Svetimžodis „kreatyvus, -i“ ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS Instytut Języka Litewskiego ZAPOŻYCZENIE KREATYVUS, -I I JEGO DERYWATY: ZNACZENIA I ODPOWIEDNIKI SŁOWA KLUCZOWE: twórczość, społeczeństwo kreatywne, twórczy, kreatywny. W czwartej książce „Porad językowych” słowo kreatyvas uznaje się za niezalecane zapożyczenie, podaje się normatywne odpowiedniki – kūrinys, kūryba i kūrybininkas (KP 4 2013: 41). W tekstach stylu potocznego, publicystycznego i naukowego można znaleźć przypadki użycia pokrewnego zapożyczenia – przymiotnika kreatyvus oraz jego hybrydowych derywatów kreatyvinis, kreatyviškas. Są to dość często1 używane przymiotniki, ich status nie został jeszcze określony, normatywne odpowiedniki nie są jasne, są używane w więcej niż jednym znaczeniu i konkurują z niejednym odpowiednikiem. W artykule opisano okoliczności użycia przymiotników kreatyvus, kreatyvinis i kreatyviškas, ustalono ich znaczenia i odpowiedniki. Materiał zebrano z elektronicznych i drukowanych tekstów reprezentujących różne style; ogółem przeanalizowano ponad 70 przypadków użycia przymiotnika kreatyvus i jego odpowiedników. Przypuszczalnie pochodzący z łaciny2 i zapożyczony za pośrednictwem języka angielskiego (por. ang. creative) przymiotnik kreatyvus, -i oraz jego derywaty kreatyvinis, -ė; kreatyviškas, -a, a także pojawienie się litewskich odpowiedników wiążą się ze współczesnym rozumieniem twórczości i kreatywności. Kreatywność (por. ang. creativity) jest rozumiana nie tylko jako zdolność tworzenia dzieł sztuki lub robienia czegoś nowego w dziedzinie nauki i techniki, lecz także jako wysuwanie nowych idei, konieczność życia społecznego i gospodarczego oraz jedno z najważniejszych zadań edukacji. W teorii klasy kreatywnej socjologa Richarda Floridy (ang. creative class) lub społeczeństwa kreatywnego3 (ang. creative society) twierdzi się, że klasę kreatywną tworzą ludzie, którzy poprzez swoją działalność twórczą tworzą wartość ekonomiczną i przyczyniają się do dobrobytu gospodarczego oraz do gospodarczego wzrostu społeczeństwa i państwa. Zgodnie z koncepcją społeczeństwa kreatywnego za przedstawicieli zawodów kreatywnych uważa się nie tylko artystów i pisarzy, lecz także wykładowców, pracowników reklamy, twórców lub prowadzących programy telewizyjne i radiowe, wykonawców piosenek, występów lub numerów cyrkowych. Twórcy to innowatorzy, wynalazcy, architekci, inżynierowie (twórczość techniczna), finansiści, menedżerowie lub lekarze – wszyscy, którzy potrzebują kreatywnych rozwiązań (szerzej zob. Kačerauskas 2014a: 156–157). Analizowane zapożyczenia są używane w odniesieniu do różnych rzeczy, a przede wszystkim należy wymienić pojęcia społeczeństwa (klasy) kreatywnego. Przymiotnikami kreatyvus, -i; kreatyvinis, -ė określa się grupę lub ogół osób tworzących, kreatywnych, np.: 1 Na przykład wyszukiwarka Google wskazuje ponad 6000 przypadków użycia przymiotnika kreatyvus, -i. Dane są przybliżone, nie uwzględniono niektórych cech wyszukiwarki. 2 Por. creo, creāre, creāvī, creātum – „(stworzyć) tworzyć” (zob. Kuzavinis 1996: 206). 3 Używana jest również forma dopełniacza rzeczownika – społeczeństwo twórczości. JĘZYK OGÓLNY | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JĘZYK OGÓLNY | 87 (2014) www.bendrinekalba.lt ISSN orientacje w oglądzie rzeczywistości społeczno-kulturowej analizowane są w książce amerykańskiego 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Obce słowo kreatywny, -a i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 2 Nowe socjologa R. Floridy „Kreatywna klasa: ludzie, którzy zmieniają przyszłość”, uzasadniającej tezę, że oryginalne, prowokacyjne i perspektywiczne propozycje, idee, sposoby działania i środki pojawiają się i są tworzone w przestrzeniach, w których kultura realizuje się w twórczych, dynamicznych formach (Šerpetis 2011: 144). kreatywnej klasy, burżuazyjnej bohemy w społeczeństwie (Kinčinaitis 2013: 75). Wiem, jak zebrać Kita vertus, atsiranda autorių, kurie bando perrašyti parodomojo vartojimo istoriją ir reikšmę šiuolaikinėje armię: <...> 2. regularna armia. <...> hipsterzy i różnej maści kreakle (kreatywna klasa – projektanci, ludzie reklamy, artyści i po prostu „odjechani”)5 (respublika.lt). Przymiotnikiem kreatywny, -a oznacza się, że rezultaty działalności są związane z twórczością, np. : Nawet alibi sobie wymyślił – niby to „kreatywna” praca studentów (aha, wskażcie mi tę szkołę wyższą) (plus.google.com). Według R. Floridy klasę kreatywną tworzą osoby pracujące w nauce i inżynierii, w badaniach i rozwoju, w gałęziach przemysłu opartych na (wysokich) technologiach (innymi słowy, w gałęziach przemysłu opartych na innowacjach), w przemyśle artystycznym, muzycznym, kulturalnym, estetycznym i projektowym (innymi słowy, w gałęziach przemysłu kreatywnej produkcji), a także przedstawiciele zawodów opartych na wiedzy i kompetencjach w dziedzinie ochrony zdrowia, pośrednictwa finansowego i usług prawnych (Remeika, Čepaitis 2008: 2). Jednak znacznie częściej w tych samych sytuacjach (omawiając społeczeństwo kreatywne, jego działalność i rezultaty) używane są słowa litewskie; najczęściej – przymiotnik z przyrostkiem -inis, -ė kūrybi nis, -ė albo dopełniacz rzeczownika kūryba, np. Społeczeństwo twórcze – nowy, rozwijający się świat ludzi zajmujących się pracą naukową i twórczą (mokslofestivalis.eu). W artykule analizowane są naukowe podejścia do społeczeństwa twórczego przy definiowaniu jego terminów, oparte na tak różnych naukach lub ich gałęziach, jak estetyka i filozofia, socjologia i komunikacja, ekonomia i zarządzanie (Kačerauskas 2014b: 6). Ponadto wspólnotę można traktować analogicznie do twórczej jednostki, poszukującej w działalności twórczej nie tyle bogactwa, ile szczęścia (Kačerauskas 2014b: 7). Zasoby produkcyjne dla produkcji twórczej są bardzo obfite, a same produkty twórcze charakteryzują się wyjątkowo dużą różnorodnością, z powodu której w sektorze KI ukształtowało się hiperkonkurencyjne środowisko biznesowe (kikas.lt). Przede wszystkim mowa o ocenie ekonomicznej, kiedy taki czy inny produkt twórczy ma popyt na rynku (Kačerauskas 2014a: 159). Połączenia z przymiotnikiem kūrybinis, -ė z przyrostkiem -inis, -ė oraz z dopełniaczem rzeczownika kūryba można nazywać synonimami gramatycznymi. Mówiąc o synonimach gramatycznych, za synonimiczne uznaje się takie ich formy, które mają identyczne lub bliskie semantycznie uogólnione znaczenie i pełnią analogiczne funkcje gramatyczne (Kniūkšta 1976: 120). Niektóre terminy są używane wyłącznie z litewskimi odpowiednikami i nie występują ich warianty z wyrazami obcego pochodzenia, np.: kūrybinė (kūrybos) ekonomika, kūrybinės (kūrybos) industrijos, kūrybinės (kūrybos) dirbtuvės itd. Ponadto występują przypadki użycia dopełniacza rzeczowników kūrėjas i kūrybininkas, np.: 4 Źródła przykładów podano dwojako. Dane dotyczące artykułów i prac magisterskich podano na końcu artykułu, w pozostałych przypadkach w nawiasach wskazano jedynie adres strony internetowej. 5 Język przykładów nie był poprawiany. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Zapożyczenie kreatyvus, -i i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 3 jako narzędzie Kačerauskas pabrėžia profsąjungų trukdymą kūrybinių idėjų sklaidai, kurios patiria tapatumo krizę tiek tapstrategii (anty-)twórczych, a także reprezentując społeczeństwo fabryczne, które jest coraz bardziej wypierane przez społeczeństwo twórców, obejmujące zarówno indywidualnych twórców, jak i ich grupy podczas szturmu na idee <...> (Valivonytė 2013: 135–136). Ponieważ wówczas, wbrew marzeniom rządzących, nie będziemy mogli mówić o Litwie jako o „społeczeństwie twórców”: osoby starsze z pewnością nie są tak twórcze, otwarte na nowe technologie i zmotywowane jak młodzież (tspmi. vu.lt). Pojęcia twórczego pracownika i twórcy nie są równoważne, dlatego wyrażenia społeczeństwo twórczych pracowników i społeczeństwo twórców należy uznać za częściowe (ideograficzne) synonimy. Za twórców zwykle uważa się tych, którzy coś tworzą w dziedzinie nauki, sztuki lub w innych dziedzinach (zob. LKŽe), a za twórczych pracowników – specjalistów z różnych dziedzin działalności, którzy potrzebują kreatywnych i twórczych rozwiązań (szerzej zob. Kačerauskas 2014a: 157). Dopełniacz rzeczownika kūrybininkas jest używany również w odniesieniu do rezultatów działalności, np. : To coś w rodzaju publicznego think-tanku, w którym produkcja ekspertów i twórczych pracowników zostaje jakościowo połączona z twórczością społeczności i twórczością zewnętrzną oraz identyfikacją problemów (idkaunas.wordpress.com). Znaleziono również inne odpowiedniki wyrazów obcych. Właściwość grup ludzi oznacza się także za pomocą przymiotnika w formie określonej lub nieokreślonej z przyrostkiem -ingas, -a kūrybingas, -a, a także imiesłowem czasu teraźniejszego strony czynnej w formie określonej lub nieokreślonej kuriantis, -i, np. Projekt „Kreatywna Europa” („Creative Europe”) przewiduje przeznaczenie na sztuki wizualne i sztuki performatywne około 500 milionów euro (delfi.lt). W dokumencie zaznacza się również, że aby Europa z powodzeniem wykorzystywała swój najważniejszy zasób – kulturę – potrzebuje także nowego kosmopolityzmu, dynamicznego i kreatywnego społeczeństwa oraz odpowiedniego środowiska (bns.lt). Społeczeństwo wiedzy i twórcze (portalas.emokykla.lt). Społeczeństwo uczące się i twórcze jest gwarantem nie tylko pomyślnego rozwoju gospodarczego, lecz także dojrzałości demokratycznej (delfi.lt). Gdy mowa o cechach człowieka, derywat kreatyviškas, -a z przyrostkiem -iškas, -a jest używany w znaczeniu „twórczy”, np. : A kiedy już bardzo wprawni, złote rączki i niezwykle kreatywni programiści „Freshmedia” zechcą zainstalować na tym blogu także sekcję komentarzy, będziecie mieli pełną swobodę wyrażania swojej opinii we wszystkich kwestiach i tematach związanych z 7MD w internecie (archyvas.7md.lt). Jeśli i ty jesteś taki bystry i kreatywny – wyślij swoje prace na adres [email protected] :) (skinslt.blogas.lt). W tym samym znaczeniu używane są także inne wyrazy obcego pochodzenia – kreatyvus, kreatyvinis, np. : Potrzebna jest kreatywna osoba, która potrafiłaby wymyślić przyciągające wzrok, poważne i oryginalne logo, tak aby nie było żadnego kopiowania pomysłów (uzdarbis.lt). Elektryczność – to przepływ ładunków elektrycznych. Tę definicję wbił nam do głowy w szkole kreatywny nauczyciel fizyki <...> (menozona.blogspot.lt). Czasami trudno dokładnie powiedzieć, w jakim znaczeniu używane są wyrazy obcego pochodzenia – „twórczy” czy „kreatywny”, np. : Kreatywne myślenie nie jest, niestety, dane każdemu (lrytas.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Obcojęzyczne słowo kreatyvus, -i i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 4 Wszyscy kreatywni twórcy, których spotkałem, byli bardzo nieprzewidywalni. Jednak dopóki pracują, ich wartość jest większa niż 10-20 „szarych” pracowitych pszczółek (linkedin.com). Dzięki tej możliwości można wycinać różne kształty, jakie tylko może wymyślić kreatywny projektant Kai kada svetimžodžio reikšmė aiškėja iš kartu vartojamo lietuviško atitikmens, pvz.: (kreive.lt). „Kreatywne rozwiązania — podstawę tych rozwiązań stanowi model działań twórczego (kreatywnego) myślenia” (Lesevičienė 2010: 7). Ogólnie rzecz biorąc, derywaty z przyrostkami -ingas, -a oznaczają obfitość cechy, natomiast derywaty z przyrostkami -iškas, -a mają znaczenie właściwej cechy (DLKG 2006: 197, 207). Jak twierdzi Viktorija Daujotytė, przymiotnik kūrybiškas niewiele różni się od kūrybingas: „Przyrostek -ing oznacza posiadanie zdolności twórczych. <...> Kūrybingas, posiadający twórczość, choć brzmiałoby to jakkolwiek niezwyczajnie. <...>. Kreatywny. Co język litewski wyraża tym przymiotnikiem i jak odróżnia go od przymiotnika „twórczy”? Rozróżnia je nieznacznie, nieco ukierunkowując je na działanie: osoba działająca kreatywnie znajduje nieoczekiwane rozwiązania, dostrzega wyjścia, obiera nieoczekiwany kierunek, zauważa to, co dotąd nie zostało dostrzeżone ani uświadomione” (Daujotytė 2010). O synonimiczności przymiotników kūrybingas i kūrybiškas świadczy również użycie ich derywatów. Na przykład w słownikach terminologicznych słowem „kreatywność” określa się zarówno zdolność tworzenia, jak i kreatywnego myślenia: 1. Zespół cech osobowości umożliwiający osiąganie w wyniku produktywnej pracy oryginalnych, społecznie znaczących, jakościowo nowych rezultatów działalności. 2. Zdolność do samodzielnego myślenia, odrzucania stereotypów, szybkiego orientowania się w sytuacjach problemowych, znajdowania nowych rozwiązań, wysuwania nowych idei; proces tworzący zasadniczo nowy potencjał intelektualny (SportŽ 2002). Kompleks cech osobowości umożliwiający osiąganie w wyniku produktywnej pracy oryginalnych, społecznie znaczących, jakościowo nowych rezultatów działalności. Kreatywność uczniów przejawia się w oryginalności myśli, idei i zamysłów podczas wykonywania zadań szkolnych, w krytyce starych idei oraz poszukiwaniu i znajdowaniu nowych (EdukologŽ 2007). Niekiedy w tekstach w stylu naukowym podejmuje się próbę rozróżnienia znaczeń zapożyczeń i litewskich przymiotników, np. : Kreatywni są pracownicy agencji reklamowych, twórczy był Picasso, kreatywnych ludzi poszukuje się za pomocą ogłoszeń w gazetach <...>, twórczy studiują w akademiach sztuk pięknych i tak dalej. Definicja kreatywności jest starsza niż definicja twórczości – każda osoba twórcza jest kreatywna, ale nie każda osoba kreatywna jest twórcza. Zatem pojęcie twórczości definiuje się różnorodnie, jednak wielu autorów zgadza się, że jest to zdolność osoby do odkrywania czegoś nowego. Pojęcie twórczości jest szerokie – od produktywnych, oryginalnych rezultatów rozwiązywania problemów po produkcję artystyczną. W szerokim znaczeniu można ją rozumieć jako produktywne myślenie, przejawiające się w różnych dziedzinach ludzkiej ekspresji <...> (Koženevska 2005: 7). Jednak tutaj kreatywny, -a jest używany w znaczeniu „twórczy”, a twórczy – w znaczeniu „kreatywny”. W tych samych sytuacjach znacznie częściej używa się litewskich przymiotników kūrybinis, -ė, kūrybingas, -a i kūrybiškas, -a, np. : We współczesnym dynamicznym środowisku biznesowym od pracowników najczęściej wymaga się odkrywania metod lub rozwiązań, które byłyby jeszcze przez nikogo niesłyszane i niewidziane. W ten sposób dąży się do wykorzystania ludzkiej kreatywności, dlatego cecha ta zaczyna być coraz bardziej ceniona. Jak odkryć i wykorzystać swoje twórcze myślenie, zgodziła się opowiedzieć psycholożka Genovaitė Petronienė (delfi.lt). „Kreatywne myślenie – perspektywa przyszłości” – to temat seminarium, którym Centrum Studiów Edukacyjnych VDU rozpoczęło nowy rok akademicki (uvm.vdu.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Słowo obcego pochodzenia kreatyvus, -i i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 5 Kreatywne myślenie otwiera twórcze zdolności człowieka i daje możliwość spojrzenia na życie z innej perspektywy (panele.lt). Obcego słowa „kūrybiškas” używa się wtedy, gdy chce się powiedzieć, że jakiś przedmiot, zdjęcie, obraz, reklama lub inna rzecz jest niezwykła, swoista, oryginalna, np. : Zestaw kreatywnych i niezwykłych drobiazgów (humorodoze.lt). Mnóstwo kreatywnego papieru i kopert do Państwa twórczej działalności (vestuvesaz.lt). Kreatywny domek za 320 000 USD <...> Pewien obywatel Szwecji sprzedaje domek za 320 000 dolarów amerykańskich. Z zewnątrz domek jak domek, nic wyszukanego, ale od środka… prawdziwy statek kosmiczny! (yeah.lt). Jakie tematy można wykorzystać do kreatywnych zdjęć ślubnych? Jakiekolwiek! Brak jakichkolwiek ograniczeń, pełna swoboda dla wyobraźni (pajuriofoto.lt). Kobieta, która pozbyła się nadwagi: osobliwe, kreatywne portrety „przed” i „po” odchudzaniu (yeah.lt). Wyrazy obcego pochodzenia są używane także w odniesieniu do rzeczy abstrakcyjnych, na przykład gdy chce się powiedzieć, że jakiś sposób rozwiązania problemu jest nieoczekiwany lub pomysłowy, np. : O co chodzi, bardzo kreatywne rozwiązanie, nie trzeba już odpinać pasa bezpieczeństwa, żeby otworzyć butelkę piwa (automotong.lt). Niekiedy znaczenie przymiotnika obcego pochodzenia wyjaśniają następujące po nim słowa, np. : Czym jest oryginalna, kreatywna (pomysłowa) reklama? (asvyras.lt). Te same rzeczy określa się litewskimi i międzynarodowymi przymiotnikami kūrybiškas, -a; pomysłowy, -a; oryginalny, -a, np.: kreatywne przedmioty (idomybes.pasmama.tv3.lt), pomysłowe przedmioty (cha.lt), oryginalne przedmioty (lol.tv3.lt), kreatywne zdjęcia (tavosekme.lt), pomysłowe zdjęcia ślubne (smstv.lt), oryginalne zdjęcia ślubne (lol.tv3.lt). W tych samych sytuacjach reklama najczęściej nazywana jest zarówno kreatywną, jak i twórczą, np. : Fabryka kreatywnych reklam. Jeśli sądzisz, że reklamy mogą tworzyć tylko osoby obdarzone wyjątkowym talentem, które w branży zwykle nazywa się „kreatywnymi”, jesteś w błędzie. Do generowania pomysłów można wykorzystać określone techniki, które w jednej chwili pozwalają stworzyć wiele nowych/interesujących, czasem nawet szokujących scenariuszy reklam i filmów. Podczas kursu nauczycie się być kreatywni i zetkniecie się z tworzeniem reklam (delfi.lt). Współczesna, nowoczesna i niemogąca obejść się bez technologii cyfrowych oraz komputerowych programów do modelowania reklama twórcza (facebook.com). Reklama taip pat apibūdinama būdvardžiais „išradinga“, „originali“, pvz.: išradinga reklama (cha.lt), originali reklama (mano.automanas.lt). Kai norima pasakyti, kad muzikos, architektūros stilius yra unikalus, neatkartojamas, improvizuotas, nagrinėjami svetimžodžiai vartojami reikšme „kūrybiškas“, pvz. Tai yra absoliučiai laisvas, atviras bet kokioms sintezėms ir sąveikoms ansamblis, kurio skambesiai turėtų būti patrauklūs tiek džiazo, tiek repo ir įvairios eksperimentinės, alternatyviosios ir kitos kreatyvinės muzikos žinovams (diazoscena.blogspot.lt). Tai labai įdomus kreatyvinis stilius, turintis sąsajų ir su reguliariu klasikiniu, hai-tek ir moderno stiliais. Architektūrinis stilius pristato šių stilių lydinį iš kiekvieno jų paimdamas ką nors savito ir charakteringo. Tačiau šiame stiliuje, skirtingai nei paminėtuose, atributika nėra svarbiausia. Svarbu naudoti daug elementų turinčių aukščiau išvardintų stilių bruožų (mano-sodas.blogspot.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Obcojęzyczne słowo kreatywny, -a i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 6 Ustalenie litewskich odpowiedników jest trudne, ponieważ znaczenie obcojęzycznych słów i połączeń z nimi nie jest do końca jasne. W podobnych sytuacjach używa się przymiotnika kūrybiškas, -a. Na przykład mianem kūrybiška określa się muzykę nietradycyjną, improwizacyjną, swoistą, wyróżniającą się architekturę, np. : Łącząc różne style, zadebiutowali jako wykonawcy poezji śpiewanej, jednak od razu wyróżnili się niezwykle melodyjną i kreatywną muzyką oraz wykonanymi przez siebie instrumentami, jeśli można tak nazwać piły, szuflady, dzwony i wodę (mic.lt). Wszystko to przypomina początek radzieckiego filmu z czasów ZSRR „Ironia losu, czyli pech w kąpieli”, który stał się klasyką noworoczną; z lekką ironią – zdumiewające, że w tamtym czasie nieocenzurowaną – pokazuje on, jak stylowa i kreatywna architektura stopniowo przekształciła się w identyczne budynki przypominające pudełka w kratkę (sa.lt). Kreatywną, kreatywną nazywa się odmianę fotografii, w której fotografuje się wyreżyserowaną sytuację, np. : Zazwyczaj ślubne albumy fotograficzne są interesujące głównie dla krewnych i bliskich przyjaciół młodej pary, ale zdjęcia w stylu „kreatywnym” – to zupełnie inna sprawa. Pozostanie wam niestandardowa opowieść na zdjęciach, którą ciekawie będzie przeglądać wszystkim, nawet osobom osobiście nieznającym panny młodej i pana młodego (pajuriofoto.lt). W Wilnie, w Narodowej Galerii Sztuki, zorganizowano retrospektywną wystawę Stasysa, na której pokazano również prace rzeźbiarskie oraz kreatywną (reżyserską, inscenizowaną) fotografię (kunstkamera.lt). Zapożyczenia kreatywny, -a; kreatywny, -a w opisie rodzaju fotografii konkuruje z dziesięcioma wyrazami pochodzenia litewskiego i mieszanego. Najczęstsze litewskie odpowiedniki to przymiotniki twórcza, kreatywna, np. : Ostatnio dla autora ważniejsza od fotografii reportażowej, utrwalającej wydarzenia, staje się fotografia twórcza (ltmkm.lt). Kreatywna fotografia Razauskai Atelier <...> Razauskai Atelier, to fotografia twórcza. Wszystkie usługi fotografowania ludzi, tylko nieco wyróżniające się – kreatywnym wypróbowywaniem pomysłów, miłą komunikacją i dobrym nastrojem. Nie stoimy w kącie z aparatem, aktywnie moderujemy sesje zdjęciowe, aby nie trzeba było oglądać nudno reżyserowanych zdjęć (skelbiu.lt). W tym samym znaczeniu używany jest przymiotnik artystyczna, np. : Fotografia artystyczna – to oryginalne, artystyczne zdjęcia, wykonywane w naturze, w niezwykłych miejscach, z zabawą obrazami, kolorami i nastrojami, z utrwalaniem detali oraz stroju (sukien ślubnych, butów, welonów), symboli. Wykorzystywane są elementy reżyserii (apievestuves.lt). Jednak terminy fotografia kreatywna i fotografia artystyczna nie we wszystkich sytuacjach są synonimiczne. Terminem fotografia artystyczna określa się również dziedzinę sztuk wizualnych, np. : Fotografia artystyczna – to rodzaj fotografii, dziedzina sztuk wizualnych. Opiera się ona na subiektywnym, indywidualnym spojrzeniu fotografa na rzeczywistość (193.219.191.176/mm/ars1/Puslapiai/fotografija/foto_teor.htm). W takich przypadkach można mówić o synonimii kontekstowej. Synonimy kontekstowe powstają tylko w określonych kontekstach, gdy ta sama rzecz jest na przemian nazywana słowami o różnym znaczeniu (LKE 2008: 488). Obcojęzycznych konkurentów jest jeszcze więcej. Niektóre z nich są derywatami z przyrostkiem -inis, -ė, np. : Fotografia reżyserska to większa gwarancja, że zdjęcia będą takie, jakich oczekują młodzi. W istocie taki sposób fotografowania to pozowanie, artystyczna sesja zdjęciowa, przemyślane chwile (apievestuves.lt). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Obcojęzyczne słowo kreatyvus, -i i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 7 Zdarzają się również niepoprawne derywaty, np. : Fotografia reportażowa i inscenizowana (= aranżowana)? (meninenuotrauka.lt). Derywaty z przyrostkiem -inis, -ė nie są tworzone od takich wyrazów podstawowych, które same są derywatami i mają znaczenie abstrakcyjne (Akelaitis, Pečkuvienė, Žilinskienė 2009: 175). Zamiast zapożyczenia kreatyvinė używane są zaimkowe imiesłowy strony biernej czasu teraźniejszego pozuojamoji, pastatomoji, np. : Pozuojamoji – gdy pozuje się fotografowi ślubnemu, wskazuje on, jak i gdzie stanąć, obrócić się itp. (apievestuves.lt). <...> to nie fotografia ustawiana, lecz reportaż, obiekty się poruszają, chciano pokazać emocje uczestników (efoto.lt). Ponadto zdarzają się niezaimkowe imiesłowy tej samej strony czasu przeszłego, na przykład pozuota fotografija, pastatyta fotografija, režisuota fotografija (skelbiu.lt, lfc.lt, efoto.lt). Jednak do wyrażania cechy gatunkowej należy używać zaimkowych form czasu teraźniejszego. Przymiotnik kreatyvinis, -ė jest używany także do oznaczania cech innych dziedzin działalności, na przykład kreatyvinė nazywany jest rodzaj terapii, podczas której coś się tworzy, np. : W wychowaniu dzieci ze specjalnymi potrzebami stosuje się terapię kreatywną: bajek, piasku (panemunesld.kaunas.lm.lt). Jednak znacznie częściej ten rodzaj terapii określa się przymiotnikiem z przyrostkiem -inis, -ė kūrybinė oraz dopełniaczem rzeczownika kūryba, np. : Podczas zajęć terapii twórczej będą stosowane metody arteterapii, terapii bajką, lalką i gliną, które pomogą Państwu wykrystalizować posiadane wartości, uważniej spojrzeć na siebie, przywrócą Państwu siły, dadzą jeszcze większe poczucie pewności siebie oraz przywrócą możliwość życia w zgodzie i harmonii ze sobą oraz otoczeniem (gaivastis.lt). Na zajęciach terapii twórczości uczymy się uwalniać swoje wewnętrzne „ja”, bawić się i improwizować (psichikossveikatoscentras.lt). WNIOSKI 1. W tekstach stylu naukowego, publicystycznego i potocznego występujące zapożyczenie angielskie kreatyvus, -i oraz jego derywaty kreatyvinis, -ė, kreatyviškas, -a są używane do określania pojęć teorii twórczego społeczeństwa (klasy), a także do opisywania cech ludzi, dziedzin działalności, przedmiotów i przedstawianych rzeczy. Za pomocą wyrazów obcych oznacza się, że ktoś zajmuje się działalnością twórczą lub jest z nią związany, jest twórczy, kreatywny, swoisty, niezwykły, oryginalny, pomysłowy. Kreatyvus, -i i jego derywaty są najczęściej używane w tych samych znaczeniach. 2. Zapożyczenia konkurują z 17 różnymi litewskimi i mieszanymi pod względem pochodzenia odpowiednikami. Odpowiedniki zależą od opisywanych rzeczy, jednak najczęściej stosuje się parę gramatycznych synonimów kūrybinis, -ė i kūrybos, a także przymiotniki z przyrostkami -ingas, -a; -iškas, -a. W niektórych przypadkach odpowiedniki nie są tożsame i mają to samo znaczenie tylko w określonych sytuacjach. 3. Z analizy zapożyczeń i ich odpowiedników wynika, ir kūrybiškas, -a bei iš jų padaryti daiktavardžiai, kai kalbama apie žmones ar jų grupes, vartoże litewskie przymiotniki kūrybingas, -a są używane synonimicznie. Znaczenia tych przymiotników należy rozróżniać – kūrybingas, -a należy stosować w znaczeniu BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Zapożyczenie kreatyvus, -i i jego derywaty: znaczenia i odpowiedniki | 8 „tworzący, mający zdolności twórcze”, natomiast kūrybiškas, -a – w znaczeniu „znajdujący nieoczekiwane rozwiązania, oryginalny, nieoczekiwany, pomysłowy”. 4. Zapożyczenia są nadmiarowym i niejasnym środkiem wyrazu, a nierzadko obok nich potrzebne są dodatkowe słowa. Do opisywania wymienianych rzeczy wystarczą zwykłe słowa utworzone za pomocą środków własnego języka. Jeśli chce się podkreślić, że człowiek, grupa ludzi lub ich ogół coś tworzy, ma zdolności twórcze, należy używać słów kūrybinis, -ė, kūrybingas, -a, kūrybos. Jeśli chce się powiedzieć, że człowiek znajduje nieoczekiwane rozwiązania, dostrzega to, co nie zostało zauważone, należy użyć przymiotnika kūrybiškas, -a. Tego samego przymiotnika należy używać, jeśli chce się powiedzieć, że jakiś przedmiot, przedstawiana rzecz, styl muzyki lub architektury jest oryginalny, nietypowy, improwizowany, niepowtarzalny. ŠALTINIAI Kačerauskas T. 2014a: Kūrybinė klasė: ekonominiai, sociologiniai, filosofiniai aspektai. – Filosofija. Sociologija 25, 155–163. Prieiga internete: www.lmaleidykla.lt/publ/0235-7186/2014/3/155-163.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Kačerauskas T. 2014b: Kūrybos visuomenės terminai ir sampratos. – Logos 78, 6–18. Prieiga internete: litlogos.eu/L78/Logos_78_006_018_Kacerauskas.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Kinčinaitis V. 2013: Kultūros ir meno rinka pokyčių visuomenėje. – In ter-stu dia hu ma ni ta tis 15, 69–84. Prieiga internete: www.su.lt/bylos/mokslo_leidiniai/interstudija/2013_15/kincinaitis.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Koženevska T. 2005: Vyresniųjų klasių (8–12) mokinių kūrybiškumo ypatumai. Magistro darbas, Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. Prieiga internete: vddb.library.lt/fedora/get/LT-eLABa-0001:E.02~2005~D_20050622_121833-59453/ DS.005.0.01.ETD (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Lesevičienė V. 2010: Skirtingo meistriškumo individualių ir komandinių šakų sportininkų konfliktų ypatumai. Magistro darbas, Kaunas: Lietuvos kūno kultūros akademija. Prieiga internete: vddb.laba.lt/fedora/get/LT-eLABa-0001:E.02~2010~D_20100531_160411-39053/DS.005.0.01.ETD (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Remeika R., Čepaitis R. 2008: Kūrybinės visuomenės kūrimo strategijos problemos Lietuvoje. Konferencija „Informacijos, žinių ar kūrybinė visuomenė?“. Prieiga internete: www3.lrs.lt/docs2/UQGHQQIT.DOC (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Šerpetis 2011: So cia li nio cha o so ko lo ni za ci ja: po li ti nės ju ve no lo gi jos epi le go me nai. – In ter-stu dia hu ma ni ta tis 12, 7–24. Prieiga internete: interstudia.lt/wp-content/uploads/2013/01/12_Inter-studia_humanitatis_2011.pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). Valivonytė I. 2013: Plagijavimas reklamoje: kūrybinio mąstymo trūkumas ar perpildytos rinkos pasekmė? – Santalka 21, 128–139. Prieiga internete: file:///C:/Users/Robertas/Downloads/164-572-1-PB%20(2).pdf (žiūrėta 2015 m. spalio mėn.). LITERATURA Akelaitis G., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2009: Specialybės kalba. Administracinės kalbos podręcznik, Wilno: Centrum Wydawnicze Uniwersytetu Michała Römera. Daujotytė V. 2010: Kūrybingumas ir kūrybiškumo atpažinimas. – Mokslo Lietuva. Nr. 3 (425). Dostęp w internecie: mokslasplius.lt/mokslo-lietuva/2006-2011/node/2450.html (dostęp: październik 2015 r.). BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ROBERTAS STUNŽINAS. Svetimžodis kreatyvus, -i ir jo vediniai: reikšmės ir atitikmenys | 9 EdukologŽ 2007: Enciklopedinis edukologijos žodynas. Red. Leonas Jovaiša, Vilnius: Gimtasis žodis. Dostęp w internecie: terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search (dostęp: październik 2015 r.). Kniūkšta P. 1976: Priesagos -inis būdvardžiai, Vilnius: Mokslas. KP 4 2013: Kalbos patarimai 4: Leksika: 1. Używanie zapożyczeń, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Kuzavinis K. 1996: Słownik łacińsko-litewski, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. LKE 2008: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. DLKG 2006: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. LKŽe 2005: Słownik języka litewskiego. Dostęp w internecie: www.lkz.lt (dostęp: październik 2015 r.). SportŽ 2002: Słownik terminów sportowych. T. 1. 2. poprawione i uzupełnione wyd. Opracował S. Stonkus, Kowno: LKKA. Dostęp w internecie: terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.search (dostęp: październik 2015 r.). Otrzymano 31.10.2015 Przyjęto 16.12.2015