odmienne i nieodmienne. 2. Części wyrazu. Części mowy: 1. Rzeczownik, przymiotnik, zaimek, liczebnik. 2. Ich rodzaje, rodzaje gramatyczne, liczby, przypadki. 3. Odmiana przez przypadki. 4. Czasownik, jego osoby, liczby, czasy. 5. Osobowa odmiana trybu oznajmującego. Interpunkcja, składnia: 1. Kropka. 2. Znak zapytania, wykrzyknik na końcu zdania. 3. Podmiot i orzeczenie. Rozdział IV Fonetyka, akcentuacja. Powtórzenie: 1. Samogłoski, spółgłoski, dwugłoski i ich rodzaje. 2. Kirtis ir priegaidė. Słowotwórstwo: powtórzenie części wyrazu. Części mowy. Powtórzenie: 1. Odmienne części mowy (odmiana przez przypadki z formami zaimkowymi, odmiana przez osoby – czasownik ze wszystkimi trybami, czasami złożonymi i formami zwrotnymi). 2. Imiesłowy. 3. Imiesłowy przysłówkowe. 4. Imiesłowy nieosobowe. 5. Nieodmienne części mowy. Ortografia: imiesłowy i ich pisownia. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 18 Skyrius Temos Składnia (części zdania), interpunkcja: 1. Ištisinis sakinys. 2. Podmiot i orzeczenie. 3. Drugorzędne części zdania. 4. Przecinek w zdaniu pojedynczym rozwiniętym. 5. Zdania złożone. 6. Najprostsze przypadki użycia przecinka w zdaniu złożonym. 7. Mowa niezależna, ćwiczenie jej wyodrębniania. Rozdział V. Fonetyka: Powtórzenie. Części mowy: Powtórzenie. Ortografia: Pogłębienie poznanego materiału. Inne: 1. Język i pismo. 2. Dialekt i język literacki. Rozdział VI Składnia i interpunkcja: 1. Zdanie pojedyncze i jego części. 2. Zdanie złożone i jego rodzaje. 3. Mowa niezależna i zależna. 4. Interpunkcja. Ortografia: Pogłębienie zagadnień ortograficznych. Po obliczeniu procentowego udziału tematów wszystkich sześciu lat widać, że w szkole początkowej podczas nauczania języka litewskiego najwięcej uwagi poświęcano ortografii i częściom mowy (zob. rys. 2), a także interpunkcji i składni. Pozostałym tematom (wymowie, fonetyce i słowotwórstwu) poświęcono mniej tematów programu. RYS. 2. Udział procentowy tematów programu języka litewskiego szkoły początkowej z 1939 r. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 19 Porównując dane przedstawione na diagramie rysunku 2 z diagramem tematów programu z 1919 r. (zob. rys. 3), widać następujące różnice: w nowym programie znacznie więcej šybai, skyrybai ir tarčiai. Yra kirčiavimo temų, kurių nebuvo 1919 m. programoje. uwagi poświęcono ort3 RYS. Porównanie tematów programów nauczania języka litewskiego z 1919 i 1939 r. Zatem program z 1939 r., przygotowany po zatwierdzeniu sześcioletniego nauczania początkowego, różnił się już od wcześniejszych programów, było więc oczywiste, że potrzebne były także nowe podręczniki odpowiadające programowi. Struktura tego programu wskazuje na ukształtowaną strukturę nauczania języka litewskiego w szkołach podstawowych: ortografia, części mowy, składnia i interpunkcja, słowotwórstwo, wymowa, fonetyka i akcentuacja. WNIOSKI W latach 1915–1939 na Litwie zaczęły powstawać towarzystwa oświatowe, szybko rozwijało się wydawanie prasy litewskiej, a Litewskie Towarzystwo Naukowe zaczęło troszczyć się o kalbos vartojimo sritis ir funkcijas išplėtė lietuvių kalbai suteiktas valstybinės kalbos statusas. podręczniki szkolne. W 1922 r. pisanie litewskich podręczników, programów i recenzji zostało čiau jau 1915–1917 m. buvo sukurti net du lietuvių kalbos mokymo programų projektai, zahamowane przez pierwszą wojnę światową, w których zaczęły zarysowywać się wytyczne nauczania języka litewskiego. Podręczniki pisano na podstawie oficjalnie zatwierdzonych programów szkół podstawowych (z 1919 i 1939 r.): w 1919 r. Program nauczania języka litewskiego w szkołach podstawowych został opracowany na cztery lata nauki, a najwięcej uwagi poświęcono w nim nauczaniu części mowy, jednak obejmował on również wiele innych tematów (słowotwórstwo, składnię, ortografię, wymowę, fonetykę i interpunkcję); program z 1939 r. obejmował sześć lat – pojawiły się w nim nowe tematy, na przykład akcentuacja, a innych tematów (na przykład ortografii, interpunkcji i wymowy) proponowano uczyć bardziej szczegółowo. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach podstawowych w latach 1915–1939 | 20 Z tematów programu języka litewskiego z 1939 r. wynika już ukształtowana struktura nauczania języka litewskiego w szkole początkowej (ortografia, części mowy, składnia i interpunkcja, słowotwórstwo, wymowa, fonetyka i akcentuacja); znalazła ona odzwierciedlenie także w ówczesnych podręcznikach języka litewskiego. Programy nauczania języka litewskiego z lat 1915–1939 i ich recenzje odegrały rolę w upowszechnianiu funkcji języka ogólnego oraz wdrażały kryteria kształcenia języka ogólnego. Badanie programów i ich recenzji ujawniło ukształtowaną w tym okresie koncepcję, że podręczniki języka litewskiego dla szkoły początkowej a) powinny być napisane poprawnym językiem (kryterium czystości języka), b) powinny być zrozumiałe dla dzieci (kryterium jasności), c) powinny uczyć poprawnej ortografii i wymowy (kryterium poprawności), – i w ten sposób kształcić język ogólny. ŠALTINIAI Jablonskis J. [Petras Kriaušaitis] 1901: Lietviškos kalbos gramatika, Tilžė: spauzdinta pas Otto v. Mauderode. Jablonskis J. [Rygiškių Jonas] 1911: Lietuvjų kalbos sintaksė, Seinai: „Šaltinio“ knygynas. Jablonskis J. [Mokytojas] 1915 [1933]: Dėl lietuvių kalbos programos. – Lietuvos balsas 4. Jablonskio raštai 2. Švietimo reikalai. Red. J. Balčikonis, Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys, 57–58. Jablonskis J. [R. J.] 1920: A. Jakučionis. Kelias į šviesą, skaitymo ir rašymo mokslas. Aštuntas pa-[R. J.] 1920: A. Jakučionis. Kelias į šviesą, skaitymo ir rašymo mokslas. Aštuntas pa-1920: A. Jakučionis. Kelias į šviesą, skaitymo ir rašymo mokslas. Aštuntas pa-ionis. Kelias į šviesą, skaitymo ir rašymo mokslas. Aštuntas pataisytas leidimas. Kaina 3 auks. 50 sk. Tilžė, 1920. – Švietimo darbas 10, 45–57. Jablonskis J. 1920a: J. Damijonaičio „Lietuvių kalbos gramatika“. – Lietuva 164, 2–3; 165, 2. Jablonskis J. [Rygiškių Jonas] 1922: Lietuvių kalbos gramatika: vid. mokslo įstaigoms. 2-asis leid. Kaunas; Vilnius: „Švyturio“ b-vė. Jablonskis J. [Rygiškių Jonas] 1928: Linksniai ir prielinksniai ir jų vartojimas mūsų kalboje: jų vartojimas mūsų kalboje, Kaunas: „Sakalo“ b-vė. LD 1915: Lietuvių delegacija in žm. šviet. ministerį. – Vairas 19, 310. LKP 1909 Lietuvių kalba žemesniosiose mokyklose ir lietuvių kalbos mokytojai. – Mokykla 2, 1–2. Lomanas P. 1930: Pradžios mokyklų įstatymai. Taisyklės, instrukcijos, aplinkraščiai ir programos, Kaunas. Murka J. 1920: Atviras laiškas A. Jakučioniui. – Mokykla ir gyvenimas 4 (viršeliuose). Murka J. 1923: Mašiotas Pr. Ašakaičio abėcėlė. Tilžė, 1921. – Švietimo darbas 3–4, 268–270. PLK 1906: Pavyzdinis lietuvių kalbos mokymo programas žemesnėms ir vidutinėms mokslo įstaigoms Vilniaus, Kauno, Gardino ir Suvalkų gub. – Vilniaus žinios, 1906, gegužės 10 (23), Nr. 99 (417), 1. PMLP 1919: Tymczasowy program szkół początkowych. – Švietimo darbas 1 (dodatek). PMP 1940: Programy szkoły początkowej, Kowno: wydawnictwo Komisji Wydawniczej Książek Ministerstwa Oświaty. PMPP 1939: Programy szkół początkowych. Projekt zatwierdzony przez ministra oświaty. Kowno: „Świesos“ spaustuvė. RP 1920: Język litewski (i literatura światowa). Szkoły ogólnokształcące Ministerstwa Oświaty. Projekt reformy. – Švietimo darbas 6–7, 24–25 VMP 1937: Programy szkół średnich (projekty), Kowno: drukarnia spółki „Spindulio”. LITERATURA Buivydienė V. 2011: Nauczanie języka litewskiego na początku XX wieku: pierwsze programy nauczania języka litewskiego i podręczniki z tego okresu. – Najnowsze badania języków i kultur. Archiwa kontaktów języków i kultur 4, Wilno: Stowarzyszenie Badaczy Dialogu Języków i Kultur Europy; UAB 223. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VAIDA BUIVYDIENĖ. Programy nauczania języka litewskiego w szkołach początkowych w latach 1915–1939 | 21 Buivydienė V. 2013: Cechy treści i normalizacji języka podręczników języka ojczystego dla szkół początkowych pierwszej połowy XX wieku. Rozprawa doktorska, Wilno. Bukauskienė T. 1989: Litewska szkoła i myśl pedagogiczna w latach 1918–1940. Wilno: LTSR lud. Ministerstwo Oświaty. Bukauskienė T. 1995: Szkoła litewska i myśl pedagogiczna w latach 19181940, wydanie trzecie, uzupełnione, Wilno: Centrum Wydawnicze. „Petro ofsetas”, 183– Čepaitienė G. 2010: Jonas Jablonskis – varpininkas (Mariampol, droga do 30–43. „Varpas”). – Kultura języka 83, Jagminienė J. 2013: Inteligenci – pierwsi autorzy litewskich podręczników. Dostęp w internecie: http:// www.bernardinai.lt/straipsnis/2013-02-08-jurate-jagminiene-inteligentai-pirmieji-lietuvisku-vadoveliu-autoriai/95146 (dostęp 17.04.2013). Karčiauskienė M. 2000: Rozwój litewskich elementarzy. – Litewskie 11-75. elementarze, Kowno: Šviesa, Karčiauskienė M. 2002: Zarys rozwoju litewskich szkół i myśli pedagogicznej: 1863–1918. – Litewska szkoła i myśl pedagogiczna. Druga połowa XIX w.–początek XX w. Antologia. Oprac. M. Karčiauskienė, Kowno: Šviesa, 9–25. Mikulėnienė D. 1998: Status języka państwowego de jure i de facto: problemy jego wdrażania i regulacji. – Język państwowy i integracja (Estonia, Łotwa, Litwa): tezy seminarium, Wilno, 7–8. Paškevičiūtė-Kundrotienė E. 2009: Działalność wydawnicza LMD. – Rozwój nauki i techniki 1(1), 124138. Piročkinas A. 1977: U źródeł języka ogólnego: życie i twórczość J. Jablonskisa 1860–1904, Wilno: Nauka. Piročkinas A. 2011: Ciernistą drogą język przebył do szkoły (2). – Mokslo Lietuva 1 (445), 5–11. Pukienė V. 1994: Lietuvių švietimo draugijos XX amžiaus pradžioje (1906–1915 metais), Vilnius: Przedsiębiorstwo indywidualne A. Varno. Pupkis A. 2005: Studia nad kulturą języka, Wilno: Gimtasis žodis. Salienė V. 2009: Rozwój dydaktyki języka litewskiego, Wilno: Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie. Vainiutė M. 2010: Status języka litewskiego jako państwowego: główne aspekty. – Jurisprudencija 4(122), 25–41. Zinkevičius Z. 1992: Historia języka litewskiego 5: Powstanie języka ogólnego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius Z 1993: Litwa Wschodnia w przeszłości i obecnie, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne. Gauta 2015 04 07 Przyjęto 2015 09 25