Svetimžodis „kreatyvus, -i“ ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys

ROBERTAS STUNŽINAS Instytut Języka Litewskiego ZAPOŻYCZONY WYRAZ KREATYVUS, -I I JEGO DERYWATY: ZNACZENIA I ODPOWIEDNIKI SŁOWA KLUCZOWE: twórczość, społeczeństwo kreatywne, twórczy, kreatywny. W czwartej książce Zaleceń językowych wyraz kreatyvas uznaje się za niezalecany zapożyczony wyraz, a jako normatywne odpowiedniki podaje się dzieło, twórczość i twórca (KP 4 2013: 41). W tekstach potocznych, publicystycznych i naukowych można znaleźć użycia pokrewnego zapożyczenia – przymiotnika kreatyvus oraz jego hybrydowych derywatów kreatyvinis, kreatyviškas. Są to przymiotniki używane dość często¹; ich status nie został jeszcze określony, normatywne odpowiedniki nie są jasne, wyrazy te są używane w więcej niż jednym znaczeniu i konkurują z wieloma odpowiednikami. W niniejszym artykule opisano okoliczności użycia przymiotników kreatyvus, kreatyvinis oraz kreatyviškas, ustalono ich znaczenia i odpowiedniki. Materiał zebrano z tekstów elektronicznych i drukowanych reprezentujących różne style; łącznie przeanalizowano ponad 70 przypadków użycia przymiotnika kreatyvus i jego odpowiedników. Pojawienie się przymiotnika pochodzenia łacińskiego², który prawdopodobnie trafił do języka za pośrednictwem angielskiego (por. ang. creative), kreatyvus, -i, oraz jego derywatów kreatyvinis, -ė; kreatyviškas, -a, a także litewskich odpowiedników, wiąże się ze współczesnym rozumieniem twórczości i kreatywności. Kreatywność (por. ang. creativity) jest rozumiana nie tylko jako zdolność tworzenia dzieł sztuki lub dokonywania czegoś nowego w dziedzinie nauki i techniki, lecz także jako wysuwanie nowych pomysłów, konieczność społecznego i gospodarczego życia oraz jedno z najważniejszych zadań edukacji. W teorii klasy kreatywnej socjologa Richarda Floridy (ang. creative class) lub społeczeństwa kreatywnego³ (ang. creative society) zakłada się, że klasę kreatywną tworzą ludzie, którzy dzięki swojej działalności twórczej wytwarzają wartość ekonomiczną i przyczyniają się do dobrobytu oraz wzrostu gospodarczego społeczeństwa i państwa. Zgodnie z koncepcją społeczeństwa kreatywnego do twórców zalicza się nie tylko malarzy i pisarzy, lecz także wykładowców, pracowników reklamy, twórców lub prowadzących programy telewizyjne i radiowe oraz wykonawców piosenek, występów lub numerów cyrkowych. Twórcy to innowatorzy, wynalazcy, architekci, inżynierowie (twórczość techniczna), finansiści, menedżerowie lub lekarze – wszyscy ci, którzy potrzebują twórczych rozwiązań (szerzej zob. Kačerauskas 2014a: 156–157). Omawiane zapożyczenia są używane w odniesieniu do różnych zjawisk; przede wszystkim należy wymienić pojęcia społeczeństwa (klasy) kreatywnego. Przymiotnikami kreatyvus, -i; kreatyvinis, -ė określa się grupę osób tworzących i kreatywnych lub ogół, na przykład: 1 Na przykład wyszukiwarka Google pokazuje ponad 6000 przypadków użycia przymiotnika kreatyvus, -i. Dane są przybliżone; nie uwzględniono niektórych cech wyszukiwarki. 2 Plg. creo, creare, creāvi, creātum – „(su)kurti“ (žr. Kuzavinis 1996: 206). 3 Używana jest również forma dopełniacza rzeczownika – kūrybos visuomenė. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 2 Nowe spojrzenie na orientację rzeczywistości społeczno-kulturowej przedstawiono w książce amerykańskiego socjologa R. Floridy „Klasa kreatywna: ludzie, którzy zmieniają przyszłość”, uzasadniając tezę, że oryginalne, prowokacyjne i perspektywiczne propozycje, idee, sposoby działania i środki pojawiają się i są tworzone w przestrzeniach, w których kultura realizuje się poprzez dynamiczne formy twórcze (Šerpetis 2011: 14). Z drugiej strony pojawiają się autorzy, którzy próbują na nowo opisać historię i znaczenie konsumpcji na pokaz we współczesnym społeczeństwie klasy kreatywnej i burżuazyjnej bohemy (Kinčinaitis 2013: 75). Wiem, jak zebrać armię: <...> 2. regularna armia. <...> hipsterzy i wszelkiej maści kreatywni (k r e a t y w n a klasa – projektanci, specjaliści od reklamy, artyści i po prostu „odklejeni”)5 (respublika.lt). Przymiotnik kreatywny, -a wskazuje, że rezultaty działalności są związane z twórczością, np.: Nawet alibi sobie wymyślił — niby to studencka „kreatywna” praca (aha, niech mi ktoś wskaże tę uczelnię wyższą) (plus.google.com). Według R. Floridy klasę twórczą tworzą ludzie pracujący w nauce i inżynierii, badaniach i rozwoju, branżach opartych na (zaawansowanych) technologiach (innymi słowy, branżach opartych na innowacjach), a także w przemyśle artystycznym, muzycznym, kulturalnym, estetycznym i projektowym (innymi słowy, w branżach produkcji kreatywnej); należą do niej również przedstawiciele zawodów opartych na wiedzy i kompetencjach w dziedzinie ochrony zdrowia, pośrednictwa finansowego i usług prawnych (Remeika, Čepaitis 2008: 2). Jednak znacznie częściej w tych samych sytuacjach (przy omawianiu społeczeństwa twórczego, jego działalności i rezultatów) używa się wyrazów litewskich; najczęściej przymiotnika z przyrostkiem -inis, -ė kūrybinis, -ė albo dopełniacza rzeczownika kūryba, np.: Społeczeństwo twórcze to nowy, rozwijający się świat ludzi pracujących naukowo i twórczo (mokslo-festivalis.eu). Artykuł omawia naukowe podejścia do społeczeństwa twórczego, definiujące jego terminy w oparciu o tak różne dziedziny nauki lub ich gałęzie, jak estetyka i filozofia, socjologia i komunikacja, ekonomia i zarządzanie (Kačerauskas 2014b: 6). Ponadto wspólnotę można traktować analogicznie do twórczej jednostki, która w działalności twórczej poszukuje nie tyle bogactwa, ile szczęścia (Kačerauskas 2014b: 7). Zasoby produkcyjne dla produkcji twórczej są bardzo obfite, a same produkty twórcze cechują się wyjątkowo dużą różnorodnością, wskutek czego w sektorze KI ukształtowało się hiperkonkurencyjne środowisko biznesowe (kikas.lt). Przede wszystkim chodzi o ocenę ekonomiczną, gdy dany produkt twórczości cieszy się popytem na rynku (Kačerauskas 2014a: 159). Połączenia z przymiotnikiem o przyrostku -inis, -ė kūrybinis, -ė oraz z dopełniaczem rzeczownika kūryba można nazwać synonimami gramatycznymi. Mówiąc o synonimach gramatycznych, za synonimiczne uznaje się takie ich formy, które mają identyczne lub zbliżone semantycznie znaczenie uogólnione i pełnią analogiczne funkcje gramatyczne (Kniūkšta 1976: 120). Niektóre terminy występują wyłącznie w litewskich odpowiednikach i nie spotyka się ich wariantów z wyrazami obcymi, np.: gospodarka kreatywna (gospodarka twórczości), branże kreatywne (branże twórczości), warsztaty kreatywne (warsztaty twórczości) itd. Ponadto zdarzają się przypadki użycia dopełniacza rzeczowników twórca i kūrybininkas, np.: 4 Źródła przykładów podano na dwa sposoby. Dane dotyczące artykułów i prac magisterskich zamieszczono na końcu artykułu, w pozostałych przypadkach w nawiasach podano jedynie adres strony internetowej. 5 Język przykładów nie był poprawiany. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 3 Kačerauskas podkreśla, że związki zawodowe utrudniają upowszechnianie idei twórczych, które przeżywają kryzys tożsamości zarówno wtedy, gdy stają się narzędziem strategii (anty)twórczości, jak i gdy reprezentują społeczeństwo fabryczne, coraz bardziej wypierane przez społeczeństwo ludzi kreatywnych, obejmujące zarówno indywidualnych twórców, jak i ich grupy organizujące burze mózgów <...> (Valivonytė 2013: 135–136). Bo wówczas, wbrew marzeniom rządzących, nie będziemy mogli mówić o Litwie jako o „społeczeństwie twórców”: starsi ludzie z pewnością nie są tak kreatywni, otwarci na nowe technologie i zmotywowani jak młodzież (tspmi.vu.lt). Pojęcia ludzi kreatywnych i twórców nie są równoważne, dlatego wyrażenia społeczeństwo ludzi kreatywnych i społeczeństwo twórców uznaje się za synonimy częściowe (ideograficzne). Twórcami na ogół nazywa się tych, którzy tworzą coś w dziedzinie nauki, sztuki lub innych obszarach (zob. LKŽė), natomiast ludźmi kreatywnymi – specjalistów z różnych dziedzin działalności, którzy potrzebują kreatywnych i twórczych rozwiązań (szerzej zob. Kačerauskas 2014a: 157). Dopełniacz rzeczownika człowiek kreatywny jest używany także w odniesieniu do rezultatów działalności, np.: To jakby publiczny think-tank, w którym dorobek ekspertów i ludzi kreatywnych jest twórczo łączony z twórczością społeczności i zewnętrzną, a także z identyfikowaniem problemów (idkaunas.wordpress.com). Znaleziono również inne odpowiedniki obcego wyrazu. Cecha grup ludzi jest też oznaczana przymiotnikiem z przyrostkiem -ingas, -a, z formą określoną lub nieokreśloną: kūrybingas, -a («kreatywny»), albo imiesłowem czynnym czasu teraźniejszego, z formą określoną lub nieokreśloną: kuriantis, -i («tworzący»), np.: Projekt „Kreatywna Europa” („Creative Europe”) przewiduje przeznaczenie około 500 milionów euro na sztuki wizualne i performatywne (delfi.lt). W dokumencie zaznaczono również, że aby Europa mogła z powodzeniem wykorzystać swój najważniejszy zasób – kulturę – potrzebny jest także nowy kosmopolityzm, dynamiczne i kreatywne społeczeństwo oraz odpowiednie otoczenie (bns.lt). Społeczeństwo wiedzy i społeczeństwo tworzące (portalas.emokykla.lt). Społeczeństwo uczące się i tworzące jest gwarantem nie tylko pomyślnego rozwoju gospodarczego, lecz także dojrzałości demokratycznej (delfi.lt). Gdy mowa o cechach człowieka, derywat z przyrostkiem -iškas, -a kūrytviškas, -a jest używany w znaczeniu «kreatywny», np.: A kiedy ci bardzo wprawieni, złotoręcy i bardzo kreatywni programiści z „Freshmedia” zainstalują mi na tym blogu także sekcję komentarzy, będziecie mieli pełną swobodę wyrażania opinii we wszystkich sprawach i tematach związanych z 7MD w internecie (archyvas.7md.lt). Jeśli i ty jesteś taki bystry i kreatywny – wyślij swoje prace na adres [email protected]:) (skinslt.blogas.lt). W tym samym znaczeniu używa się też innych wyrazów obcych – kreatyvus, kreatyvinis, np.: Potrzebna jest kreatywna osoba, która potrafi wymyślić przyciągające wzrok, poważne i oryginalne logo, tak aby nie było żadnego kopiowania pomysłów (uzdarbis.lt). Elektryczność to przepływ ładunków elektrycznych. Tę definicję wbił nam do głowy w szkole kreatywny nauczyciel fizyki <...> (menozona.blogspot.lt). Czasami trudno powiedzieć, w jakim dokładnie znaczeniu używane są zapożyczenia – „twórczego” czy „kreatywnego”, np.: Myślenie kreatywne nie każdemu jest dane, niestety (lrytas.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 4 Wszyscy napotkani przeze mnie kreatywni ludzie byli bardzo nieprzewidywalni. Jednak dopóki pracują, ich wartość jest większa niż 10–20 „szarych” pszczółek pracownic (linkedin.com). Dzięki tej możliwości można wycinać różne kształty, jakie tylko może wymyślić kreatywny projektant (kreive.lt). Niekiedy znaczenie zapożyczenia wyjaśnia używany wraz z nim litewski odpowiednik, np.: „Kreatywne rozwiązania – podstawę tych rozwiązań stanowi model czynności myślowych twórczego (kreatywnego) myślenia” (Lesevičienė 2010: 7). Ogólnie rzecz biorąc, derywaty z przyrostkami -ingas, -a oznaczają obfitość danej cechy, natomiast derywaty z przyrostkami -iškas, -a mają znaczenie cechy charakterystycznej (DLKG 2006: 197, 207). Jak twierdzi Viktorija Daujotytė, przymiotnik kūrybiškas niewiele różni się od kūrybingas: „Przyrostek –ing- wskazuje na posiadanie zdolności twórczych. <...> Kūrybingas, posiadający twórczość, choćby brzmiało to nietypowo. <...>. Kūrybiškas. Co język litewski wyraża za pomocą tego przymiotnika, jak odróżnia go od kūrybingas? Różnica jest niewielka, z lekkim przesunięciem w stronę działania: człowiek działający w sposób kūrybiškai znajduje nieoczekiwane rozwiązania, dostrzega wyjścia, obiera nieoczekiwany kierunek, zauważa to, czego dotąd nie dostrzegano ani nie rozumiano” (Daujotytė 2010). O synonimiczności przymiotników kūrybingas i kūrybiškas świadczy także użycie ich derywatów. Na przykład w słownikach terminologicznych terminem kūrybingumu określa się zarówno zdolność tworzenia, jak i kreatywnego myślenia: 1. Zespół cech osobowości pozwalający dzięki produktywnej pracy osiągać oryginalne, społecznie znaczące i jakościowo nowe rezultaty działalności. 2. Zdolność do samodzielnego myślenia, odrzucania stereotypów, szybkiego orientowania się w sytuacjach problemowych, znajdowania nowych rozwiązań i formułowania nowych idei; proces tworzący zasadniczo nowy potencjał intelektualny (SportŽ 2002). Kompleks cech osobowości pozwalający dzięki produktywnej pracy osiągać oryginalne, społecznie znaczące i jakościowo nowe rezultaty działalności. Kreatywność uczniów przejawia się w oryginalności myśli, idei i pomysłów podczas wykonywania zadań szkolnych, krytyce starych idei oraz poszukiwaniu i znajdowaniu nowych (EdukologŽ 2007). Niekiedy w tekstach naukowych podejmuje się próbę odróżnienia znaczeń zapożyczeń i przymiotników litewskich, np.: Pracownicy agencji reklamowych są kreatywni, Picasso był twórczy, kreatywnych ludzi poszukuje się za pomocą ogłoszeń w gazetach <...>, a osoby twórcze studiują na akademiach sztuk pięknych i tak dalej. Definicja kreatywności jest starsza niż definicja twórczości – każdy człowiek twórczy jest kreatywny, ale nie każdy kreatywny jest twórczy. Zatem pojęcie twórczości definiuje się rozmaicie, jednak wielu autorów zgadza się, że jest to zdolność człowieka do odkrywania nowego. Pojęcie twórczości jest szerokie – obejmuje zarówno produktywne, oryginalne rezultaty rozwiązywania problemów, jak i produkcję artystyczną. W szerokim rozumieniu można je pojmować jako produktywne myślenie przejawiające się w różnych dziedzinach ludzkiej ekspresji <...> (Koženevska 2005: 7). Jednak tutaj kreatyvus, -i jest używane w znaczeniu „twórczy”, a kūrybiškas – w znaczeniu „obdarzony zdolnościami twórczymi”. W tych samych sytuacjach znacznie częściej używa się litewskich przymiotników kūrybinis, -ė, kūrybingas, -a ir kūrybiškas, -a, np.: We współczesnym, dynamicznym środowisku biznesowym od pracowników najczęściej wymaga się znajdowania metod lub rozwiązań, które byłyby niespotykane i nieznane. Ma to na celu wykorzystanie kreatywności człowieka, toteż cecha ta jest coraz bardziej ceniona. Psycholog Genovaitė Petronienė zgodziła się opowiedzieć, jak odkryć i wykorzystać własne twórcze myślenie (delfi.lt). „Twórcze myślenie – perspektywa przyszłości” to temat seminarium, którym Centrum Studiów Edukacyjnych VDU rozpoczęło nowy rok akademicki (uvm.vdu.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 5 Kreatywne myślenie otwiera przed człowiekiem możliwości twórcze i pozwala spojrzeć na życie z innej perspektywy (panele.lt). Obce wyrazy są używane w znaczeniu „twórczy”, gdy chce się powiedzieć, że jakiś przedmiot, zdjęcie, obraz, reklama lub inna rzecz jest nietypowa, swoista, oryginalna, np.: Zestaw kreatywnych i nietypowych drobiazgów (humorodoze.lt). Mnóstwo kreatywnego papieru i kopert do Państwa twórczej działalności (vestuvesaz.lt). Kreatywny domek za 320 000 USD <...> Pewien obywatel Szwecji sprzedaje domek za 320 000 dolarów amerykańskich. Z zewnątrz domek jak domek, nic wyszukanego, ale w środku... prawdziwy statek kosmiczny! (yeah.lt). Jakie tematy można wykorzystać do kreatywnych zdjęć ślubnych? Dowolne! Nie ma żadnych ograniczeń, pełna swoboda dla wyobraźni (pajuriofoto.lt). Kobieta, która zrzuciła wagę: swoiste, kreatywne portrety „przed” i „po” odchudzaniu (yeah.lt). Obcych wyrazów używa się także w odniesieniu do pojęć abstrakcyjnych, na przykład gdy chce się powiedzieć, że jakiś sposób rozwiązania problemu jest nieoczekiwany lub pomysłowy, np.: No i co, bardzo kreatywne rozwiązanie, nie trzeba już odpinać pasa bezpieczeństwa, żeby otworzyć butelkę piwa (automotong.lt). Niekiedy znaczenie przymiotnika obcego pochodzenia wyjaśniają następujące po nim wyrazy, np.: Czym jest oryginalna, kreatywna (pomysłowa) reklama? (asvyras.lt). Te same rzeczy określa się litewskimi i międzynarodowymi przymiotnikami twórczy, -a; pomysłowy, -a; oryginalny, -a, np.: twórcze przedmioty (idomybes.pasmama.tv3.lt), pomysłowe przedmioty (cha.lt), oryginalne przedmioty (lol.tv3.lt), twórcze zdjęcia (tavosekme.lt), pomysłowe zdjęcia ślubne (smstv.lt), oryginalne zdjęcia ślubne (lol.tv3.lt). W tych samych sytuacjach reklamę najczęściej określa się zarówno jako twórczą, jak i kreatywną, np.: Fabryka kreatywnych reklam. Jeśli sądzisz, że reklamy mogą tworzyć tylko osoby o wyjątkowym talencie, które w branży zwykle nazywa się „kreatywnymi”, jesteś w błędzie. Do generowania pomysłów można wykorzystać określone techniki, które w mgnieniu oka pozwalają stworzyć wiele nowych/interesujących, czasem nawet szokujących scenariuszy reklam i filmów. Podczas kursu nauczysz się być kreatywnym i spróbujesz swoich sił w tworzeniu reklam (delfi.lt). Nowoczesna, współczesna reklama twórcza, która nie może się obyć bez technologii cyfrowych i komputerowych programów do modelowania (facebook.com). Reklamę określa się także przymiotnikami pomysłowa, oryginalna, np.: pomysłowa reklama (cha.lt), oryginalna reklama (mano.automanas.lt). Gdy chce się powiedzieć, że styl muzyki, architektury jest unikalny, niepowtarzalny, improwizowany, omawiane obce wyrazy są używane w znaczeniu „twórczy”, np.: Jest to całkowicie swobodny, otwarty na wszelkie syntezy i interakcje zespół, którego brzmienia powinny przypaść do gustu zarówno znawcom jazzu, jak i rapu oraz różnorodnej muzyki eksperymentalnej, alternatywnej i innej kreatywnej (diazoscena.blogspot.lt). To bardzo interesujący styl kreatywny, mający związki także ze stylami regularnym klasycznym, high-tech i nowoczesnym. Styl architektoniczny przedstawia połączenie tych stylów, czerpiąc z każdego z nich coś swoistego i charakterystycznego. Jednak w tym stylu, w przeciwieństwie do wymienionych, atrybuty nie są najważniejsze. Istotne jest wykorzystanie wielu cech wymienionych wyżej stylów (mano-sodas.blogspot.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kūryvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 6 Ustalenie litewskich odpowiedników jest trudne, ponieważ znaczenie wyrazów obcych i połączeń z ich udziałem nie jest całkiem jasne. W podobnych sytuacjach używa się przymiotnika kūrybiškas, -a. Na przykład kūrybiška określa się nietradycyjną, improwizacyjną muzykę oraz oryginalną, wyróżniającą się architekturę, np.: Łącząc różne style, zadebiutowali jako wykonawcy poezji śpiewanej, ale od razu wyróżnili się niezwykle melodyjną i kreatywną muzyką oraz instrumentami własnego pomysłu — jeśli tak można nazwać piły, szuflady, dzwony i wodę (mic.lt). Wszystko to przypomina początek filmu z czasów radzieckich „Ironia losu, czyli z prysznica”, który stał się klasyką noworoczną; z lekką ironią — co zadziwiające, nieocenzurowaną w tamtym czasie — ukazano w nim, jak stylowa i kreatywna architektura stopniowo przekształciła się w jednakowe budynki przypominające pudełka z oknami (sa.lt). Kūrytyvia, kūrytyvine określa się rodzaj fotografijos, w którym fotografuje się zaaranżowaną sytuację, np.: Zazwyczaj albumy ślubne interesują przede wszystkim krewnych i bliskich przyjaciół młodej pary, ale zdjęcia w „kreatywnym” stylu to zupełnie inna sprawa. Otrzymają Państwo niestandardową opowieść w obrazach, którą z przyjemnością obejrzą wszyscy, nawet osoby, które nie znają osobiście panny młodej i pana młodego (pajuriofoto.lt). W Wileńskiej Narodowej Galerii Sztuki zorganizowano retrospektywną wystawę Stasysa, na której pokazano również prace rzeźbiarskie oraz fotografię kreatywną (reżyserską, inscenizowaną) (kunstkamera.lt). Wyrazy obce kreatyvus, -i; kreatyvinis, -ė używane do określania rodzaju fotografii konkurują z dziesięcioma wyrazami pochodzenia litewskiego i mieszanego. Najczęstszymi litewskimi odpowiednikami są przymiotniki kūrybinė, kūrybiška, np.: Ostatnio dla autora ważniejsza od zdjęć reportażowych, dokumentujących wydarzenia, staje się fotografia twórcza (ltmkm.lt). Kreatywna fotografia Razauskai Atelier <...> Razauskai Atelier to fotografia twórcza. Wszystkie usługi fotograficzne, tyle że być może nieco wyróżniające się twórczym wypróbowywaniem pomysłów, miłą atmosferą i dobrym nastrojem. Nie stoimy w kącie z aparatem, aktywnie prowadzimy sesje, aby nie trzeba było oglądać nudnych, wyreżyserowanych zdjęć (skelbiu.lt). W tym samym znaczeniu używa się przymiotnika meninè, np.: Fotografia artystyczna to oryginalne, artystyczne zdjęcia wykonywane w plenerze i w nietypowych miejscach; bawi się obrazami, barwami i nastrojami, utrwala szczegóły, stroje (suknie ślubne, buty, welony) oraz symbole. Wykorzystuje się elementy reżyserii (apievestuves.lt). Jednak terminy kūrybinė fotografija i meninè fotografija nie są synonimiczne we wszystkich sytuacjach. Termin meninè fotografija określa również dziedzinę sztuk wizualnych, np.: Fotografia artystyczna to rodzaj fotografii, dziedzina sztuk wizualnych. Opiera się na subiektywnym, indywidualnym spojrzeniu fotografa na rzeczywistość (193.219.191.176/mm/ars1/Puslapiai/fotografija/foto_teor.htm). W takich przypadkach można mówić o synonimii kontekstowej. Synonimy kontekstowe powstają tylko w określonych kontekstach, gdy tę samą rzecz na przemian określa się wyrazami o różnych znaczeniach (LKE 2008: 488). Jest też więcej konkurencyjnych wobec zapożyczeń wyrazów. Niektóre z nich to derywaty z przyrostkiem -inis, -ė, np.: Fotografia reżyserowana daje większą gwarancję, że zdjęcia będą takie, jakich oczekują młodzi. Zasadniczo taki sposób fotografowania to pozowanie, sesja artystyczna, przemyślane chwile (apievestuves.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 7 Zdarzają się też niepoprawne derywaty, np.: Reportaż i fotografia inscenizowana (= fotografia inscenizująca)? (meninenuotrauka.lt). Derywatów z przyrostkiem -inis, -ė nie tworzy się od takich wyrazów podstawowych, które same są derywatami i mają znaczenie abstrakcyjne (Akelaitis, Pečkūvienė, Žilinskienė 2009: 175). Zamiast zapożyczenia kreatyvinė używa się imiesłowów biernych czasu teraźniejszego w formie określonej: pozuojamoji, pastatomoji, np.: Pozowana – gdy fotograf ślubny prosi o pozowanie, wskazuje, jak i gdzie stanąć, obrócić się itp. (apieves-tuves.lt). <...> to nie fotografia inscenizowana, lecz reportaż; obiekty się poruszają, chciano pokazać emocje uczestników (efoto.lt). Ponadto zdarzają się nieokreślone imiesłowy bierne czasu przeszłego, na przykład fotografia pozowana, fotografia inscenizowana, fotografia reżyserowana (skelbiu.lt, lfc.lt, efoto.lt). Jednak do wyrażania cechy rodzajowej należy używać form określonych czasu teraźniejszego. Przymiotnik kreatyvinis, -ė jest używany również do określania cech innych dziedzin działalności, na przykład kreatyvine nazywa się terapijos rodzaj, podczas którego coś się tworzy, np.: W pracy z dziećmi o specjalnych potrzebach stosuje się terapię kreatywną: baśniową, piaskową (panemunesld.kaunas.lm.lt). Jednak znacznie częściej ten rodzaj terapii określa się przymiotnikiem z przyrostkiem -inis, -ė kūrybinė oraz dopełniaczem rzeczownika kūryba, np.: Podczas zajęć z terapii twórczej wykorzystywane będą metody terapii przez sztukę, baśnie, lalki i glinę, które pomogą Państwu uporządkować wyznawane wartości, uważniej spojrzeć na siebie, odzyskać siły, wzmocnić poczucie własnej wartości oraz przywrócić możliwość życia w pokoju i harmonii z sobą i otoczeniem (gaivas-tis.lt). Na zajęciach z terapii twórczości uczymy się uwalniać swoje wewnętrzne „ja”, bawić się i improwizować (psichikossvei-katoscentras.lt). WNIOSKI 1. Anglicyzm kreatyvus, -i i jego derywaty kreatyvinis, -ė, kreatyviškas, -a, występujący w tekstach naukowych, publicystycznych i potocznych, służy do nazywania pojęć z teorii społeczeństwa (klasy) kreatywnego oraz do opisywania cech ludzi, dziedzin działalności, przedmiotów i przedstawianych zjawisk. Obcymi wyrazami określa się, że ktoś zajmuje się działalnością twórczą lub jest z nią związany, jest twórczy, kreatywny, swoisty, niezwykły, oryginalny, pomysłowy. Kreatyvus, -i i jego derywaty są najczęściej używane w tych samych znaczeniach. 2. Obce wyrazy konkurują z 17 różnymi odpowiednikami litewskimi i o mieszanym pochodzeniu. Odpowiedniki zależą od opisywanych zjawisk, jednak najczęściej używa się pary gramatycznych synonimów kūrybinis, -ė i kūrybos oraz przymiotników z przyrostkami -ingas, -a; -iškas, -a. W niektórych przypadkach odpowiedniki nie są tożsame i mają to samo znaczenie tylko w określonych sytuacjach. 3. Analiza obcych wyrazów i ich odpowiedników pokazuje, że litewskie przymiotniki kūrybingas, -a i kūrybiškas, -a oraz utworzone od nich rzeczowniki są używane synonimicznie, gdy mowa o ludziach lub ich grupach. Znaczenia tych przymiotników należy rozróżniać – kūrybingas, -a powinno być używane w znaczeniu BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 8 „tworzący, mający zdolności twórcze”, natomiast kūrybiškas, -a – w znaczeniu „znajdujący nieoczekiwane rozwiązania, oryginalny, nieoczekiwany, pomysłowy”. 4. Obce wyrazy są zbędnym i niejasnym środkiem wyrazu; nierzadko trzeba używać obok nich dodatkowych słów. Do opisywania określanych zjawisk wystarczą zwykłe wyrazy utworzone za pomocą środków własnego języka. Gdy chce się podkreślić, że człowiek, grupa ludzi lub cała ich społeczność coś tworzy i ma zdolności twórcze, należy używać wyrazów kūrybinis, -ė, kūrybingas, -a, kūrybos. Jeśli chce się powiedzieć, że człowiek znajduje nieoczekiwane rozwiązania i dostrzega to, co wcześniej nie zostało zauważone, należy użyć przymiotnika kūrybiškas, -a. Tego samego przymiotnika należy używać, gdy chce się powiedzieć, że jakiś przedmiot, przedstawiane zjawisko, styl muzyczny lub architektoniczny jest oryginalny, niezwykły, improwizowany, niepowtarzalny. ŠALTINIAI Kačerauskas T. 2014a: Kūrybinė klasė: ekonominiai, sociologiniai, filosofiniai aspektai. – Filosofija. Sociologija 25, 155–163. Prieiga internete: www.lmaleidykla.lt/publ/0235-7186/2014/3/155-163.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Kačerauskas T. 2014b: Kūrybos visuomenės terminai ir sampratos. – Logos 78, 6–18. Prieiga internete: litlogos.eu/L78/Logos_78_006_018_Kacerauskas.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Kinčinaitis V. 2013: Kultūros ir meno rinka pokyčių visuomenėje. – Inter-studia humanitatis 15, 69–84. Prieiga internete: www.su.lt/bylos/mokslo_leidiniai/interstudija/2013_15/kincinaitis.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Koženevska T. 2005: Vyresniųjų klasių (8–12) mokinių kūrybiškumo ypatumai. Magistro darbas, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Prieiga internete: vddb.library.lt/fedora/get/LT-eLABa-0001:E.02~2005~D_20050622_121833-59453/DS.005.0.01.ETD (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Lesevičienė V. 2010: Skirtingo meistriškumo individualių ir komandinių šakų sportininkų konfliktų ypatumai. Magistro darbas, Kaunas: Lietuvos kūno kultūros akademija. Prieiga internete: vddb.laba.lt/fedora/get/LT-eLABa-0001:E.02~2010~D_20100531_160411-39053/DS.005.0.01.ETD (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Remeika R., Čepaitis R. 2008: Kūrybinės visuomenės kūrimo strategijos problemos Lietuvoje. Konferencija „Informacijos, žinių ar kūrybinė visuomenė?“. Prieiga internete: www3.lrs.lt/docs2/UQGHQQIT.DOC (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Šerpetis 2011: Socialinio chaoso kolonizacija: politinės juvenologijos epilegomenai. – Inter-studia humanitatis 12, 7–24. Prieiga internete: interstudia.lt/wp-content/uploads/2013/01/12_Inter-studia_humanitatis_2011.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Valionytė I. 2013: Plagijavimas reklamoje: kūrybinio mąstymo trūkumas ar perpildytos rinkos pasekmė? – Santarka 21, 128–139. Prieiga internete: file:///C:/Users/Robertas/Downloads/164-572-1-PB%20(2).pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). LITERATŪRA Akelaitis G., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2009: Specialybės kalba. Administracinės kalbos vadovėlis, Vilnius: Mykolo Romerio universiteto Leidybos centras. Daujotytė V. 2010: Kūrybingumas ir kūrybiškumo atpažinimas. – Mokslo Lietuva. Nr. 3 (425). Prieiga internete: mokslasplius.lt/mokslo-lietuva/2006-2011/node/2450.html (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 9 EdukologŽ 2007: Enciklopedinis edukologijos žodynas. Sud. Leonas Jovaiša, Vilnius: Gimtasis žodis. Prieiga internete: terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Kniūkšta P. 1976: Priesagos -inis būdvardžiai, Vilnius: Mokslas. KP 4 2013: Kalbos patarimai 4: Leksika: 1. Skolinių vartojimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Kuzavinis K. 1996: Lotynų-lietuvių kalbų žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. LKE 2008: Lietuvių kalbos enciklopedija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. DLKG 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKŽe 2005: Lietuvių kalbos žodynas. Prieiga internete: www.lkz.lt (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). SportŽ 2002: Sporto terminų žodynas. T. 1. 2-asis patais. ir papild. leid. Parengė S. Stonkus, Kaunas: LKKA. Prieiga internete: terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Gauta 2015 10 31 Priimta 2015 12 16 BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204