Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RAMUNĖ VASKELAITĖ NIESTOSOWANIE FORM IMIENNYCH W TERMINOLOGII I WYZWANIE, JAKIE STAWIA ONO NORMIE SŁOWA KLUCZOWE: znaczenie określające, określoność, forma imienna, norma, znaczenie uwydatniające, oznaczanie rodzaju, użycie, wykładnik terminu. WSTĘP Sformułowania dotyczące użycia form imiennych (dalej – FI) w terminologii, zamieszczane w wydawnictwach normatywnych, są kategoryczne: w większości z nich stwierdza się, że człon przymiotnikowy terminu powinien być używany wyłącznie w FI. Jednakże takie stwierdzenie znacznie odbiega od ogólnego kontekstu normatywnego, wskazującego, że najczęściej dąży się jedynie do wymienienia znaczeń, jakie FI mogą mieć, a po dodaniu, że ich użycie w tych znaczeniach wyszło z użycia, nie ustanawia się obowiązkowego stosowania ich w tych znaczeniach. Taki kontekst normatywny w pełni odpowiadałby wynikom diachronicznych i synchronicznych badań języka, ujawniających, że FI zanikają – wycofują się z dialektów, a także w języku ogólnym często są zastępowane formami prostymi. Sprzeczności te skłaniałyby do postawienia pytania, na czym opiera się norma ustalająca obowiązkowe oznaczanie terminu za pomocą wykładnika morfologicznego i na ile jest ona uzasadniona, ale jednocześnie także do przyjęcia założenia, że podstawą normy może być bardziej regularne użycie. Mimo wszystko już same przykłady przedstawiane przy badaniu terminologii którejś ze specjalistycznych dziedzin (np.: Umbrasas 2002; Zemlevičiūtė 2003; Stunžinas 2005) są znakiem, że formy zaimkowe również w terminach nie zawsze są używane. Ich nieużywanie w słownikach terminologicznych w 1973 r. stwierdziła Angelė Kaulakienė i określiła tę tendencję jako tendencję owego okresu. Jednak tendencja do nieużywania form zaimkowych w terminologii jest wspominana także później, przy jednoczesnym odnotowaniu tendencji do ogólnego nieużywania form zaimkowych. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG) również stwierdza się, że formy zaimkowe są zróżnicowane także w terminach, chociaż w języku ogólnym są one bardziej zalecane (DLKG 1997: 175). Takie powtarzające się stwierdzanie tendencji skłaniałoby już do wysunięcia innego założenia – że ścisłe zalecenie dotyczące terminologii nie tylko różni się od ogólnego kontekstu normatywnego, stanowi pewną opozycję wobec badań języka, lecz także nie znajduje wystarczającego oddźwięku w użyciu, które, jak można byłoby postawić hipotezę, już po uwzględnieniu powtarzania się tendencji jest bardziej skłonne uwzględniać ogólny kierunek rozwoju form zaimkowych i bardziej odpowiadających mu [form] nieustanawiających konieczności RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |2 norm. Oczywiście można zweryfikować te założenia i hipotezy dopiero po zbadaniu normy i użycia. nie Tačiau tokių tyrimų nėra, jei neskaitysime vieno darbo, kuriame konstatuojama, kad ĮF są stosowane w pracach naukowych dotyczących spawalnictwa (Gedzevičienė, Gedzevičius 2011), a A. Kaulakienės (1973) straipsnio, bet jame norma ne tiek nagrinėjama, kiek teikiama. Reikšmingą vartosenos tyrimą yra atlikusi Adelė Valeckienė (1957), tačiau jo tiesioginis wspomniany obiekt nie jest terminem i od opublikowania badania minęło już 60 lat. Istnieją publikacijų, kuriose vartojimo terminijoje klausimas užkliudomas netiesiogiai – nagrinėjant opracowania dotyczące kilku znaczeń ĮF (Valeckienė 1961) lub przypadków ich nieprawidłowego użycia występujących w języku kancelaryjnym (Oginskienė 1993), imiesłowów strony biernej (Ambrazas 1964), przymiotników z przyrostkami -inis, -ė (Kniūkšta 2001). W pracach terminologicznych opinia na temat użycia ĮF również jest wyrażana rzadko (Gaivenis 1975; Keinys 2004), a niekiedy można ją odczytać pośrednio (Gaivenis 1995; Keinys 2005). Bez analizowania ani normy, ani użycia, jego niespójność się zwiększa. Już samo to skłaniałoby do postawienia kwestii użycia ĮF w terminologii. To, że terminy są oznaczane tym wykładnikiem morfologicznym nieregularnie, wyraźnie widać również w języku ekonomii. Mimo to widoczne są w nim także pewne bardziej prawidłowe tendencje. Po ich przeanalizowaniu można byłoby rozstrzygnąć, jaki jest stosunek tych tendencji do normy, i ocenić ich zasadność. Jednak dostrzeżone sprzeczności normatywne wskazywałyby, że do oceny zasadności samej analizy uzusu nie wystarczyłoby. Przecież jeśli niedostatecznie uzasadnione jest, czy norma odznacza się pewnymi nieregularnościami, wyciąganie z rozbieżności z uzusem wniosków o niezasadności jej tendencji byłoby nielogiczne. Możliwe, że w uzusie po prostu bardziej uwzględnia się tendencję do zanikania ĮF ujawnianą przez diachroniczne badania języka, a także niedopuszczaną w pracach normatywnych. A zatem zasadność uzusu można ocenić dopiero po przeanalizowaniu normy, a jednym z kryteriów oceny normy jest to, w jakim stopniu jest ona przestrzegana w uzusie. To właśnie takie wzajemne powiązania wyznaczają cel niniejszego artykułu – przeanalizować normę dotyczącą użycia ĮF w terminologii, tendencje ujawniające się w uzusie oraz, na podstawie analizy porównawczej, ocenić zasadność zarówno tendencji uzusu, jak i normy. Analizowany uzus reprezentują teksty dwojakiego rodzaju: spójne, mianowicie artykuły publikowane w periodycznych wydawnictwach nauk ekonomicznych, oraz pozbawione kontekstu środowisko użycia terminów, tj. słowniki terminów ekonomicznych i glosariusze terminów (pojęć) zawarte w aktach prawnych. Kolejnym przedmiotem badań są twierdzenia formułowane w pracach o charakterze normatywnym, opisowym, objaśniającym, dydaktycznym i badawczym dotyczące użycia ĮF w terminologii, a także interpretacje ujawniające się w wyjaśnianiu istoty ĮF, ich ocenie pod kątem kategorii gramatycznych, klasyfikacji znaczeń oraz w całokształcie prac badawczych. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |3 Główne stosowane metody – analiza porównawcza, typowa dla prac o charakterze teoretycznym, indukcija, dedukcija ir sintezė. ĮF vartosenos tyrimas grindžiamas terminų žodynų ir teisės aktų statistinių duomenų lyginimu ir vertinimu. 1. OGÓLNY KONTEKST NORMATYWNY Termino žymėjimas lietuvių kalboje nėra vienintelė ĮF funkcija. Tų funkcijų, najczęściej nazywanych znaczeniami, wyróżnia się również więcej. To właśnie nimi ĮF ir neįvardžiuotinių formų (toliau – NF) opozicija. Vis dėlto reikšmių klasifikacija skiriasi, najczęściej wyjaśnia się o, a w systemie form i kategorii gramatycznych JF do tej pory nie znalazły określonego miejsca. Po wybraniu jednego z modeli ich oceny stwierdza się również wiele wyjątków trudnych do wyjaśnienia za pomocą tego modelu. O tym, że to zjawisko językowe jest trudną do rozwiązania zagadką, świadczyłyby również badania nad rozwojem języka. Udaje się w nich ujawnić, że JF zanikają, jednak przyczyny zaniku również nie są w pełni jasne. Skłania to do analizowania niejasności i oceniania kodyfikowanych norm użycia JF z uwzględnieniem tych niejasności. 1.1. Problemy i powiązania ujawniane przez prace o charakterze badawczym JF nie są obiektem, który często wybierano by do badań w językoznawstwie litewskim, jednak niektóre zasadnicze kwestie zostały ustalone. Na przykład ustalono podstawę ich powstania: formy określone powstały przy formach prostych przez przyłączenie się enklityki jis, ji – do zaimka tematycznego  iokamieno (Rosinas 1975; Valeckienė 1986; Zinkevičius 1957, 1966, 1981, 1996). Mimo to więcej pozostaje kwestii do końca niewyjaśnionych. Oto podstawa pochodzenia jest znana, jednak znaczenie zaimka  ioreikšmė jest wyjaśniane różnie, a przy odmiennym wartościowaniu jednego z aspektów dostrzeganych w przeglądzie teorii pochodzenia tego zaimka przedstawionym w artykułach A. Valeckienė (1986, 1990): uznając zaimek  iolaikant za anaforyczny (wskazujący), formy określone skłania się uważać za oznaczające określony przedmiot lub wyrażające determinację i darybos formantų, nevienodai suprantama paties darinio reikšmė. Tokią sąsają galima odpowiadające rodzajnikom określonym innych języków indoeuropejskich, natomiast gdy zaimek uznaje się za względny (relatywny), wyjaśnia się je przede wszystkim emfatycznie – jako podkreślenie oznaczanego przedmiotu lub stałej cechy. Sama A. Valeckienė (1957) już wcześniej zwróciła uwagę na dwoistość funkcji semantycznej. Nazywając ją funkcją wskazującą o charakterze emfatycznym, stwierdziła, że jedne przymiotniki zaimkowe otrzymują znaczenie oznaczające (determinacyjne), inne zaś – podkreślające (emfatyczne). Taka dwojaka RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wynikające z niego wyzwanie dla BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 funkcijos prigimtis aiškinta ĮF susidarymo specifika: „Dėl įvardžio neatskiriamo susijungimo normy |4 związku z przymiotnikiem funkcjonalne znaczenia przymiotników zaimkowych stały się zależne także od syntaktyczno-semantycznej relacji przymiotnika i określanego przez niego wyrazu. būdvardžiai, žymintieji tokį daiktą, kurio išreiškia skiriamąją ypatybę, su pažymimuoju <...> zaimkowe wyrazy tworzą jedno połączenie semantyczne i otrzymują znaczenie określające – wskazują pewien znany przedmiot; przymiotniki zaimkowe, oznaczające taki przedmiot, którego žinomą ypatybę, su pažymimuoju žodžiu glaudaus sintaksinio-semantinio junginio nesudaro wyrażają cechę charakterystyczną, otrzymują czyste znaczenie uwydatniające.“ (Valeckienė 1957: 210). Choć twierdzono, że we współczesnym języku przymiotniki zaimkowe mają dwa znaczenia, dostrzeżono również rozwój znaczeń: przymiotniki uwydatniające oceniono jako zanikające, niezdolne do dalszego rozwoju, natomiast określające uznano za podstawowe w ówczesnym języku. Koncepcja rozwoju znaczeń jest dalej rozwijana w późniejszych artykułach A. Valeckienė; zaimek kalbų konstrukcijomis. Teigiama, kad šis įvardis, tose konstrukcijose eidamas po iojau wiązano z indoeuropejskim i greckim rzeczownikiem w zajmującej tę samą pozycję, nie był on ani czysto relatywny, ani właściwie anaforyczny, z natury miał funkcję uwydatniającą, powtórnego wskazania („identyfikacyjną”), natomiast funkcja określająca rozwinęła się później; ponadto między znaczeniem określającym a uwydatniającym w języku litewskim nie ma ścisłej granicy (Valeckienė 1986: 184–185; 1990: 27–28). Właśnie takie spostrzeżenia mogły stać się podstawą wyodrębnienia w języku litewskim kategorii określoności. W przygotowanym przez A. Valeckienė rozdziale pierwszego tomu Gramatyki języka litewskiego (dalej – LKG), poświęconym korelacji określoności i nieokreśloności, jedynie wspomina się o niej, natomiast w artykule z 1986 r. określoność jest już wyraźnie wyodrębniona; później wyodrębnia się ją również w DLKG. Nawiasem mówiąc, w artykule z 1986 r. używany jest już nie termin znaczenia określającego, lecz termin znaczenia definiującego (albo „określoność”), dlatego, aby uniknąć nieporozumień, jest on dalej stosowany również w niniejszym artykule, z wyjątkiem przypadków, gdy istotne będzie oddanie dokładnych terminów używanych w poszczególnych pracach. Już w LKG, przy próbie wyodrębnienia opozycji określoności i nieokreśloności, od razu problematyczna stała się kwestia znaczenia emfatycznego. W gramatyce stwierdza się, że emfatyczne przymiotniki zaimkowe pozostają na uboczu tej korelacji – ich funkcja ma charakter stylistyczno-emfatyczny (LKG 1965: 511). Jednak w najnowszych badaniach nad strukturą gramatyczną języka litewskiego ĮF są już analizowane wyłącznie jako środki wyrażania określoności (Holvoet, Tamulionienė 2006; Mikulskas 2006; Spraunienė 2008a, 2008b, 2011; Judžentis 2012: 99– 110). Tym samym fakt, że w języku litewskim ĮF, inaczej niż w językach artykułowych, są używane również w znaczeniu emfatycznym, zazwyczaj pozostaje nieuwzględniony. Wprawdzie pojawiają się pojedyncze RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 apibrėžtumo kategoriją: teigiama, kad pabrėžiamąją reikšmę reikėtų laikyti ĮF pragmatine |5 funkcja (Mikulskas 2006: 64), a w jednej rozprawie doktorskiej – że „wszystkie przymiotniki zaimkowe tradycyjnie nazywane emfatycznymi można zasadnie uznać za pełniące funkcję określającą” (Spraunienė 2011: 112). Mėginant lietuvių kalbos ĮF aiškinti apibrėžtumu, kyla ir kitų neaiškumų. Kaip būdvardžio kategorija apibrėžtumo ir neapibrėžtumo priešprieša skirta jau ir DLKG, tačiau próby rozwiązania kwestii znaczenia emfatycznego, ale wskazywałyby one, że zamierza się włączyć je do tego podziału, który został skrytykowany: ze względu na to, że ĮF przymiotnika jest tylko jedną z wielu określonych morfologicznych form cechy, że tę opozycję dostrzega się na poziomie leksemów i form gramatycznych (Paulauskienė 1994: 225), rozwijając inną niż właściwa tradycyjnej lingwistyce litewskiej koncepcję grupy nominalnej – ze względu na to, że jest to nie kategoria przymiotnika, lecz grupy nominalnej (Holvoet, Tamulionienė 2006: 12). Mimo to w pracach neatsakyta. Axelio Holvoeto ir Aurelijos Tamulionienės straipsnyje atsakymo paieškos przedstawiających krytykę kwestii, czy taka kategoria gramatyczna jest w ogóle właściwa językowi litewskiemu, wyraźnie zakończono ją myślą Christofera Lyonsa, że określoność nie występuje we wszystkich językach, oraz spostrzeżeniem, że opis gramatyczny języka litewskiego nie może się obejść bez tego pojęcia (Holvoet, Tamulionienė 2006: 32). Artūras Judžentis decyduje się jednak wyodrębnić gramatyczną kategorię określoności, ale rozumie ją inaczej niż jest to przyjęte w tradycyjnej gramatyce języka litewskiego – jako obejmującą nie tylko poziomy morfologii i składni, lecz także semantyki i pragmatyki. Określoność wiąże przede wszystkim z tym ostatnim (Judžentis 2012: 99–110). Bodaj najważniejszą niejasnością wynikającą z uznania litewskich ĮF za środek wyrażania określoności jest duża nieregularność wyrażania opozycji: istnieje wiele przykładów, gdy ĮF są używane bez wyraźnej określoności, a określoność jest wyrażana także bez ĮF (Spraunienė 2008b, 2011). A. Valeckienė omówiła również nieregularność użycia w znaczeniu emfatycznym, jednak jej wyjaśnienie przekonuje bardziej: podkreślenie cechy przedmiotu zależy od subiektywnego stosunku autora do przedmiotu (Valeckienė 1957: 203–212). Ogólnie rzecz biorąc, próby badaczy rozwiązania zagadki funkcji pełnionej przez ĮF w języku litewskim przypominają krążenie w zamkniętym kole: przedstawiony przez A. Valeckienė w 1957 r. przegląd prób jej rozwiązania pokazuje, że na podstawie wyłącznie teorii determinacyjnej albo wyłącznie teorii emfatycznej nie udało się rozwiązać tej zagadki, a próbę rozwiązania problemu podejmowano poprzez uznanie dwóch podstawowych funkcji semantycznych, natomiast w badaniach określoności ponownie koncentruje się uwagę tylko na jednej z nich, a rezultatem najczęściej jest stwierdzenie, że wyrażanie określoności za pomocą przymiotnikowych ĮF w języku litewskim jest nieregularne (Valeckienė 1986; Holvoet, Tamulionienė 2006; Spraunienė 2011; Judžentis 2012). Z drugiej strony, trwające do dziś próby wyjaśnienia funkcji i znalezienia bardziej określonego miejsca ĮF w systemie form gramatycznych RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i kategorii skłaniają do przypuszczenia, że funkcja ta najprawdopodobniej nie jest dla języka bardzo ważna, ponieważ to, co istotne, powinno było zostać wyjaśnione w ciągu tak długiego czasu. Przypuszczenie o nieistotnym znaczeniu tej funkcji potwierdzałyby badania rozwoju języka, ujawniające, że ĮF zanikają. Zigmas Zinkevičius (1957, 1966, 1978, 1981, 1996) wskazuje dialekty, w których nie są już używane. A. Valeckienė (1957) dochodzi do wniosku, że zanika znaczenie emfatyczne, dostrzega jednak również oznaki zanikania w dialektach znaczenia określającego – w tym znaczeniu ĮF nie są już używane przez Żmudzinów zachodnich oraz w południowej części gwar wschodnioi środkowolitewskich, rzadziej używane są w dialektach pokrywających się z obszarami niemal całkowicie pozbawionymi ĮF, mianowicie we wschodniej części południowych gwar zachodnio-litewskich. Uznając znaczenie określające za podstawowe i najbardziej żywotne we współczesnym języku, a używane w wymienionych dialektach znaczenie emfatyczne za zanikające, w artykule stwierdza się, że również wszystkie przymiotniki zaimkowe w tych dialektach zanikają (Valeckienė 1957: 303). Niemniej jednak na pytanie, dlaczego zanikają, nie udzielono bardzo jasnej odpowiedzi. Zwróciwszy uwagę na wyrażanie znaczenia określającego za pomocą form prostych także w dialektach, w których nadal licznie używa się przymiotników zaimkowych, A. Valeckienė wskazała jedną z przyczyn – jest nią specyfika określania rzeczy za pomocą litewskich przymiotników zaimkowych: „W języku litewskim  zaimek iokamienny, pełniący funkcję determinacyjną, jest nierozerwalnie związany z przymiotnikiem, dlatego określenie rzeczy – wyodrębnienie jej spośród innych – w bardzo dużym stopniu zależy od leksykalnego znaczenia przymiotnika oraz jego związku syntaktyczno-semantycznego z określanym wyrazem <...>. Jeżeli już sam przymiotnik dzięki swojemu specyficznemu znaczeniu leksykalnemu może odróżnić jedną rzecz od drugiej, to znak determinacji – końcówka zaimkowa – również staje się zbędny.“ (Valeckienė 1957: 303). Twierdzi się, że takie pojedyncze przypadki niesystematycznego wyrażania przymiotników o znaczeniu określającym również mogły przyczynić się do zapoczątkowanego zaniku form zaimkowych. W LKG podobnie wyjaśnia się nieścisłość korelacji określoności i nieokreśloności (LKG 1965: 511). W poszukiwaniu przyczyn niestosowania FZ w pracach dotyczących współczesnej litewskiej struktury gramatycznej wskazuje się jeszcze jeden czynnik – niewielką różnicę znaczeniową. Chociaż w LKG znaczenie uważa się za główne kryterium odróżniające FZ od form prostych, w 1986 r. odnotowano, że w języku piśmiennym, jak również w gwarach, nie czyni się różnicy znaczeniowej, i zakwestionowano je (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 136). būtų didelis (esminis) reikšmės skirtumas, tai nebūtų bendrine kalba kalbančių žmonių, Później rozważa się: „Jeżeli między prostymi a zaimkowymi przymiotnikami mogącymi obejść būdvardžių nevartojančių tarmių, ir kalbėdami bendrine kalba be jų išsiverčia, tuo się bez przymiotników zaimkowych. A teraz ci, którzy powstali z zaimkowych, przyczyniają RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |7 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 się do zaniku przymiotników zaimkowych w ogóle. <...> Mając na uwadze współczesne mieszanie się ludności, urbanizację kraju, dwulub trójjęzyczność, należy sądzić, że nemokančių vartoti įvardžiuotinių formų ir galinčių išsiversti be jų dabar yra labai daug.“ (Paulauskienė 1994: 222–223). Oprócz wymienionych czynników jako przyczynę zaniku ĮF wskazuje się także wpływ języków sąsiednich (Pupkis 1980: 137; Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 136–137; Paulauskienė 1994: 223), ale przede wszystkim języka rosyjskiego, i czynnik ten nie jest szerzej analizowany. 1.2. Odzwierciedlenie sprzeczności w pracach normatywnych Jeśli zjawisko językowe samo wycofuje się z użycia, ograniczanie takich tendencji za pomocą norm językowych powinno być trudne i najprawdopodobniej niecelowe. Przy normowaniu użycia ĮF trudności powinno powodować także jego niedostatecznie wyjaśniona funkcja. Związku tego przy rozważaniu norm użycia ĮF się nie wspomina, wskazuje się jednak pewne czynniki, które powinny być niemałą przeszkodą w twierdzeniu o konieczności używania ĮF. W większości podręczników morfologii lub kultury języka, a także w LKG, dostrzeganą tendencję do nieużywania ĮF w języku ogólnym wiąże się przede wszystkim z wpływem dialektów: istnieją dialekty, w których ĮF prawie nie występuje, dlatego ich przedstawicielom trudno jest odczuć jego specyfikę (Piročkinas 1990: 86; Šukys 2003: 113); w wielu miejscach ĮF w dialektach zanikły lub zachowały się jedynie w postaci form skostniałych, dlatego także w języku ogólnym nie zawsze potrafi się ich właściwie używać (Pupkis 1980: 137); przedstawiciele dialektów, mówiąc językiem ogólnym, radzą sobie bez ĮF (Paulauskienė 1983: 212–213; 1994: 222), nie mają już wewnętrznego wyczucia dla przymiotników zaimkowych (Paulauskienė 2004: 309). Odpowiednie tendencje rozwoju języka może determinować także niewielka różnica znaczeniowa: „Wskazując na bardzo niewielką różnicę znaczeniową między formami zaimkowymi a zwykłymi przymiotników, bynajmniej nie chce się twierdzić, że w języku ogólnym należy całkowicie zrezygnować z form zaimkowych. Chce się tu jedynie pokazać, że najłatwiej zrezygnować z tej formy, która nie ma bardzo wyraźnego specyficznego znaczenia i której nie chroni wrodzone wyczucie języka.“ (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 137). Po zwróceniu uwagi na takie czynniki często jedynie wymienia się możliwe znaczenia FZ, a koniecznego ich użycia nie podkreśla się. Jednakże wymieniane znaczenia różnią się od siebie. A. Valeckienė (1957), która przedstawiła bodaj najbardziej wyczerpującą ich klasyfikację, žodžio reiškiamą sąvoką papildo, padaro konkretesnę (senasis namas), o pabrėžiamosios wyróżniła dwa podstawowe – znaczenie oznaczające i uwydatniające. Jako główną różnicę wskazano to, że przymiotniki zaimkowe o znaczeniu oznaczającym jedynie wzmacniają, uwydatniają cechę wyrażaną przez określany wyraz (šaltasis šaltinėlis). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |8 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W obrębie znaczenia oznaczającego wyróżniono dwa podtypy – znaczenie wyodrębniające, z įvardžiuotiniai būdvardžiai apibrėžia daiktus juos išskirdami iš kitų panašių daiktų, ir którym używa się [form], oraz wskazujące, z którym są one używane; określają one ypatybes (žr. 1 pav.) 1 . Išskiriamoji reikšmė skirstyta dar smulkiau – į išskiriamuosius ir przedmioty poprzez wskazanie wcześniej wymienionych, znanych ich rodzajowych określeń, i właśnie z tymi ostatnimi wiąże się użycie FZ w terminologii. RYS. 1 Klasyfikacja znaczeń form zaimkowych (Valeckienė 1957: 174–210). Podobną klasyfikację zastosowano również w LKG, jednak w niej określenia gatunkowe, które A. Valeckienė uznawała za jednostkę podziału trzeciego stopnia, stały się jednostką podziału drugiego stopnia (zob. rys. 2). 1 Znaczenie wskazujące A. Valeckienė ilustruje takimi przykładami jak nazwanie światła cudownym w opowiadaniu J. Biliūnasa: Na wysokiej, stromej górze pojawiło się cudowne światło. Świeciło ono jak gwiazda, otoczone jasnym kręgiem ze złotych liter. <...> Lecz minęły już niejedne lata ofiar i poświęcenia, a jednak żaden z wchodzących nie osiągnął szczytu góry, nie dotknął cudownego światła (Valeckienė 1957: 189). W najnowszych badaniach litewskich form zaimkowych takie wyrażanie określoności wiąże się z poziomem pragmatycznym (Holvoet, Tamulionienė 2006). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Niestosowanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 normie |9 2 RYS. Klasyfikacja znaczeń form zaimkowych w LKG (1965: 505–510) Oznaczanie cechy gatunkowej w DLKG ponownie staje się jednostką podziału trzeciego stopnia (DLKG 1997: 174–176) (zob. rys. 3). Taka wielostopniowa klasyfikacja jest przedstawiona również w Funkcjonalnej gramatyce języka litewskiego (Valeckienė 1998). W badaniach form zaimkowych opartych na modelu charakterystycznym dla językoznawstwa zagranicznego wyróżnia się kilka rodzajów określoności: określoność deiktyczną, anaforyczną, sytuacyjną itd. (Holvoet, Tamulionienė 2006; Spraunienė 2008b, 2011; Judžentis 2012: 103– 105). RYS. 3. Klasyfikacja znaczeń form zaimkowych w DLKG (1997: 174–175) RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Viename kalbos kultūros vadovėlyje būtinasis termino žymėjimas ĮF grindžiamas |16 możliwą do powstania dwuznacznością: NF również mogą wskazywać rodzaj, jednak byłaby ona dwuznaczna, dlatego w terminologii należy używać wyłącznie zaimkowej formy przymiotnika lub innego wyrazu (Paulauskienė 2001: 24). Jednak próby choćby częściowego wyjaśnienia normy podejmuje się rzadko. Znacznie częstszy jest inny model: wylicza się lub klasyfikuje znaczenia, jakie mogą mieć ĮF, a po pogrupį, būtent rūšies žymėjimą, nurodoma, kad ĮF vartojamos terminijoje. Nei omówieniu jednego z nich — związku przyczynowego ani relacji między oznaczaniem rodzaju a użyciem w terminologii zazwyczaj się nie wspomina. Nawiasem mówiąc, także podgrupa znaczeń jest nazywana niejednolicie: w jednym miejscu jako określenia rodzajowe (Valeckienė 1957), w innym jako oznaczanie rodzaju rzeczy (LKG 1965) lub rodzaju rzeczy (Jakaitienė i in. 1976), wyrażanie rodzaju rzeczy (DLKG 1997), oznaczanie rodzajowej cechy rzeczy (Paulauskienė, A. Valeckienė, aptarusi rūšinius pažyminius, konstatuoja: „Kadangi rūšiniai Tarvydaitė 1986: 137), wskazywanie rodzaju rzeczy (Paulauskienė 1994). określenia najczęściej wskazują jakieś indywidualne cechy uogólnione dla grupy rzeczy, wraz z określanym wyrazem oznaczając nazwę tej grupy, dlatego z takimi przymiotnikami zaimkowymi bardzo często tworzy się terminy, np. terminy językoznawcze.“ (Valeckienė 1957: 186). W LKG twierdzenie to jest powtarzane, tylko wcześniej wskazuje się, że przymiotniki zaimkowe z określonymi określeniami mogą wyrażać nazwę rodzaju rzeczy (LKG 1965: 507). Żadnej zależności przyczynowej ani relacji nie wspomina się również w DLKG, stwierdza się jedynie, że wyodrębniające przymiotniki zaimkowe z określonymi określanymi wyrazami mogą oznaczać także rodzaj rzeczy, oraz wskazuje się, że z takimi przymiotnikami często tworzy się terminy z różnych dziedzin nauki (DLKG 1997: 174). Z takich sformułowań, inaczej niż z cytowanych w podrozdziale 2.1 prac o charakterze normatywnym, wynikałoby, że nie ustala się ani powszechności oznaczania rodzaju, ani konieczności oznaczania terminu. Z drugiej strony, wyodrębniając oznaczanie rodzaju jako podgrupę wielostopniowej klasyfikacji, pośrednio zakłada się możliwość nieoznaczania rodzaju. Przecież jeśli znaczenie rodzajowe wyodrębnia się jako podgrupę znaczenia określającego (lub jego podgrupę – znaczenia wyróżniającego), to prawidłowości grupy nie powinny być obce podgrupie. A omawiając grupę, zakłada się występowanie różnych wyjątków, przypadków neutralizacji oraz konkurowania NF z ĮF. Wspomina się nawet o neutralizacji bezpośrednio związanej z oznaczaniem rodzaju – o niestosowaniu ĮF przymiotników o znaczeniu specyficznym. Ponieważ oznaczanie rodzaju jest również jednym z przypadków stosowania ĮF w ogóle, powinny mu być właściwe także ogólne tendencje do niestosowania ĮF. Są one uzasadnione istotnymi czynnikami, takimi jak zanik ĮF w dialektach i zaprzestanie jego stosowania w języku ogólnym, niewielka różnica znaczeniowa w stosunku do NF (a zatem i niewielkie znaczenie opozycji), wobec czego pozostawałoby dalej przyjąć, że dalsze ĮF RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |17 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 rozwój oznaczania rodzaju użycia, podobnie jak kierunek ich użycia w innych znaczeniach, powinien prowadzić do zaniku. Mimo to przy zastosowaniu klasyfikacji wielostopniowej wyróżnia się także ogniwo pośrednie, włączające się między znaczenie definiujące a oznaczanie rodzaju, mianowicie znaczenie wyodrębniające. A. Valeckienė (1957), wskazując, że przydawki wyodrębniające wyróżniają przedmioty według leksykalnego znaczenia przymiotnika, rozróżnia przydawki wyodrębniające i przydawki rodzajowe. Rzeczywiście, sposoby wyodrębniania dla obu tych podgrup przydawek przewidziane są takie same: 1) wyodrębnienie jednego lub kilku przedmiotów spośród wielu innych, podobnych do nich przedmiotów, poprzez względnie większy stopień oznaczanej cechy (Matka z większą dziewczynką prały się; Nowa sąsiadka okazała się zadziorna); 2) odróżnienie jednego przedmiotu od innego podobnego przedmiotu jakąś jedną cechą, która jest przeciwna cesze tamtego przedmiotu (Prawe ramię nieco niżej; Nowy naczelnik lepszy od starego); 3) wyróżnienie jednego przedmiotu spośród wielu innych przedmiotów tego samego rodzaju jakąś swoistą, indywidualną cechą, która w ogóle nie jest właściwa wszystkim przedmiotom tego rodzaju (Niegdyś było tu święte miejsce, stał ołtarz i płonął wieczny ogień; Worki w paski zostaw na ziarno, a do gładkich wsyp ziemniaki). Ściślej mówiąc, sposoby wyodrębniania przedmiotów są wyliczane i ilustrowane przykładami w podrozdziale poświęconym przydawkom wyodrębniającym, natomiast w podrozdziale poświęconym przydawkom rodzajowym mówi się tylko tyle, że definiują one przedmioty w taki sam sposób jak przydawki wyodrębniające, z tym że rzadziej rodzaj oznacza się pierwszym sposobem, a najczęściej trzecim, i podaje się przykłady przydawek rodzajowych: 1) Żeby wyorać kilka bruzd, zaraz wsadziłbym wczesne ziemniaki; Gailius gotuje z powodu zadyszki, z powodu silnego kaszlu; 2) Wielkie rumianki są bezwartościowe, małe (rumianeczki) pachną; Potrzebny jest okrągły nopielnik; 3) Słodkie cebule; Czerwone ziemniaki nie boją się gnicia; Czerwone koniczyny. Jak widać, różnica między przykładami ilustrującymi przydawki wyodrębniające i gatunkowe jest niewielka, co, jak przed chwilą wspomniano, wskazuje również A. Valeckienė. Jeśli rzeczywiście różnica jest niewielka, to przedstawiona dalej taka klasyfikacja pozwalałaby przypuszczać, że oba podgatunki o znaczeniu pośrednim – przydawki wyodrębniające i przydawki gatunkowe – powinny charakteryzować się jednakowymi tendencjami. Niemniej jednak w innych pracach wyznacza się Tarvydaitė 1986: 137). Išeitų, kad rūšies žymėjimas yra būtinesnis nei įvardžiuotinių formų granicę między wyodrębnianiem a oznaczaniem gatunku: w pierwszym przypadku różnica ĮF w stosunku do NF jest niewielka, można ją zniwelować intonacją, elementami kontekstu, dlatego w większości przypadków formy można swobodnie wybierać w celu przekazania tej samej informacji, natomiast w terminologii ĮF oznacza coś innego – mają one specjalne przeznaczenie: oznaczanie cechy gatunkowej przedmiotu (Paulauskienė, istnieje znaczenie wyodrębniające, chociaż A. Valeckienė wskazuje również na jednakowe zarówno dla wyodrębniających, tiek rūšiniams pažyminiams daiktų išskyrimo pagal ypatybę būdus. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i stawiane przez nie wyzwanie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Tokio skirtumo darymo priežasčių irgi galima ieškoti A. Valeckienės (1957) normie |18 w przeprowadzonym badaniu użycia. Opierając się na dawnych pismach, językoznawczyni kad rūšiniai pažyminiai yra tolesnės išskiriamųjų pažyminių raidos rezultatas – išskiriamoji ostatecznie doszła do wniosku, że znaczenie rozwijało się w kierunku uogólnienia, a zarazem silniejszej determinacji. Sformułowano również taki wniosek, że znaczenie określające we współczesnym języku staje się podstawowe, natomiast znaczenie podkreślające zanika. Chyba że pozwalałoby to wyjaśnić większą wagę przywiązywaną do oznaczania cechy gatunkowej, a także przypuszczać, że oznaczanie gatunku za pomocą ĮF uważa się zapewne za perspektywiczną tendencję rozwoju języka, dlatego, gdy funkcje ĮF na ogół słabną, dąży się do przeniesienia go do terminologii jako zasady uniwersalnej. Takie założenie niejako potwierdzałyby dostrzegane w pracach Aldony Paulauskienė zmiany w zaleceniach dotyczących stosowania ĮF w terminologii. We wspólnej pracy przygotowanej przez nią wraz ze współautorką w 1986 r. wniosek dotyczący terminologii sformułowano jeszcze z pewnym wahaniem: „W przypadkach, gdy wyraźna jest terminologiczna funkcja wyrazu, być może lepiej byłoby używać formy zaimkowej, ale w pozostałych przypadkach należałoby chyba uznać swobodną konkurencję form.” (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 138). To prawda, że w publikacji z 1994 r., po wyliczeniu znaczeń przymiotników zaimkowych ustalonych przez gramatykę tradycyjną, przymiotniki oznaczające rodzaj w sensie terminologicznym wyodrębniono jako najmniej poddające się ogólnej tendencji do niestosowania FZ, jednak również dodano: „nie trzeba być terminologiem, aby zauważyć tendencję do używania zamiast formy zaimkowej formy prostej” (Paulauskienė 1994: 224). Konieczności stosowania FZ w terminologii nie podkreślono. Natomiast w 2001 r. sformułowano już nieuwzględniającą wyjątków zasadę, że przy tworzeniu terminów dwuwyrazowych „należy przestrzegać zasady: jeżeli przymiotnik lub jakikolwiek inny wyraz może mieć formę zaimkową, to w terminologii właściwa jest wyłącznie forma zaimkowa, bez żadnych wyjątków”. (Paulauskienė 2001: 204). Próba uzasadnienia tej zasady wskazywałaby, że FZ są preferowane w terminologii już nie ze względu na ich przyrodzoną możliwość oznaczania rodzaju, lecz ze względu na wszystkie możliwe znaczenia: „Podstawowym celem tworzenia formy zaimkowej jest podkreślenie, określenie i wyodrębnienie. Dlatego przymiotniki zaimkowe lub imiesłowy, które stały się przymiotnikami, bardzo dobrze nadają się do terminologii, dla której charakterystyczne są określoność i wyodrębnienie spośród innych analogicznych rzeczy.” (Paulauskienė 2001: 204). Takie mėginimas išsiaiškinti normos pagrindą tėra šio straipsnio autorės interpretacija, nes stwierdzenie również potwierdzałoby, że najprawdopodobniej właśnie w terminologii dostrzega się perspektywę opozycji, która poza tym ma skłonność do niwelacji. Jednak wspomina się tu również o jeszcze jednym kryterium – tradycji normatywnej: „Taka derywacja terminów jest już tradycyjna, zalegalizowana, skodyfikowana, chociaż również forma nieokreślona może wskazywać na rodzaj.“ (Paulauskienė 2001: 204). Oczywiście przedstawiona tu bezpośrednio norma zazwyczaj nie jest uzasadniana. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |19 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Bezpośrednie argumenty można znaleźć bodajże w jedynym artykule A. Kaulakienė. który Jame nurodoma, kad nuoseklus ĮF vartojimas „padėtų susidaryti terminų sistemiškumui, zazwyczaj odzwierciedla związek odpowiednich pojęć. Z drugiej strony można by uniknąć įvairavimo, kuris nepageidautinas terminų žodynuose“ (Kaulakienė 1973: 30–31). Išeitų, kad podstawą normy ustalającej konieczne oznaczanie terminu jest dążenie do systemowości. Na ile uzasadniony jest inny argument – że niestosowanie terminów w formie określonej w słownikach terminologicznych pozostaje w sprzeczności z już utrwalonym użyciem przymiotników określonych – można byłoby ocenić dopiero po zbadaniu użycia z tego okresu (około 1973 r.). W artykule A. Kaulakienė proponuje się stosować tę zasadę wszędzie, tzn. terminy zawierające zależny człon będący przymiotnikiem należy koniecznie oznaczać formą określoną zarówno w tekstach, jak i w zbiorach terminów. A zatem wynikałoby, że oznaczanie rodzaju, w pracach badawczych dostrzegane głównie jedynie jako wyraźna tendencja użycia, bezpośrednio i pośrednio wiązana z przypadkami neutralizacji, w terminologii powinno stać się zasadą powszechną, a jako taką przewidują ją przesłanki terminologiczne, mianowicie zasada systemowości terminów. Niemniej jednak w pracach terminologicznych również pojawiają się pewne wątpliwości co do konieczności form zaimkowych (ĮF). I tak K. Gaivenis (1975), który jako pierwszy podjął się bardziej systematycznego omówienia złożonych terminów nelengva būna nustatyti, ar reikia terminui ĮF, nors apskritai šios formos terminijai dwuwyrazowych, wśród możliwych ich konfiguracji gramatycznych wymieniał nie tylko formy zaimkowe, lecz także formy proste (trukdantis veiksnys, krintantis šaltinis). W innym artykule rozważał, że w istocie często są one potrzebne (Gaivenis 1995: 8). Stasys Keinys zaś, zaznaczywszy, że pod wpływem terminologii bardzo intensywnie rozpowszechniają się formy zaimkowe, wypierając z użycia formy proste, bezpośrednio wskazał, że w terminologii nie we wszystkich przypadkach są one potrzebne, a tym bardziej konieczne (Keinys 2004: 81). Niemniej jednak kwestia konieczności lub niekonieczności form zaimkowych (ĮF) nie jest w pracach terminologicznych rozpatrywana osobno. Z przedstawionego przeglądu wynikałoby, że norma pozornie jasno zalecana jest dwojaka. Z jednej strony ustala się konieczne użycie ĮF w terminologii, jednak nawet jeśli takie zalecenie uzasadnia się dążeniem do systemowości, tendencją rozwoju ĮF ku silniejszej determinacji lub jakimiś innymi istotnymi argumentami, których autorce tego artykułu nie udało się dostrzec, ne tik tiriamojo, bet ir norminamojo pobūdžio darbuose pateikiama reikšmių klasifikacija. Tai, kad rūšies žymėjimas laikomas išskiriamosios ar apibrėžiamosios reikšmės pogrupiu, taką normę podważa fakt, że podgrupie powinny być właściwe tendencje grupy semantycznej, a dla tej ostatniej przewiduje się różne wyjątki, przypadki neutralizacji i w ogóle przedstawia pakankamai svarios ĮF nevartojimo priežastys. Kita vertus, galimybę ĮF nevartoti numato ir się czynniki, które są bezpośrednio wiązane z oznaczaniem rodzaju, jako wyjątek (juoda ir balta duona), a także większość krótko RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i związane z nim wyzwanie dla normy BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |20 Z formuł przedstawionych przy omawianiu tej podgrupy semantycznej wynikałoby, że jako wyznacznik rodzaju IF powinien być dość fakultatywny. Dlatego można dostrzec dwojaką normę – wskazującą na konieczne oznaczanie terminu za pomocą IF oraz przewidującą to oznaczanie jako zasadniczo fakultatywne. Takie niejasności nie powstałyby, gdyby w pracach normatywnych jasno określano relację między oznaczaniem rodzaju a użyciem terminologicznym, jednak tak nie jest. Z spręsti, kad rūšies žymėjimas ĮF ir terminas yra tapatinami. Kalbos praktikos patarimuose niektórych prac można wywnioskować, że wśród przypadków użycia wyrazów zaimkowych wymieniano oznaczanie cechy rodzajowej rzeczy, ale ilustrowano je takimi przykładami, jak valgomoji druska, trumposios bangos, siuvamoji, kuliamoji, kertamoji mašina, kombinuotieji pašarai itp. (KPP 1976: 114). W jednym podręczniku najpierw stwierdza się, że za pomocą przymiotników zaimkowych tworzy się terminy z różnych dziedzin nauki (atviroji vagystė, viešoji tvarka, bendroji ieškinio tvarka, laisvoji ekonominė zona), natomiast przy wyróżnianiu najbardziej typowych przypadków użycia przymiotników zaimkowych wymienia się już tylko użycie IF do wyrażania cechy rodzajowej rzeczy i podaje analogiczne przykłady, np.: atskiroji nutartis, radioaktyviosios medžiagos, smulkusis verslas, viešasis administravimas (Kunevičienė 2003: 146). Co prawda w Poradach językowych przedstawiających współczesne normy morfologiczne można dostrzec różnicę: jako regułę podaje się w nich konieczne wyrażanie rodzaju w terminach, natomiast jako wyjątek (juoda duona itp.) wskazuje się wyjątek właściwy dla ogólnego wyrażania rodzaju (KP 2002: 26). Jednak w DLKG, która również jest publikacją przedstawiającą współczesne normy morfologiczne, na podstawie tego wyjątku wyciąga się wniosek, że zwykłe formy niektórych przymiotników utrwaliły się także przy tworzeniu terminów. Jeśli w istocie przyrodzona możliwość ĮF oznaczania rodzaju jest wykorzystywana jedynie jako podstawa normy dotyczącej terminów, to skoro w terminologii, ze względu na stawiane przez nią wymagania systemowości, czyni się z tej zasady powszechną, wyjątki od oznaczania rodzaju nie powinny być stosowane w terminologii. Zatem jeśli norma dotycząca użycia koniecznej ĮF w terminologii jest czymś uzasadniana, to podstawa ta nie jest dostatecznie jasna, a nawet w pracach normatywnych bywa mylona. Niejasność podstawy, brak jej wyjaśnienia lub wskazywanie przy wyjaśnianiu różnych kryteriów stwarza możliwość interpretacji wynikającą z klasyfikacji znaczeń ĮF zgodności użycia z określonym pagrindo galinčiai turėti normai turėtų daryti keblią. 3. VARTOJIMO RIŠLIUOSE TEKSTUOSE POLINKIAI Do stwierdzenia niezgodności norm uznających ĮF za konieczny wykładnik terminu z użyciem wystarczyłoby dowolne czasopismo naukowe z dziedziny ekonomii publikowane w Internecie. Jednak od razu RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 tenka minėti ir vieną šios vartosenos lemiamą apribojimą – joje akivaizdžiai nepakankamai |21 przestrzega się norm językowych albo wręcz całkowicie się ich nie przestrzega. Jednak w tym samym wydawnictwie, a nawet w tym samym jego numerze, jakość językowa publikowanych artykułów jest różna. Skłania to do przypuszczenia, że publikacje nie są redagowane przez redaktorów językowych, zadbanie o redakcję powierza się samym autorom, a ci według własnego uznania korzystają z usług korektorów językowych o różnych kwalifikacjach albo polegają na posiadanej wiedzy językowej. W mniejszym lub większym stopniu niedoskonały pod względem norm idealiosios vartosenos nėra iš ko. Kita vertus, tokia realioji vartosena teikia ir vieną językowych jest język wielu periodycznych publikacji naukowych z dziedziny ekonomii, a zatem wybranie zalety – lepiej ujawnia niejasności pojawiające się u użytkowników języka. Po uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności dokonuje się wyboru tekstów: odrzuca się te artykuły naukowe, w których nie przestrzega się najbardziej podstawowych norm językowych, natomiast w pozostałych analizuje się ujawniające się prawidłowości niestosowania ĮF. Łącznie wybrano 60 publikacji wydrukowanych w latach 2006–2016. 3.1. Niejasności kryterium i granicy semantycznej Uznanie za nieprzestrzeganie normy wszystkich przypadków różnicowania formy członu zależnego używanego w tekście połączenia wyrazowego byłoby nieuzasadnione, ponieważ przewidziano to w pracach normatywnych. Na podstawie jednego połączenia wyrazowego może być realizowana ogólna opozycja NF i ĮF, którą w gramatykach wiąże się z właściwym ĮF znaczeniem określającym lub kategorią określoności. W DLKG wskazuje się, że kategorię określoności przymiotnikowe ĮF tworzą w relacji do form prostych w następujący sposób: ĮF oznaczają cechę przedmiotu, jednocześnie wskazując, że ów przedmiot jest znany, natomiast formy proste jedynie oznaczają cechę przedmiotu (DLKG 1997: 174). Prawdą mówiąc, taka opozycja, jak już wynikało z prac A. Valeckienė oraz przedstawionej w LKG i DLKG klasyfikacji znaczeń, pozwala wskazać znany przedmiot na różne sposoby – wyodrębnić go (znaczenie wyodrębniające), wskazać znaną wcześniej jego cechę (znaczenie wskazujące) oraz oznaczyć rodzaj przedmiotu. Zatem opozycja ta zakłada, że również przy wyrażaniu rodzaju przedmiot będzie wskazywany jako znany, jednak nie zakłada, że w tym samym tekście przedmiot nie może być wskazywany jako nieznany, po prostu wyróżniający się taką czy inną cechą. Teksty naukowe są sprzyjającym środowiskiem realizacji takiej opozycji, przewidywanej nie tylko przez prace normatywne, lecz także przez gramatyczny system języka. Przecież w tekstach tych pojęcia są często definiowane i objaśniane, a definicja lub objaśnienie pojęcia jest oznaką, że przedmiot jest znany. Jednak przy definiowaniu lub objaśnianiu tych pojęć może być również mowa o cechach, które stały się podstawą utworzenia terminu oznaczającego dane pojęcie. Widać to również w przedstawionym w jednym z artykułów naukowych RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |22 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ogólnym przeglądzie historii rynku: integracja europejska wiąże się przede wszystkim z tworzeniem i doskonaleniem rynku (Miniokas, 2003), dlatego w Jednolitym akcie europejskim z 1986 r. była mowa o utworzeniu wspólnego rynku. Wówczas jeszcze wyraźniej uwidoczniła się konieczność stworzenia wspólnego rynku, na którym granice państw nie utrudniałyby działalności gospodarczej. Rynek wspólny definiuje się jako taką formę integracji gospodarczej państw, którą charakteryzuje swobodny przepływ towarów, kapitału i osób (Vilpišauskas, 2003) (EVAP 2007 3 1(8): 101). W dwóch pierwszych przypadkach użycia połączenia wyrazowego rynek wspólny wskazuje się właśnie na taką wspólną cechę, która, jak wynika z trzeciego przypadku użycia, staje się już podstawą terminu oznaczającego pojęcie. Charakteryzując ten przypadek za pomocą omówionych sformułowań normy, można by stwierdzić, że w połączeniu wyrazowym rynek wspólny cecha jest dwukrotnie wymieniana jako zwykła, a po raz trzeci jest już wymieniana jako wyodrębniająca rzecz. Stosując inne sformułowania przedstawiane w pracach normatywnych, cechę oznaczaną przez ĮF można by określić już nie jako przypadkową lub tymczasową, lecz jako stałą, istotną. Stosując kryterium klasyfikacji znaczeń ĮF, połączenie wyrazowe rynek wspólny należałoby uznać za przypadek wskazania gatunku. Zatem niezależnie od tego, które z wymienianych w pracach normatywnych kryteriów odróżniających ĮF od NF zastosowano by w tym przypadku, wszystkie przewidywałyby użycie ĮF w trzecim przypadku i wszystkie byłyby zgodne. Jednak w innych przypadkach kwestia kryterium staje się kłopotliwa. Przede wszystkim takie niejasności powoduje kontekst, w którym obiekty lub zjawiska są klasyfikowane albo po prostu wymienia się ich rodzaje. Przy wyróżnianiu lub wymienianiu rodzajów rzeczy, zgodnie ze sposobami wyodrębniania rzeczy związanymi z oznaczaniem cechy rodzajowej, powinny być wskazywane rzeczy wyodrębnione na podstawie cech przeciwstawnych cechom innych rzeczy lub wyróżniających się specyficznością, a zatem powinien być stosowany ĮF. W użyciu takich przypadków występują np. : Zastawiany majątek można podzielić na nieruchomy i ruchomy (T 2005 3(32): 17); Według klasyfikacji ekonomicznej wydatki państwa dzieli się na wydatki zwyczajne i nadzwyczajne (EVAP 2015 2(37): 7); Uczenie się w tym kontekście jest rozpatrywane szeroko i obejmuje zarówno uczenie się formalne, jak i nieformalne oraz samorzutne (VPA 2011 4(10): 634); Migracja dobrowolna obejmuje następujące typy migracji: czasową, cyrkulacyjną, stałą, turystyczną i sezonową (VPA 2014 1(13): 154). Jednak dość derinimui: vietinio lygmens (vadinamasis „horizontalus koordinavimas“) ir vyriausybinio często występują również przypadki użycia NF, np. : Środki te są wykorzystywane na junginiais įvardytų sąvokų pavadinimai yra sudaryti daiktų ypatybių priešinimo pagrindu, poziomie wizji zainteresowanych stron dwóch szczebli („koordynacja wertykalna”) (VPA 2013 4(12): 596). W zdaniu pogrubione słowa taigi, zgodnie z kryterium wyrażania rodzaju, ich składniki przymiotnikowe powinny być używane 3 Iliustracinių sakinių kalba netaisyta. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |23 ĮF. Kryterium wyrażania rodzaju skłaniałoby do używania ĮF także w zdaniach Regioninės politikos tikslas – plėtoti regionų materialų ir nematerialų turtą bei potencialą (VPA 2013 1(12): 65), Tai formalus ir neformalus verslumo švietimas, mokymai, taip pat kitos verslo vadybos mokomosios programos (VPA 2012 2(11): 223) wyróżnionych przymiotników, tym bardziej że rodzaj wskazano w zdaniu Migracija diferencijuojama ir pagal organizacinį pobūdį į organizuotą ir institucionalizuotą, savarankišką ir kt. (VPA 2014 1(13): 153), ponieważ użyto tu czasownika diferencijuoti, który stwarza warunki do wymieniania jednostek rodzajowych. Jeśli jednak stosuje się właśnie kryterium oznaczania rodzaju, a nie bezwarunkowego używania ĮF w terminach, to w tym przypadku może to być właśnie ten związany z oznaczaniem rodzaju lub ogólnie z używaniem ĮF przypadek neutralizacji, gdy ĮF nie jest używana dlatego, że przedmioty wystarczająco wyodrębniają specyficzne znaczenia oznaczanych słów, opozycje rodzajowe, a wreszcie kontekst semantyczny i okoliczności syntaktyczne, które nie pozwalają na powstanie dwuznaczności między oznaczaniem zwykłej i wyróżniającej cechy. Posłużywszy się innym kryterium wymienianym w pracach normatywnych – opozycją między cechą pojęcia tymczasową a stałą cechą rodzajową – w tych przypadkach również zapewne stałyby się całkowicie uzasadnione NF. Przecież cechy pojęć mogą być rozumiane nie jako stałe cechy rodzajowe, lecz jako tymczasowe. I rzeczywiście w użyciu widoczna jest tendencja, by przy dzieleniu obiektów na już znane, ustalone rodzaje rzeczy, takie jak majątek ruchomy i nieruchomy, używać ĮF regularniej, natomiast przy wyodrębnianiu nowych rodzajów, przedstawianych tylko w jednym lub drugim artykule, bardziej różnicować użycie. Często skłania się ku NF i nawet czasowniki skirti, skirstyti, diferencijuoti, rūšiuoti, grupuoti, jak wynika z przykładów, nie powstrzymują przed jej wyborem. A w zdaniach Taigi kaip žmogiškuosius išteklius galima traktuoti visus gyventojus, tik skiriant juos į realius (darbingo amžiaus, ekonomiškai aktyvius) ir potencialius (iki darbinio amžiaus, nedirbantys, pensininkai, kurie gali būti įtraukiami į įvairų darbą) (T 2008 3(44): 2), Todėl tikslinga visus investuotojus skirstyti į tris grupes: konservatyvius, racionalius bei agresyvius (EVAP 2007 1(8) 52) przyczynia się do tego również fakt, że takie połączenia wyrazowe, w których pomija się wyraz główny, neapibrėžtumo ar kelių kriterijų netiesioginio numatymo, tačiau net ir vadovaujantis trudno uznać za terminy. Zatem omawiane niejasności mogą wynikać z kryterium stosowanego w terminologii, wysuniętego w artykule A. Kaulakienė i przedstawianego w wielu pracach normatywnych, kryterium bezwarunkowego termino žymėjimo kriterijumi, pagal kurį ĮF tekste terminai turi būti žymimi visada, šiais atvejais tokių neaiškumų kiltų. Również w innych przypadkach w tekstach powstają okoliczności wywołujące niejasności, wysuwające kriterijaus klausimą ir net atskleidžiančių tam tikrą kriterijų prieštarą. Pavyzdžiui, tekste apie RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |24 zrównoważony rozwój początkowo omawia się pojęcie zrównoważonego rozwoju, a przydawka przymiotnikowa terminu oznaczającego to pojęcie jest konsekwentnie używana w ĮF, np. : Ale jeśli zrównoważony rozwój będziemy traktować jako politykę, to jej wdrażanie zależy od wagi i znaczenia instytucji, ich kompetencji; Oczywiste jest, że zrównoważony rozwój wiąże się z demokracją, prawami człowieka i praktyką dobrego zarządzania (Dumitrache 2013) (MLA 2015 2(7): 190). Jednakże taka konsekwencja nie jest zachowywana w niektórych zdaniach, np. : Zrównoważonego rozwoju nie można osiągnąć bez włączenia przedsiębiorstw w tę działalność; Przedsiębiorstwa mogą dążyć do zrównoważonego rozwoju, wykorzystując kilka modeli (MLA 2015 2(7): 192). W tych przypadkach użycie ĮF 4 najprawdopodobniej uniemożliwia znaczenie czasownika występującego jako część znaczeniowa orzeczenia złożonego – określoność osiąganego obiektu nie jest właściwa. Oznaczanie cechy gatunkowej zgodnie z klasyfikacją przedstawianą w pracach gramatycznych samo w sobie powinno determinować również określoność, a określoność tworzonej rzeczy nie jest właściwa, prawdopodobnie dlatego, nawet gdy dla terminu wybrano ĮF i dość konsekwentnie przestrzega się tej vartojama NF. Tos išimtys, iš dalies lemiamos žodžių junginio pagrindinio dėmens sąsajos su zasady, w takich przypadkach czyni się wyjątek – przy czasownikach kurti, kurtis, rastis, atsirasti, įgyvendinti, siekti i in., wyjątki te występują również w innych publikacjach, np. : Kluczowe pytanie brzmi: jak możemy stworzyć zrównoważone społeczeństwo lub zrównoważony rozwój? (TE 2008 1(2): 37); Globaliści (hiperglobaliści) definiują globalizację jako nową epokę w historii ludzkości, w której powstaje jeden globalny rynek z globalną konkurencją jako motorem postępu (VSE 2011 3(12): 205); Człowiek administracyjny <...>, choć nie może osiągnąć absolutnej racjonalności, mimo to do niej dąży (VPA 2012 2(11): 324). Do wyboru NF prawdopodobnie skłaniają również czasowniki naudoti, matuoti, ponieważ występuje z nimi nie stałe połączenie wyrazowe, lecz połączenie oznaczające obiekt wyróżniający się określoną właściwością, np. Tego rodzaju zestawy wskaźników <...> trudno zastosować do pomiaru zrównoważonego rozwoju w przedsiębiorstwie (MLA 2015 2(7): 193); Kitaip tariant, nematerialaus turto naudojimas nemažina paties turto kiekio ir dydžio (VSE 2014 2(4): 214). Jednakże w NF przydawkowe człony połączenia wyrazowego są używane nie tylko w takich wyjątkowych przypadkach, lecz także wtedy, gdy mogą być jedynie składnikiem terminu, junginiu įvardijama sąvoka arba jis tiesiogiai susijęs su samprata, pvz.: Tai leidžia daryti ponieważ z wyrazów wynika wniosek, że pojęcie zrównoważonego rozwoju jest wieloaspektowe i kompleksowe (MLA 2015 2(7): 190); Pojęcie zrównoważonego przedsiębiorstwa (MLA 2015 2(7): 192). Klasifikuojamus objektus įvardijančių žodžių junginių NF dar būtų jest ściśle związane z pojęciem koncepcji zrównoważonego rozwoju można wyjaśnić jako rezultat zastosowania kryterium czasowości i stałości właściwości pojęcia; niektóre przypadki można byłoby nawet uznać za stwierdzenie właściwości, jednak gdy sklasyfikować 4 DLKG takie orzeczenia uznaje za przyłączane połączenia wyrazowe (DLKG 1997: 508–509). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form określonych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |25 obiekty są definiowane, to już oczywiste, że właściwość jest im przypisywana zarówno jako stała, jak i istotna, a także jako wyróżniająca rzecz spośród innych rzeczy, że oznaczana rzecz jest znana, że oznaczany jest określony rodzaj oraz że połączenie wyrazowe nazywa pojęcie, a zatem jest terminem. Zatem niezależnie od tego, które kryterium zostanie zastosowane, wszystkie one byłyby zbieżne i należałoby stosować ĮF. Niemniej jednak ta forma nie zawsze jest wybierana, np. : Ze względu na termin działalności fundusze dzieli się na fundusze typu otwartego i zamkniętego. Otwarte fundusze inwestycyjne nie mają określonego terminu działalności. <...> Zamknięte fundusze inwestycyjne mają określony termin działalności (VSE 2011 1(1): 118); Aktywne zarządzanie inwestycjami – to taki sposób zarządzania, w którym decyzje inwestycyjne podejmuje się na podstawie prognozowania przyszłych tendencji. Pasywne zarządzanie inwestycjami – to taki sposób zarządzania, którego celem jest zapewnienie, aby charakterystyki zwrotu z inwestycji i ryzyka odpowiadały zwrotowi z inwestycji i ryzyku określonego segmentu rynku lub indeksu (VSE 2011 1(1): 118); W literaturze naukowej współczesne grupy przedsiębiorstw dzieli się na posiadające pionowe i poziome struktury organizacyjne. Pionowe struktury organizacyjne grup przedsiębiorstw charakteryzują się tym, że są ukierunkowane na relacje między dostawcami a producentami, tj. „zbiór przedsiębiorstw powiązanych relacjami dostawca–producent”, natomiast poziome – to „powiązane przedsiębiorstwa z różnych gałęzi przemysłu, swoją strukturą podobne do konglomeratów” (Lamin, 2007) (VSE 2012 2(2): 68). W niektórych przypadkach jak gdyby próbuje się dokonać rozróżnienia, tj. przymiotnikowy człon połączenia wyrazowego nazywającego pojęcie jest używany w ĮF, natomiast przy nazywaniu obiektu, tym bardziej zależnego od takich czasowników jak mierzyć, wybiera się NF, np. : W celu osiągnięcia celu w pierwszej kolejności przeanalizowano problematykę koncepcji zrównoważonego rozwoju, interpretację wymiarów i poziomy wdrażania, ponieważ dopiero po uždavinius ir numatyti jų įgyvendinimo priemones (MLA 2015 2(7): 190); Nagrinėdami nematerialųjį turtą, mokslininkai susiduria su nematerialaus turto identifikavimo, wyjaśnieniu istoty samej koncepcji można stawiać konkretne problemy pomiaru i oceny zrównoważonego rozwoju (VSE 2014 2(4): 214–215). Można by tu sądzić, że dokonuje się rozróżnienia między połączeniem wyrazowym o znaczeniu przedmiotowym a terminem oznaczającym pojęcie, produktyvumo padidėjimas XX a. antroje pusėje laikytinas nematerialaus turto tyrimų srities pradžia. Vis dėlto ženkliai padidėjęs produktyvumas tuo metu buvo aiškinamas kokybiškesniais jednak w tych samych tekstach występują także przypadki odwrotne, np. : Trudny do wyjaśnienia za pomocą zasobów ludzkich i postępu technologicznego, konkretnie jeszcze bez wiązania tego z aktywami niematerialnymi (VSE 2014 2(4): 214–215). Takie przypadki wskazywałyby już nie na prawidłowe wyjątki, lecz na to, że najprawdopodobniej żadne z kryteriów wymienianych w pracach normatywnych nie jest znane albo nie ma wyraźnej granicy między oznaczaniem cechy wyróżniającej a zwykłym oznaczaniem cechy, nazywaniem cechy stałej a czasowej, tym bardziej między przypadkiem oznaczania cechy gatunkowej a terminem. Zapewne dlatego RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |32 w pracach normatywnych wyróżnia się formę zaimkową, tj. oznacza termin. Z drugiej strony wyrazy międzynarodowe najczęściej mają także specyficzne znaczenie leksykalne. Gdy między formą niezaimkową a zaimkową występuje niewielka różnica znaczeniowa, możliwość dwuznaczności nie powstaje. Jak pokazują omówione przypadki, powstają właśnie takie okoliczności, w których można oznaczać zarówno zwykłą, jak i wyróżniającą cechę przedmiotu, zarówno czasową, jak i stałą. A jeśli takie połączenie wyrazowe zawierające człon zależny jest stale powtarzane i (lub) oznaczane przez nie pojęcie jest w danym tekście definiowane lub klasyfikowane, to ustalony w pracach normatywnych wskaźnik morfologiczny – forma zaimkowa – w tekstach naukowych może być po prostu nadmiarowy. 3.3. Nieużywanie form zaimkowych imiesłowów W analizowanym użyciu widoczna jest tendencja do niestosowania nie tylko przymiotników, lecz także imiesłowów ĮF, zwłaszcza utworzonych od wyrazów międzynarodowych. Widać, że unika się ich stosowania, gdy imiesłów, zwłaszcza czasu przeszłego, wskazuje na cechę wynikającą z działania pasywnego, uogólnianą jako właściwość charakterystyczna rzeczy (zdyskontowane przepływy pieniężne, stała stopa procentowa, skonsolidowany budżet, praca wykwalifikowana, wykwalifikowany pracownik, wykwalifikowana siła robocza, zmonopolizowany rynek, obligacje zabezpieczone, zrównoważony wzrost, zrównoważony budżet, zainteresowana osoba, umowa terminowa itp.), np. Skład skonsolidowanego budżetu przedstawiono na rysunku 1 (MLA 2014 1(6): 51); W Unii Europejskiej w praktyce najszerzej stosowanym środkiem wspierania jest instrument promowania stałych taryf (VPA 2014 2(13): 260); Kolejnym czynnikiem determinującym bezpośrednie inwestycje zagraniczne jest wykwalifikowana siła robocza (MLA 2(8): 215); Piątym aspektem jest wkład zainteresowanych stron (VPA 2007 22: 12); Badania pokazują, że nawet pracownicy zatrudnieni na podstawie terminowych umów o pracę mają większe możliwości awansu w pracy, jeżeli pracują w pełnym wymiarze czasu pracy (VPA 2013 4(12): 546). Nie stosuje się również imiesłowów ĮF strony biernej czasu teraźniejszego, oznaczających cechy związane z czynnością uogólnioną, np. : Przeprowadzone badania wykazały, że struktura kapitałowa spółek notowanych na giełdzie w krajach bałtyckich różni się od struktury kapitałowej spółek w państwach rozwiniętych (EV 2010 15: 177); Dochody rozporządzalne – to jeden z czynników mających największy wpływ na konsumpcję osobistą (EVAP 2012 3(27): 13). Gdy wyrażane są oczywiste przeciwstawienia rodzajowe, formy imiesłowów strony czynnej czasami również nie są używane, np. : Zamówienia potrzebne do zapewnienia efektywnej działalności spółki dominującej stworzyły warunki do pomyślnego funkcjonowania przedsiębiorstw zależnych zaspokajających potrzeby spółki dominującej, a pokrycie kosztów stałych spółki dominującej RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |33 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dzięki zamówieniom umożliwiło świadczenie usług po konkurencyjnych cenach użytkownikom zewnętrznym (VSE 2012 2(2): 75). Form imiesłowów nie przyjmują również imiesłowy mające litewski rdzeń, choć taka tendencja jest rzadsza, np. : Zdaniem naukowców ucząca się gospodarka to taka gospodarka, w której o sukcesie jednostek, przedsiębiorstw i regionów świadczy zdolność uczenia się (i zapominania starych nawyków) (VPA 2014 3(13): 635); Ucząca się organizacja tworzy takie środowisko uczenia się, w którym zarówno na poziomie jednostek, jak i kolektywnym stale zdobywane jest nowe rozumienie (VPA 2014 3(13): 636); Pojęcie zysku rozumiane jest jako suma iloczynu kapitału własnego i wewnętrznej stopy procentowej oraz iloczynu kapitału obcego i różnicy między wewnętrzną stopą procentową a stopą kosztu kapitału obcego (EVAP 2008 4(13): 74); Dochody są nieopodatkowane, jeśli w ciągu roku ich wysokość nie przekracza limitu ustalonego dla zastosowania rocznego minimum wolnego od podatku (VPA 2006 15: 48). Tylko w NF utrwaliły się terminy kraj rozwijający się (gospodarka, rynek) i kraj rozwinięty (gospodarka, rynek), np. : Grupy przedsiębiorstw występują zarówno w krajach rozwiniętych, jak i w krajach o rozwijającej się gospodarce (VSE 2012 2(2): 65); Analizuje się również interakcję rozwijających się i rozwiniętych rynków kapitałowych (VPA 2012 2(11): 142). W NF stosuje się także uczestnicy konieczności, lecz w terminologii tej dziedziny nie ma ich wielu, np. : Podstawowymi zmiennymi płynności mającymi wpływ na wartość przedsiębiorstwa są: zapasy, środki pieniężne i ich ekwiwalenty, należności (aktywa obrotowe) oraz rezerwy, zobowiązania i pożyczki oraz inne zobowiązania (zobowiązania krótkoterminowe) (MLA 2016 2(8): 194). Zatem wszystkie używane NF imiesłowy – zarówno słowa litewskie, jak i słowa pochodzenia nielitewskiego – mają dość typowe znaczenia, tzn. wyrażają stałe, uogólnione, właściwe danemu przedmiotowi cechy związane z czynnością zachodzącą w teraźniejszości lub zachodzącą w przeszłości. Ich znaczenie oraz znaczenie ĮF różnią się szczególnie nieznacznie, a analog z formą określoną, jak ustalono zgodnie z normą oznaczania statusu terminu za pomocą wskaźnika morfologicznego, mógłby w głównej mierze jedynie wskazywać, że połączenie wyrazowe ma status terminu. Zapewne nieostrość granic semantycznych, wynikające z niej niejasności i ostatecznie ujednolicanie formy powodują, że NF jest używana nie tylko w zdaniu Chaeboal – to kontrolowane przez rodziny, zdywersyfikowane grupy przedsiębiorstw, które w literaturze naukowej były zarówno chwalone, jak i krytykowane (VSE 2012 2(2): 72), w którym stwierdzenie kontroliuojamos diversifikuotos verslo grupės, chaebol jungia šeimos nuosavybės ir kontrolės zwykłej cechy wynika z okoliczności syntaktycznych, lecz także w zdaniu Podsumowując, można reikšmę ar rūšį nurodanti ĮF. Vienodos formos dėl minėtų priežasčių veikiausiai powiedzieć, podobnie jak inne rodziny, o zaletach i wadach (VSE 2012 2(2): 78), w którym mogłaby już RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |34 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 być używana forma wyróżniająca, wybierana w zdaniach Rozpowszechnianie środków su tarptautiniais ryšiais ir Todėl narkotinių medžiagų platinimas veikiant kaip organizuota odurzających przez zorganizowaną grupę jest powszechną przestępczością, wspieraną zasobami ekonomicznymi i operacyjnymi, i bardzo często związaną grupa może rozprzestrzenić się tak, że będzie stanowić bezpośrednie zagrożenie dla spokoju i bezpieczeństwa fizycznego całej ludności lub jej znacznej części (VPA 2013 1(12): 143–144), chociaż w pierwszym zdaniu połączenie wyrazowe zorganizowana grupa jest wymienione w tekście po raz pierwszy i mogłoby nie uzyskać ĮF jako przypadek stwierdzenia cechy, natomiast w kolejnym zdaniu mogłaby już być określana znana kategoria przedmiotu i dlatego używana byłaby ĮF. Mimo to najwyraźniej decydują nie tylko te niejasności. Sama forma imiesłowu może wskazywać właściwą przedmiotowi cechę i często wyraz ma specyficzne znaczenie leksykalne, zatem ĮF jako wskaźnik staje się zbędna, tym bardziej że z jej powodu wyraz staje się dłuższy i niewygodny w użyciu, a ĮF zasadniczo nie nadaje różnicy znaczeniowej. Nie tylko jako wskaźnik rodzaju, lecz także jako wskaźnik terminu w tekście naukowym taka forma często staje się niefunkcjonalna, ponieważ status terminu, jak wykazano, w tego rodzaju tekście wskazuje również wiele innych środków, takich jak związki połączenia wyrazowego z definicją, jego częste powtarzanie oraz specyficzne znaczenie. Gdy imiesłów jest słowem pochodzenia nielitewskiego, wskaźnikiem terminu jest także to, zapewne dlatego formy ĮF imiesłowów czynnych lub biernych pochodzenia nielitewskiego są szczególnie rzadko używane. Niere można przyczynić się do tego cechami analizowanego użycia – są w nim szczególnie rozpowszechnione terminy, których człon zależny lub także główny stanowi słowo pochodzenia nielitewskiego. Oczywiście ta uwidaczniająca się w użyciu tendencja, podobnie jak inne omówione tendencje, nie jest zasadą uniwersalną. Zróżnicowanie występuje zarówno na poziomie międzytekstowym, jak i na poziomie tekstu oraz połączenia wyrazowego, a zatem używa się także ĮF, np. : W pierwszym przypadku analizowany jest rozkład przychodów uzyskanych przez rynek <...>, a w drugim – dochody rozporządzalne, już po opodatkowaniu i wypłacie świadczeń socjalnych (EVAP 2015 1(36): 20); Kierownikami tych nowych przedsiębiorstw zostali niektórzy z kierowników i akcjonariuszy spółki dominującej (VSE 2012 2(2): 75); Najważniejszym aspektem środowiska zewnętrznego w kontekście organizacji przedsiębiorstwa społecznego są interesariusze. Interesariusze to te segmenty społeczeństwa, na które organizacja może nie oddziaływać bezpośrednio, jednak jej działalność może na nie wpływać (VSE 2013 2(3): 217). Niemniej pod względem tendencji użycia wyróżnia się pewna grupa imiesłowów: imiesłowy pochodzenia litewskiego, mające różne nietypowe odcienie znaczeniowe (środek działania, miejsce lub czas działania itp.), są używane wyłącznie w ĮF, np. : Największą część wydatków einamosios išlaidos (EVAP 2015 2(37): 9); Lietuva neišsiskiria iš kitų pereinamosios państwa (około 30 proc.) stanowią wydatki krajów gospodarczych (VSE 2012 2(2): 82); Reformy systemów emerytalnych w państwach UE powinny sprzyjać kaupiamuoju principu veikiančias papildomas savanoriškų pensijų schemas (VPA 2006 17: 67); Tam būtina vadovautis valiutų portfelio strategija, maksimizuojančia portfelio perkamąją RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form określonych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |35 możliwość w określonym momencie w przyszłości lub pozwalająca wybrać maksymalną siłę nabywczą reikšmę tam tikrą laikotarpį (VTP 2006 1(7): 56). 3.4. Funkcja rozróżniająca Stosowanie ĮF w terminach znacznie się różni, jednak w przypadku niektórych terminów stosuje się wyłącznie ĮF. W analizowanym użyciu nie znaleziono przymiotnika zastosowanego w NF w wyrażeniu żmogiškasis kapitalas, chociaż DLKG również wskazuje na tendencję użycia do nieoznaczania ĮF derywatów z przyrostkami -iškas, -a. Z tekstów wynika, że dla tego przymiotnika nie stosuje się takiego wyjątku, np. : Uwidoczniły się również inne różnice w podejściu obywateli nowych i starych państw UE do kapitału ludzkiego (T 2012 3(60): 215); Liczne badania dowiodły, że kapitał ludzki jest głównym źródłem wahań dochodów i dobrobytu różnych krajów (VSE 2014 1(4): 90). W żadnych okolicznościach syntaktycznych nie stosuje się NF oraz przymiotnika w złożonym terminie zasoby ludzkie, np. : Zasoby ludzkie zawsze były ważne dla rozwoju państw i narodów (T 2011 1(54): 11); Respondenci uważają, że największą barierą w procesie wdrażania i rozwoju innowacji jest niedobór zasobów finansowych i ludzkich w organizacjach publicznych (EVAP 2013 3(31): 29). Inne derywaty z przyrostkiem -iškas, -a, jak przewiduje wyjątek ĮF dotyczący oznaczania rodzaju, często są vartojami NF, pvz.: Savarankiškas mokymasis – mokymosi sistema, kurios daugelis kontrolowane przez uczącego się w aspekcie procesu uczenia się (VPA 2008 26: 100); Działalność wolontariacka jako działalność nieodpłatna na rzecz społeczeństwa jest obszarem coraz większego zainteresowania (OV 2012 64: 106). Tylko w terminach ĮF używa się przymiotnika grynas, -a, np. : Wskaźniki zmian inwestycji netto pokazują stan gospodarki kraju w określonej fazie cyklu gospodarczego (MLA 2016 2(8): 167); Przeprowadzając ocenę ekonomiczną projektów, w miarę możliwości dąży się do ustalenia ekonomicznej wewnętrznej stopy zwrotu oraz wartości bieżącej netto (ŽŪM 2013 1(20): 65). A także przymiotnik viešas, -a niemal zawsze przyjmuje formę zaimkową, np. : Współczesne zarządzanie publiczne jest niezwykle złożonym zjawiskiem, uwarunkowanym globalnymi valdymo reformų, viešųjų institucijų modernizavimo būtinumą (EVAP 2013 3(31): 22); Laikydami komunalinių paslaugų ir viešųjų gėrybių teikimo sektorių itin saugiu, finansiniai zmianami, implikującymi publicznego inwestorzy pożyczali potrzebne do rozwoju grup biznesowych przepływy kapitału za premię za ryzyko niższą od przyjętej na rynku (VSE 2012 2(2): 77). Nors būdvardis bendras, -a dažnai pavartojamas ir NF, tačiau tokiuose junginiuose takie jak produkt krajowy brutto, produkt narodowy brutto, podaż globalna, koszty ogółem, RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |36 popyt, koszty całkowite i in. w analizowanych tekstach znaleziono wyłącznie FZ, np. : Podstawą systemu tych rachunków jest produkt krajowy brutto (PKB), charakteryzujący rzeczywiste roczne wskaźniki ekonomiczne kraju i ukazujący tempo wzrostu gospodarczego (EVAP 2009 1(14): 167); A. Okun (1962), analizując dane dotyczące zmian poziomu bezrobocia i produktu narodowego brutto (PNB) w USA w latach 1953–60, empirycznie ustalił, że istnieje regularna ujemna zależność naturalnej stopy ryšys tarp faktiško BNP ir potencialaus PNP procentinio santykio bei skirtumo tarp faktiško ir bezrobocia (EV 209 14: 140); Zatem największy wpływ na koszty ogółem ma stopa procentowa (MLA 2012 3(4): 255). Tylko forma określona członu zależnego połączenia wyrazowego trečiosios šalys jest używana, np. : Ograniczenia mogą być stosowane do eksportu lub importu w handlu z państwami trzecimi (T 2011 4(57): 97); Częściowo wpłynęła na to zmiana reżimu handlowego z państwami trzecimi po przystąpieniu Litwy do UE (ŽŪM 2009 3–4 (16): 187). W jednym artykule tylko forma określona jest używana jako człon zależny połączeń wyrazowych sumanioji ekonomika i sumanusis miestas, np. : W najnowszej literaturze naukowej i stosowanej oraz w dokumentach strategicznych coraz częściej pojawia się pojęcie inteligentnej gospodarki (ang. smart economy), stosowane w kontekście różnego rodzaju: przy tworzeniu inteligentnego miasta, rozwijaniu gospodarki, prowadzeniu planowania strategicznego, podkreślaniu (reklamowaniu) wyjątkowości miast. Inteligentna gospodarka jest jednym z komponentów inteligentnego miasta, dlatego naturalne jest, że w literaturze naukowej i stosowanej najwięcej uwagi poświęca się właśnie koncepcji inteligentnego miasta (VPA 2014 3(13): 270). W przypadku innych terminów używanych w tym artykule, których głównym członem również jest gospodarka, człony przymiotnikowe nie przyjmują formy określonej, nawet jeśli terminy te są definiowane lub objaśniane, np. : W literaturze naukowej gospodarka sieciowa najczęściej wiązana jest z rozpowszechnieniem internetu i jego wykorzystaniem w procesach gospodarczych oraz w życiu codziennym; Gospodarka innowacyjna opiera się na bezpośrednich i sprzężeniach zwrotnych między nauką, produkcją a kształceniem kadr (VPA 2014 3(13): 473). Jak wynika z przykładów, nieokreślone odpowiedniki wszystkich terminów używanych wyłącznie w ĮF miałyby zupełnie inne znaczenie albo įvairuojančios vartosenos išsiskiriantis nuoseklumas rodo, kad joje, kitaip, nei nustato kodifikuotoji norma, ĮF linkstama suteikti funkciją skirti terminą ne nuo kiekvieno, o tik byłyby wręcz semantycznie bezsensowne. A zatem, od nieokreślonego analogu odznaczającego się oczywistą różnicą znaczeniową. I taka tendencja byłaby zrozumiała, ponieważ w tekście naukowym o statusie terminu informuje także wiele innych omówionych jego wskaźników. Z RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |37 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 drugiej strony w podrozdziale 2.2 wspomniano, że jednym z argumentów przywoływanych przy ustanawianiu normy jest dążenie do uniknięcia dwuznaczności, a zatem z tego punktu widzenia norma nie jest kwestionowana, lecz swoiście interpretowana. Funkcją rozróżniającą można by wyjaśnić także dość konsekwentne używanie w ĮF litewskich imiesłowów strony biernej, mających odcienie znaczeniowe środka, sposobu, czasu działania lub inne, np. : Sprawiedliwość dystrybutywna (por. sprawiedliwość rozdzielcza) była pierwszym komponentem sprawiedliwości, na który badacze zwrócili uwagę (OV 2012 64: 42); Dlatego socialinį – ekonominį mokesčių vaidmenį atlieka žemiau apibūdintos svarbiausios funkcijos: regulacyjna i redystrybucyjna (por. redystrybuowana) (MLA 2015 2(7): 247); Przemysł spożywczy i produkcji napojów jest jedną z największych gałęzi przemysłu przetwórczego (por. przemysł przetwarzany) na Litwie (ŽŪM 2009 1–2(16): 77); Stała taryfa i długi okres zachęt (por. okres stymulowany) zmniejszają ryzyko finansowe (VPA 2014 2(13): 261); W rocznych sprawozdaniach przedsiębiorstw zarządzających funduszami inwestycyjnymi publikowane są dwa wskaźniki powiązane z indeksami porównawczymi (por. indeks porównywany) (MLA 2011 4(3): 6); Podobnie jak w poprzednich okresach, relatywnie najgorsze były wskaźniki jakości portfela kredytów konsumpcyjnych (VSE 2012 2(2): 86). W tych przypadkach nadawałyby połączeniom wyrazisty odcień znaczenia przedmiotowego, a w tekście naukowym takie połączenia byłyby semantycznie bezsensowne. Uczestniki ĮF o znaczeniu typowym nie pełnią tak ważnej funkcji rozróżniającej, dlatego jest ona bardziej zróżnicowana, a nierzadko jako ogólna wybierana jest NF. Wyraźnego znaczenia rozróżniającego nie mają również ĮF litewskich, a tym bardziej nielitewskiego pochodzenia przymiotników. To, wraz z całym kompleksem innych czynników, najwyraźniej również determinuje jej swobodniejsze użycie i częstą zamianę na formę prostą. Z grupy tych przymiotników pod względem tendencji użycia wyróżniają się bendras, -a; grynas, -a i viešas, -a, jednak i to wyjaśniałaby funkcja rozróżniająca: w tekstach z dziedziny ekonomii często używa się także połączeń wyrazowych bezpośrednio nazywających sumy, takich jak bendra suma, bendras rodiklis, bendras pelnas, bendra vertė lub podobnych, np. : Inwestowanie małych sum pieniędzy jest kosztowne i trudne, jednak ogólna suma pieniędzy, składana przez ludzi do funduszu, okazuje się wystarczająco duża (VSE 2011 1(1): 116); Ważne jest ocenienie nie tylko tego, jaki jest stan poszczególnych czynników, lecz także tego, jak ważne są one dla ogólnej konkurencyjności oraz jaki wpływ na poszczególny czynnik mają zasoby finansowe (VSE 2013 2(3): 268). Zatem ta sama forma, wybrana zarówno dla połączenia wyrazowego nazywającego sumę, jak i dla terminu, stwarzałaby ryzyko dwuznaczności. Dwuznaczność w tej dziedzinie mogłaby często powstać również wskutek nieużycia przez ĮF przymiotników viešas, -a i grynas, -a. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |38 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 4. UŻYCIE BEZKONTEKSTOWE Sprawdzenie, w jakim stopniu badaną praktykę językową kształtują słowniki terminologiczne, byłoby trudne, tym bardziej że duży jest wybór nie tylko tych słowników, lecz także różnorodnych baz terminologicznych. Niemniej jednak, uwzględniając specyfikę dziedziny ekonomii, można byłoby założyć, że interakcja jest obustronna. Ponieważ nauka ekonomii na Litwie dopiero stosunkowo niedawno przeszła transformację, znaczną część terminologii trzeba było tworzyć od nowa i, jak wynika ze słowników wydanych w tamtym okresie, zapotrzebowanie na terminy zaspokajały głównie słowniki terminologiczne tłumaczone z języka angielskiego. Z powodu braku terminologii należało kierować się tłumaczonymi słownikami. Z drugiej strony wynika z nich pewna zmienność terminów, co pozwala przypuszczać, że praktyka językowa z kolei koryguje terminologię przedstawianą w słownikach, tym bardziej że w tej dziedzinie obrót terminami jest duży. We współczesnych warunkach porządkowania terminologii na praktykę językową wpływają również różnorodne bazy terminologiczne. Szczególnie ważnym źródłem terminów są akty prawne Unii Europejskiej i Republiki Litewskiej. W dalszej części analizuje się zatem, jakie tendencje kształtują się w tego rodzaju źródłach. 4.1. Stosunek form zaimkowych i niezaimkowych w słownikach terminów ekonomicznych Aby ocenić, jak przestrzegana jest ustalona norma, wybrano pięć słowników terminów ekonomicznych: wydany w 1994 r. Słownik terminów ekonomicznych Christophera Passa, Bryana Lowesa i Lesliego Daviesa (dalej – ETŽ1), poprawione i uzupełnione wydanie tego słownika z 1997 r. (dalej – ETŽ2), wydany w 1999 r. przez Wileński Uniwersytet Pedagogiczny słownik dydaktyczny Terminy i pojęcia ekonomiczne (dalej – ETS), Słownik terminów ekonomicznych Rūty Vainienė z 2005 r. (dalej – EŽ) oraz wydany w 2006 r. Objaśniający angielsko-litewski słownik ekonomiczny Davida W. Pearce’a (dalej – AŽ). Wszystkie zostały przetłumaczone, zredagowane lub zrecenzowane przez specjalistów w dziedzinie nauk ekonomicznych, jednak pod względem językowym opracowano je niejednolicie: niektóre zredagował redaktor językowy (ETŽ1, EŽ), w innych nie podano nazwiska redaktora językowego (ETŽ2, ETS), natomiast w AŽ nie tylko wpisano nazwisko redaktorki, lecz także wśród tłumaczy, redaktorów i konsultantów słownika wskazano Wydział Terminologii Instytutu Języka Litewskiego. Jednak żaden słownik nie został zatwierdzony przez Państwową Komisję Języka Litewskiego, dlatego reprezentuje nie tyle normę, ile użycie. Spośród pięciu słowników z ostatnich dwóch dziesięcioleci oznaczenie konieczności formy zaimkowej terminu ĮF principas pritaikytas tik viename – EEŽ1, ir tai jame esama 8 dvižodžių ĮF neįgijusių RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |39 terminów (besivystanti šalis, besivystantis regionas, brangūs pinigai, išsivysčiusi šalis, pramonės neišsivysčiusi šalis, paskutinis kreditorius, prastas gaminys, taupus žmogus) ir 8 daugiadėmenių: besivystančių šalių ekonomika, ekonomiškiausias užsakymo dydis, jauna šaka, nukainotų prekių parduotuvė, tinkamiausių išlaidų kreivė, popieriniai ženklai su Kiti 264 paskelbta verte, teisingas ir nešališkas požiūris, didžiausio palankumo šalių išlyga. zdefiniowane w tym słowniku terminy, które mogą mieć ĮF, uzyskały ją. 5 Zrozumiałe, że taki wskaźnik otrzymały zarówno przymiotniki (atviroji ekonomika, bendrasis pelnas, būsimoji integracija, dvigubasis apmokestinimas, juodoji rinka, karštieji pinigai, laisvoji rinka, mišrioji ekonomika, pigioji paskola, tvirtoji valiuta), jak i imiesłowy (apmokestinamosios pajamos, apmokėtinosios sąskaitos, didėjančiosios pajamos, keičiamosios obligacijos, nematomoji ranka, nemokamosios akcijos, nepadengtoji valiuta, skolinamasis kapitalas), a także termin zawierający liczebnik (pirmasis atvykęs – pirmasis aptarnaujamas). Nie uczyniono żadnych wyjątków dla wyrazów międzynarodowych (absoliutusis pranašumas, kontroliuojančioji bendrovė, konsoliduotoji renta, nominalioji kaina, pozityvioji ekonomikos teorija, privačioji bendrovė, privilegijuotoji akcija, specializuotoji parduotuvė, subalansuotojo biudžeto multiplikatorius, terminuotoji paskola), chociaż terminów z takimi określeniami zależnymi nie ma w tym słowniku wiele (42 spośród 264, które uzyskały ĮF). Wskaźnik terminu nadano zarówno przymiotnikom w stopniu najwyższym (najniższy poziom, najmniejszy wpływ ekonomiczny, najniższa stopa procentowa pożyczki), jak i formom pochodnym od wyrazów z przyrostkami -iškas, -a (drapieżne ustalanie cen, warunkowy rozkład, równowaga pełnego zatrudnienia). Oznacza się nim zarówno terminy trzywyrazowe (operacja otwartego rynku, rachunki podwójnej księgowości, strefa wolnego handlu, naturalna stopa bezrobocia, ujemny wpływ ekonomiczny), jak i terminy złożone z czterech lub większej liczby wyrazów (prawo malejącego zysku krańcowego, rynek emisji nowych papierów wartościowych, papiery wartościowe o ustalonej stopie procentowej, część wpłaconego kapitału akcyjnego, przejściowe bezrobocie spowodowane przejściem do innej pracy). 5 Jeden termin – rynek produkujący wiele towarów – należy do tych, które w Zaleceniach językowych oceniane są jako przypadek niezalecany. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form określonych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |40 Inne tendencje użycia form określonych uwidaczniają się również w drugim wydaniu tego słownika – terminų rinkinyje ĮF neturi 24,8 procento jame apibrėžtų terminų, kurie tokią formą galėtų turėti, t. y. 64 terminai (194 yra ją įgiję, žr. 1 lentelę) 6 . Išimtys daromos tiek būdvardžiams, tiek ir dalyviams, tik jos nėra dėsningos, plg.: ETŽ2 . W tym elastyczna polityka monopolistyczna, ale system elastycznego kursu walutowego; nowa naujosios industrializacijos šalis; neigiamos investicijos, neigiamos santaupos, bet neigiamasis gałąź przemysłu, ale podatek dochodowy; dodatkowa korzyść, ale dodatkowy podatek importowy; ukryte zapasy, ukryte bezrobocie, ukryte podatki, ale ukryta obniżka cen, ukryta podwyżka cen; stałe dochody, ale hipoteza stałych dochodów; sektor prywatny, ale wydatki prywatne, produkty prywatne; krótki okres, ale średnie koszty krótkookresowe itd. Jakby próbuje się nie oznaczać w ĮF przymiotników w stopniu najwyższym (klauzula największego uprzywilejowania, najlepsze liniowe nieobciążone estymatory), jednak w innych terminach takie przymiotniki są podawane w ĮF (minimalna efektywna wielkość produkcji, najniższy poziom). TABELA 1. Stosunek form określonych i nieokreślonych w słownikach terminologicznych Stosunek ĮF i NF w słownikach terminologicznych ETŽ1 ETŽ2 ETS EŽ AŽ Określony człon zależny: 264 194 67 149 385 przymiotnik 140 119 48 99 220 imiesłów 123 75 18 46 160 imiesłów 8 34 13 29 49 tarptautinis žodis 42 43 19 42 87 Nieokreśprzymiotarptautinis žodis lony tnik 8 31 0 człon 35 37 65 16 zależny: 20 16 64 49 66 39 114 12 Wyjaśnianie przymiotnika NF przez jego pozycję (system płynnego kursu walutowego, nieprzejrzysty kurs walutowy, wskaźnik pilnej płynności) nie pozwala na analogiczne terminy, w których człon przymiotnikowy w takiej samej pozycji przyjmuje ĮF (obszar wolnego handlu, elastyczny budżet produkcji, system płynnego stałego kursu 6 walutowego). Dane Słowników dotyczące 16 międzynarodowych wyrazów, w których nie oznaczono ĮF, obejmują tylko te terminy, których definicje są podane. Terminy korygujące lub powiązane z terminami głównymi za pomocą innych odsyłaczy nie są uwzględniane. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |41 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (zdyskontowane przepływy pieniężne, hipoteza efektywnych rynków, system stałego kursu walutowego, zmienna fikcyjna, licencjonowana instytucja depozytowa, spółka notowana na dėsninga, nes į kitų terminų sudėtį įeinantys tarptautiniai žodžiai ĮF įgyja, pvz.: absoliučioji giełdzie itp.), jednak ten wyjątek nie obejmuje: wartość, popyt efektywny, integracja pozioma, dług skonsolidowany, aktywa materialne, minimalna stawka wynagrodzenia za pracę. Dalyvio ĮF vartojimas irgi įvairus, pvz.: listinguojama bendrovė, bet kotiruotoji spółka; wykupywalny papier wartościowy, ale niewykupywalny papier wartościowy; bezterminowy papier wartościowy, ale obligacja bezterminowa (konsola); dochody rozporządzalne, ale dochody zarobione itp. Zatem w ETŽ2 nie ujawniają się żadne prawidłowe wyjątki, chyba że za wyjątek uznać to, iż wyjątki dotyczą poszczególnych terminów. Mogły one powstać z powodu niedostatecznego uporządkowania języka słownika, jednak z tej przyczyny może być również tak, labiau atspindi to meto vartosenos polinkius, t. y. tie atskiri terminai, kuriuose paplitusios że słownik ten jest po prostu NF, i w takiej postaci został włączony do słownika. W rzeczywistości ĮF nie zyskały wielu nowych, w porównaniu z ETŽ1, terminów, np.: wskaźniki wyprzedzające, opłacony kapitał, system stałego kursu walutowego, rynek nienotowanych papierów wartościowych, optymalne łączenie czynników, ustalanie cen ograniczających, ukryte rezerwy, ukryte dochody. Jednakże w ETS (1999) uwzględniono również 49 terminów niemających ĮF i stanowią one 42,2 procent wszystkich terminów przedstawionych w tym słowniku, które mogą uzyskać ĮF. ĮF nie uzyskało 29 litewskich słów, w tym trzy terminy, w których tej formy nie uzyskało jedno z dwóch słów mogących ją uzyskać (leasing zwrotny podlegający wykupowi, niepełne jawne zatrudnienie pracowników i niepełne ukryte zatrudnienie pracowników), np.: przedsiębiorstwo joint venture, podwójne opodatkowanie, długi okres, osoby niepracujące, działalność niezgodna z prawem, wystarczająca konkurencja, dodatkowe obciążenie podatkowe, ludność pracująca. Spośród słów międzynarodowych ĮF nie uzyskało 20, np.: dochody do dyspozycji, popyt elastyczny, aktywa płynne, naturalny oligopol, konsumpcja optymalna; aktywne poszukiwanie pracy, efektywne zatrudnienie ludności, minimalny poziom życia, naturalna stopa bezrobocia, racjonalne zatrudnienie ludności. Jednak wyjątek stosowany w słowniku nie jest konsekwentny, ponieważ w przypadku słów międzynarodowych podano również ĮF, np.: koszty alternatywne, gospodarka scentralizowana, integracja pozioma, akcja uprzywilejowana; długotrwałe aktywa materialne, kategorie nielegalnego zatrudnienia, nieoficjalny rynek pracy, potencjalny popyt na pracę, rzeczywista stopa procentowa. Zdarzają się również przypadki oczywistej niespójności, np.: absolutne ubóstwo, ale przewaga absolutna; gospodarka otwarta, ale operacje otwartego rynku; koszty alternatywne, ale alternatywne wynagrodzenie za pracę; wspólne przedsiębiorstwo, ale RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form określonych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 susijusi išimtis, ji aiškinama tuo pačiu veiksniu kaip ir apibrėžtumo ir neapibrėžtumo |48 neutralizacja opozycji. Nie wskazuje się relacji między oznaczeniem rodzaju a terminem, między użyciem IF w znaczeniu rodzajowym a użyciem IF w terminologii i nie podkreśla się różnicy, co stwarza warunki do takiej interpretacji użycia, że takiej różnicy nie ma. Niektóre normatywne artykuły z darbų aiškėtų, kad tokio skirtumo nė nedaroma. Susidarant tokiam normos dvilypumui, įvairuojama ir vartosenoje. Išnagrinėtoji – zakresu ekonomii, słowniki terminologiczne i akty prawne ujawniają, że charakteryzuje się ona szczególnie dużym zróżnicowaniem. Podejmuje się próby oznaczania terminów niezbędnym oznaczeniem wyznaczanym przez skodyfikowaną normę, jednak niektóre tendencje użycia ujawniają, że częściej stosuje się przewidziane w pracach normatywnych opozycje określoności i nieokreśloności albo w ogóle wyjątki od użycia ĮF. Po pierwsze, z użycia o charakterze spójnego tekstu wynika, że ĮF ma tendencję do terminų, kurių priklausomuoju dėmeniu eina tarptautinis būdvardis ar dalyvis. Daug nieoznaczania tych słów międzynarodowych, które mają specyficzne znaczenie leksykalne, a specyfika znaczenia leksykalnego jest w literaturze o charakterze badawczym i normatywnym ujawniana jako jeden z czynników i przypadków nieoznaczania określoności za pomocą ĮF. W terminologii ekonomicznej za pomocą słów międzynarodowych tworzy się i używa szczególnie wielu terminów, a samo wyrażenie członu zależnego w tekście naukowym słowem obcego pochodzenia może być cechą terminu. Zatem dodatkowy wskaźnik terminu – ĮF – staje się nieistotny. W tekstach tego rodzaju termin oznaczają również inne wskaźniki – podanie definicji, objaśnienie, użycie połączenia wyrazowego do nazwania pojęcia, teorii, koncepcji, metody lub modelu, klasyfikowanie oznaczanego nim obiektu lub zjawiska, częste powtarzanie połączenia wyrazowego w tekście. Funkcja ĮF jako wskaźnika terminu szczególnie słabnie w takich tekstach jak akty prawne, w których termin lub pojęcie jest definiowane i ze względu na charakter tekstu niemożliwe jest nie tylko zróżnicowanie semantyczne, lecz także formalne. Po drugie, przeanalizowane użycie ujawnia, że często nie ma dużej różnicy znaczeniowej między formą prostą a ĮF, zwłaszcza między imiesłowami czynnymi i biernymi czasu teraźniejszego oraz czasu przeszłego dokonanego, mającymi typowe znaczenia, a ich odpowiednikami zaimkowymi. Tacy uczestnicy sami w wystarczającym stopniu charakteryzują przedmioty, wyróżniają je spośród innych przedmiotów, dlatego ĮF i w tym przypadku zasadniczo staje się zbędna. Z jej powodu uczestnik tylko się wydłuża. Gdy działają inne wskaźniki ujawniające status terminu – specyficzne znaczenie, częste powtarzanie związku wyrazowego w tekście, okoliczności kontekstowe ujawniające jego bezpośredni związek z pojęciem lub koncepcją, podane definicje lub objaśnienia – oznaczanie imiesłowu również za pomocą ĮF staje się już niecelowe. Niewielka różnica znaczeniowa, jak ujawniają teksty naukowe, rozdziela również kai RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |49 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 które litewskie oraz przymiotniki obcego pochodzenia i ich formy zaimkowe. Zatem dwuznaczność między połączeniem wyrazowym określającym prostą cechę a połączeniem wyrazowym lub terminem oznaczającym rodzaj, której zagrożenie uznaje się za jedną z podstaw dostarczania terminologii ĮF, w większości przypadków nie powstaje. Właśnie granica semantyczna jest tak niewyraźna, że w użyciu wygodnie jest stosować uniwersalne, jednorodne połączenie wyrazowe, za pomocą którego można by uogólniać różne odcienie znaczeniowe. Zbadane użycie o charakterze spójnym i pozakontekstowym ujawnia nie tylko czynniki specyficznego znaczenia leksykalnego słowa oraz niewielkiej różnicy znaczeniowej, przewidywane jako bodźce neutralizacji opozycji określoności i nieokreśloności, lecz także więcej możliwych wyjątków ĮF. Choć nieregularnie, również w tym przypadku obserwuje się tendencję do nieużywania ĮF, gdy zależnym członem terminu jest przymiotnik w stopniu najwyższym, derywat z przyrostkiem -iškas, -a lub gdy połączenie wyrazowe ma znaczenie przenośne. A zatem zasadniczo odzwierciedlana jest nie norma stwierdzająca konieczność oznaczania terminu, lecz ogólna norma użycia ĮF, przewidująca stosunkowo fakultatywne użycie ĮF. Z drugiej strony uzus pokazuje również, że niejako podejmuje się próbę pogodzenia dwóch kierunków normatywnych, w wyniku czego powstaje swoista interpretacja skodyfikowanej normy: przy założeniu, że w tekście ciągłym występują różne inne wykładniki terminu, ĮF przypisuje się funkcję oznaczania nie każdego, lecz tylko takiego połączenia wyrazowego, które wyróżnia się wyraźną różnicą znaczeniową w stosunku do nieokreślonego odpowiednika. Jednak w ten sposób powstaje szczególne zróżnicowanie, znacznie sprzeczne z istotną dla terminologii zasadą systemowości. Zwłaszcza na podstawie użycia pozakontekstowego – słowników terminów, glosariuszy zamieszczanych w aktach prawnych – wyraźnie widać, że użycie, wbrew celowi stawianemu ustalonej normie, staje się wyjątkowo niesystemowe, a wyjątki stosuje się niemal do każdego połączenia wyrazowego z osobna. Jednocześnie użycie ĮF w słownikach terminów i aktach prawnych ujawnia rozwój wskazujący na to, że ĮF coraz bardziej konkuruje z NF, a nawet formy tej ostatniej uzyskują przewagę. Takie tendencje odpowiadałyby tendencjom użycia ĮF w innych znaczeniach, uznawanym zarówno w wydawnictwach normatywnych, jak i ogólnie tendencjom użycia ĮF: ĮF w języku ogólnym coraz bardziej wypiera NF, ĮF w ogóle zanika, choć kierunek normatywny wskazywałby, że właśnie w ir termino vartojimo įvertinimas ir nustatymas. Tokio apibrėžtumo nesant, vartosena iš terminologii dostrzega się główną perspektywę opozycji ĮF i NF, która skądinąd coraz Visa tai kelia būtinybę išgryninti kodifikacijos kriterijų. Viena galima išeitis – wyraźniej wykazuje oznaki niwelacji. Perspektywę takiego kierunku zasadniczo podważa RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |50 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 niewystarczające ujęcie istoty relacji między oznaczaniem rodzaju, odzwierciedlające žymėjimo dėsningumus ir jo numatomas išimtis. Iš atliktos vartosenos analizės būtų galima jedynie nierozstrzygnięte kwestie kodyfikacji i jej sprzeczności. kierując się wymogiem systemowości stosowanym w terminologii, przyznać pierwszeństwo kryterium rzeczownikowej formy koniecznego oznaczenia terminu, po drugie zaś – uznać za podstawę normy rodzaj rozstrzygać, że zastosowanie pierwszego kryterium najprawdopodobniej zwiększyłoby systemowość użycia terminów, jednak przy podejmowaniu decyzji kodyfikacyjnych należałoby zapewne dostatecznie uwzględnić także możliwy wpływ charakteru tekstu: w tekstach o charakterze naukowym lub administracyjnym funkcja ĮF jako wskaźnika terminu może być mniej istotna niż w stylach swobodnych, ponieważ w takich tekstach status terminu wskazują również inne wskaźniki. Z drugiej strony, wybierając kryterium oznaczania rodzaju, należałoby zarazem uznać dalszą nieregularność użycia ĮF, ogólne tendencje użycia ĮF i istotne czynniki, a odpowiednio – także słabnięcie funkcji ĮF w terminologii. Taki kierunek prawdopodobnie utrzymałby się również w przypadku pozostawienia użycia całkowicie jego własnemu biegowi. Oczywiście wyciągane tu wnioski dotyczące tendencji użycia i możliwego dalszego kierunku użycia ĮF w terminologii znacznie uzupełniłyby badania użycia w różnych innych stylach funkcjonalnych, i to nie tylko w dziedzinie ekonomii. Źródeł użycia w dziedzinie ekonomii, które należy zbadać – zarówno w stylu naukowym, jak i administracyjnym – również pozostaje bardzo wiele, na przykład prace o charakterze monograficznym z zakresu teorii i praktyki ekonomii, podręczniki szkół wyższych, różne przeglądy, sprawozdania, przekłady z innych języków, przede wszystkim z niemającego ĮF języka angielskiego, itd. WNIOSKI 1. Użycie norm przedstawianych w publikacjach językowych, ustanawiających ĮF jako konieczny wskaźnik terminu, jest niezgodne z praktyką użycia. 2. Tendencje użycia ujawniają niedostateczną określoność kodyfikacji, lecz wyraźniej uwypuklają jej zasadnicze problemy. 3. Podnoszony jest problem kryterium, tj. ujawnia się, że przy twierdzeniu o koniecznym oznaczaniu terminu ĮF w istocie kieruje się kryterium oznaczania rodzaju, przewidującym znacznie bardziej fakultatywne użycie. 4. Fakultatywność kryterium wynika z klasyfikacji znaczeń ĮF. 5. Niejasności kodyfikacji wynikają również z nieokreślenia relacji między oznaczaniem rodzaju a terminem. 6. Badanie użycia pokazuje, że kieruje się ono nie ustalanym dla terminologii ĮF W funkcija, o apibrėžiamajai reikšmei ir jos pogrupiams numatomomis ĮF vartojimo išimtimis. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form określonych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 7. Išimtys terminijoje interpretuojamos savitai: termino rodikliu dažnai tampa |51 wyraz międzynarodowy lub forma imiesłowowa. 8. Svarbus ĮF ir NF opozicijos neutralizavimo terminijoje veiksnys yra kontekstas: spójnym tekście naukowym połączenie wyrazowe jako termin może być rozpoznane także bez morfologinio rodiklio. 9. Użycie próbujące łączyć oba kryteria jest dość niesystematyczne, a wyjątki stosuje się w nim osobno do każdego połączenia wyrazowego. 10. Taka sytuacja stawia przed kodyfikacją możliwość wyboru: jaśniej sformułować zasadę powszechnego oznaczania terminu ĮF i dążyć do spójności oraz systemowości terminologii albo dać pierwszeństwo kryterium wyrażania cechy rodzajowej i tym samym zasadniczo wpłynąć na dalsze osłabienie funkcji ĮF jako wyznacznika terminu. Użycie w tym kierunku najpewniej rozwijałoby się również po podjęciu decyzji o pozostawieniu go własnemu biegowi. ŠALTINIAI Mokslo žurnalai EV – Ekonomika ir vadyba / Economics and management. Prieiga internete: http://internet.ktu.lt/en/science/journals/manage/frames1_1.html. EVAP – Ekonomika ir vadyba: aktualijos ir perspektyvos. Prieiga internete: http://su.lt/index.php?option=com_content&view=article&id=599&Itemid=17344&l ang=lt. MLA – Mokslas – Lietuvos ateitis / Science – future of Lithuania. Prieiga internete: http://www.mla.vgtu.lt/index.php/mla/index. MTS – Management theory and studies for rural business and infrastructure development / Vadybos mokslas ir studijos – kaimo verslų ir jų infrastruktūros plėtrai. Prieiga internete: http://mts.asu.lt/mtsrbid/index. OV – Organizacijų vadyba: sisteminiai tyrimai / Management of organizations: Systematic research. Prieiga internete: https://ejournals.vdu.lt/index.php/managementorganizations/index. T – Tiltai. Prieiga internete: https://www.ku.lt/leidykla/turinys/leidiniai/moksliniaizurnalai/tiltai. TE – Taikomoji ekonomika: sisteminiai tyrimai / Applied economics: Systematic research. Prieiga internete: https://ejournals.vdu.lt/index.php/applied-economics/index. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |52 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 VPA – Viešoji politika ir administravimas / Public policy and administration. Prieiga internete: https://www.mruni.eu/lt/mokslo_darbai/vpa/apie_leidini. VSE – Verslo sistemos ir ekonomika / Busines systems & Economic. Prieiga internete: https://www.mruni.eu/lt/mokslo_darbai/vse/apie_leidini. VTP – Verslas: teorija ir praktika / Business: theory and practice: http://www.btp.vgtu.lt/index.php/btp/index. ŽŪM – Žemės ūkio mokslai. Prieiga internete: http://www.lmaleidykla.lt/ojs/index.php/zemesukiomokslai. Terminų žodynai AŽ 2006 – Aiškinamasis ekonomikos anglų–lietuvių kalbų žodynas. Sudarė D. W. Pearce, Vilnius: Tyto alba. ETŽ1 – Pass Ch., Lowes B., Davies L. 1994: Ekonomikos terminų žodynas. Red. A. Pupkis, ekonomikos terminijos red. konsultantas St. Vaitkevičius, Vilnius: Baltijos biznis. ETŽ2 – Pass Ch., Lowes B., Davies L. 1997: Ekonomikos terminų žodynas. Antrasis papildytas ir pataisytas leidimas. Redagavo ir tikslino A. V. Rutkauskas, St. Vaitkevičius, Vilnius: Baltijos biznis. ETS 1999 – Ekonomikos terminai ir sąvokos. Mokomasis žodynas. Sud.: J. Bagdanavičius, P. Stankevičius, L. Lukoševičius. Vilnius: Vilniaus pedagoginis universitetas. EŽ 2005: Vainienė R. Ekonomikos terminų žodynas, Vilnius: Tyto alba. Lietuvos Respublikos teisės aktai Draudimo įstatymas (2003 09 18, Nr. IX-1737). – Valstybės žinios, 2003 10 08, Nr. 944246. Elektros energetikos įstatymas (2000 07 20, Nr. VIII-1881). – Valstybės žinios, 2000 08 04, Nr. 66-1984. Finansinių priemonių rinkų įstatymas (2007 01 18, Nr. X-1024). – Valstybės žinios, 2007 02 08, Nr. 17-627. Finansų įstaigų įstatymas (2002 09 10, Nr. IX-1068). – Valstybės žinios 2002 09 18, Nr. 913891. Gyventojų pajamų mokesčio įstatymas (2002 07 02, Nr. IX-1077). – Valstybės žinios 2002 07 19, Nr. 73-3085. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |53 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Indėlių ir įsipareigojimų investuotojams draudimo įstatymas (2002 06 20, Nr. IX-975). – Valstybės žinios, 2002, Nr. 65-2635. Informuotiesiems vartotojams skirtų kolektyvinio investavimo subjektų įstatymas (2013 06 18, Nr. XII-376). – Valstybės žinios, 2013 06 28, Nr. 68-3410. Įmonių, priklausančių finansų konglomeratui, papildomos priežiūros įstatymas (2004 07 15, Nr. IX-2387). – Valstybės žinios, 2004 08 03, Nr. 120-4433. Kolektyvinio investavimo subjektų įstatymas (2003 07 04, Nr. IX-09). – Valstybės žinios, 2003 07 25, Nr.74-3424. Konkurencijos įstatymas (1999 03 23, Nr. VIII-1099). – Valstybės žinios 1999 04 02, Nr. 30856. Kontroliuojančiųjų investicinių bendrovių įstatymas (2003 07 04, Nr. I-1710). – Valstybės žinios, 2003 07 25, Nr. 74-3425. Pelno mokesčio įstatymas (2001 12 20, Nr. IX-675). – Valstybės žinios, 2001 12 29, Nr. 110-3992. Pinigų plovimo ir teroristų finansavimo prevencijos įstatymas (1997 06 19, VIII-275).– Valstybės žinios 1997 07 04, Nr. 64-1502. Pridėtinės vertės mokesčio įstatymas (2002 03 05, IX-751). – Valstybės žinios, 2002 04 05, Nr. 35-1271. Profesinių pensijų kaupimo įstatymas (2006 07 04, Nr. X-745). – Valstybės žinios, 2006 07 27, Nr. 82-3248. Smulkiojo ir vidutinio verslo plėtros įstatymas (1998 11 24 d., Nr. VIII-935). – Valstybės žinios, 1998 12 11, Nr. 109-2993. Vartojimo kredito įstatymas (2010 12 23, Nr. XI-1253). – Valstybės žinios, 2011 01 04, Nr. 1-1. Vertybinių popierių įstatymas (2007 01 18, Nr. X-1023). – Valstybės žinios, 2007 02-08, Nr. 17 626. Viešojo administravimo įstatymas (2006 06 27, Nr. X-736). – Valstybės žinios, 1999 07 09, Nr. 60-1945. Viešųjų pirkimų įstatymas (1996 08 13, Nr. I-1491). – Valstybės žinios, 1996-09-06, Nr. 842000. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |54 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Europos Sąjungos teisės aktai 2005 m. spalio 26 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2005/60/EB dėl finansų sistemos apsaugos nuo jos panaudojimo pinigų plovimui ir teroristų finansavimui. 2005 m. lapkričio 16 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2005/68/EB dėl perdraudimo ir iš dalies keičianti Tarybos direktyvas 73/239/EEB, 92/49/EEB ir Direktyvas 98/78/EB bei 2002/83/EB. 2007 m. lapkričio 13 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2007/64/EB dėl mokėjimo paslaugų vidaus rinkoje, iš dalies keičianti direktyvas 97/7/EB, 2002/65/EB, 2005/60/EB ir 2006/48/EB ir panaikinanti Direktyvą 97/5/EB. 2009 m. lapkričio 25 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2009/138/EB dėl draudimo ir perdraudimo veiklos pradėjimo ir jos vykdymo. 2013 m. birželio 26 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2013/36/ES dėl galimybės verstis kredito įstaigų veikla ir dėl riziką ribojančios kredito įstaigų ir investicinių įmonių priežiūros, kuria iš dalies keičiama Direktyva 2002/87/EB ir panaikinamos direktyvos 2006/48/EB bei 2006/49/EB. 2013 m. birželio 26 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2013/34/ES dėl tam tikrų rūšių įmonių metinių finansinių ataskaitų, konsoliduotųjų finansinių ataskaitų ir susijusių pranešimų, kuria iš dalies keičiama Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2006/43/EB ir panaikinamos Tarybos direktyvos 78/660/EEB ir 83/349/EEB. 2013 m. birželio 26 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) Nr. 575/2013 dėl prudencinių reikalavimų kredito įstaigoms ir investicinėms įmonėms ir kuriuo iš dalies keičiamas Reglamentas (ES) Nr. 648/2012. 2013 m. spalio 15 d. Tarybos reglamentas (ES) Nr. 1024/2013, kuriuo Europos Centriniam Bankui pavedami specialūs uždaviniai, susiję su rizikos ribojimu pagrįstos kredito įstaigų priežiūros politika. 2014 m. vasario 4 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2014/17/ES dėl vartojimo kredito sutarčių dėl gyvenamosios paskirties nekilnojamojo turto, kuria iš dalies keičiamos direktyvos 2008/48/EB ir 2013/36/ES bei Reglamentas (ES) Nr. 1093/2010. 2014 m. balandžio 16 d. Europos Centrinio Banko reglamentas (ES) Nr. 468/2014, kuriuo sukuriama Europos Centrinio Banko, nacionalinių kompetentingų institucijų ir nacionalinių paskirtųjų institucijų bendradarbiavimo Bendrame priežiūros mechanizme struktūra. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotinių formų nevartojimas terminijoje ir jo keliamas iššūkis normai |55 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2014 m. balandžio 16 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2014/49/ES dėl indėlių garantijų sistemų. 2014 m. balandžio 16 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) Nr. 596/2014 dėl piktnaudžiavimo rinka (Piktnaudžiavimo rinka reglamentas) ir kuriuo panaikinama Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2003/6/EB ir Komisijos direktyvos 2003/124/EB, 2003/125/EB ir 2004/72/EB. 2014 m. gegužės 15 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) Nr. 600/2014 dėl finansinių priemonių rinkų, kuriuo iš dalies keičiamas Reglamentas (ES) Nr. 648/2012. 2014 m. gegužės 15 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2014/59/ES, kuria nustatoma kredito įstaigų ir investicinių įmonių gaivinimo ir pertvarkymo sistema ir iš dalies keičiamos Tarybos direktyva 82/891/EEB, direktyvos 2001/24/EB, 2002/47/EB, 2004/25/EB, 2005/56/EB, 2007/36/EB, 2011/35/ES, 2012/30/ES bei 2013/36/ES ir Europos Parlamento ir Tarybos reglamentai (ES) Nr. 1093/2010 bei (ES) Nr. 648/2012. 2014 m. gegužės 15 d. Europos Parlamento ir Tarybos direktyva 2014/65/ES dėl finansinių priemonių rinkų, kuria iš dalies keičiamos Direktyva 2002/92/EB ir Direktyva 2011/61/ES. 2014 m. liepos 15 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) Nr. 806/2014 kuriuo nustatomos kredito įstaigų ir tam tikrų investicinių įmonių pertvarkymo, vienodos taisyklės ir vienoda procedūra, kiek tai susiję su bendru pertvarkymo mechanizmu ir Bendru pertvarkymo fondu, ir iš dalies keičiamas Reglamentas (ES) Nr. 1093/2010. 2014 m. liepos 23 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) Nr. 909/2014 dėl atsiskaitymo už vertybinius popierius gerinimo Europos Sąjungoje ir centrinių vertybinių popierių depozitoriumų, kuriuo iš dalies keičiamos direktyvos 98/26/EB ir 2014/65/ES bei Reglamentas (ES) Nr. 236/2012. 2014 m. gruodžio 19 d. Europos Centrinio Banko gairės (ES) 2015/510 dėl Eurosistemos pinigų politikos sistemos įgyvendinimo (ECB/2014/60). 2015 m. balandžio 29 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) 2015/760 dėl Europos ilgalaikių investicijų fondų. 2016 m. gegužės 11 d. Europos Parlamento ir Tarybos reglamentas (ES) 2016/792 dėl suderintų vartotojų kainų indeksų ir būsto kainų indekso, kuriuo panaikinamas Tarybos reglamentas (EB) Nr. 2494/95. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie |56 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 LITERATURA AKA 2014: Administracinės kalbos aktualijos. Sudarė L. Murinienė, R. Vladarskienė. Prieiga per internetą <http://administracinekalba.lki.lt>. Ambrazas 1964: Esamojo laiko neveikiamųjų dalyvių būdvardinė vartosena. – Kalbos kultūra 7, 30–36. Brūzgienė R., Čekmonienė I. E., Žemienė A. 2013: Język specjalistyczny. Podręcznik dla studentów kierunków psychologii i socjologii, Wilno: Uniwersytet Michała Römera. DLKG 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego. Red. V. Ambrazas, Wilno: Instytut Nauki i Encyklopedii. Gaivenis K. 1975: Dwuwyrazowe terminy złożone we współczesnym języku litewskim. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 16, 57–89. Gaivenis K. 1995: Kilka myśli o standaryzacji terminów. – Terminologia 2, 6–10. Gedzevičienė D., Gedzevičius I. 2011: O niektórych przypadkach niepoprawnego użycia języka w pracach z zakresu spawalnictwa. – Nauka – przyszłość Litwy 3(6), 67–70. Holvoet A., Tamulionienė A. 2006: Apibrėžtumo kategorija. – Daiktavardinio junginio badania. Red. A. Holvoet, R. Mikulskas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 11–32. Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. 1976: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Judžentis A. 2012: Kategorie gramatyczne języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Kaulakienė A. 1973: Użycie przymiotników określonych w terminach złożonych. – Kultura języka 25, 27–31. Keinys S. 2004: Rozwój, stan, rola i zadania terminologii po wejściu w XXI wiek. – Rozwój terminologii litewskiej, 74–88. Keinys S. 2005: Ekonomistų diplominių darbų kalba. – Dabartinė lietuvių terminologija, 296–303. Kniūkšta P. 1971: Przymiotniki zaimkowe i przymiotniki z przyrostkiem -inis. – Użycie i regulacja języka, 421–430. Kunevičienė A., Pečkuvienė L., Žilinskienė V. 2003: Specialybės kalbos kultūra. Podręcznik, Wilno: Litewski Uniwersytet Prawa. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Nieużywanie form zaimkowych w terminologii i wyzwanie, jakie stawia ono normie BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |57 KKP 1998: Porady dotyczące języka kancelaryjnego. Opracował P. Kniūkšta, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. KP 2002: Porady językowe. T. 1: Formy gramatyczne i ich użycie. Oprac. R. Miliūnaitė, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. KPP 1976: Porady dotyczące praktyki językowej. Oprac. A. Paulauskienė, Wilno: Mokslas. Mikulskas R. 2006: Perspektywa opisu LKG 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1. Ats. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. przymiotników określających. – Badania grupy nominalnej. Red. A. Holvoet, R. Mikulskas, 33–66. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 33–66. Miliūnaitė R. 2003: Podstawy normalizacji gramatyki języka litewskiego. Opera linguistica Lithuanica 3, Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Oginskienė E. 1993: Formy zaimkowe w języku kancelaryjnym. – Kultura języka 64, Paulauskienė A. 1983: Zarys 34–42. morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė A. 1994: Morfologia języka litewskiego: wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Paulauskienė A. 2001: Kultura języka litewskiego, Kowno: Technologija. Paulauskienė A. 2004: Język prawników i normy ogólne, Wilno: Justitia. Paulauskienė A., Tarvydaitė D. 1986: Normy gramatyczne i współczesne użycie, Kowno: Šviesa. Piročkinas J. 1990: Kultura języka administracyjnego, Wilno: Mintis. Pupkis A. 1980: Podstawy kultury języka, Wilno: Mokslas. Rosinas A. 1975: Czy bałtyckie  i-,  ioresp.  ī-, iākamienai były relatywne. – Baltistica 11(2), 163–170. Spraunienė B. 2008a: Kategoria określoności i jej badania w językoznawstwie litewskim. – Język litewski 2. Spraunienė B. 2008b: Opozycja przymiotników prostych i zaimkowych w języku kaip apibrėžtumo sistema. – Acta Linguistica Lithuanica 59, 109–139. Spraunienė B. 2011: Apibrėžtumo žymėjimas lietuvių kalboje lyginant su danų ir kitomis litewskim w językach rodzajnikowych. Rozprawa doktorska. Wilno. Stunžinas R. 2005: Synonimia terminologii budowlanej. – Terminologija 12, 7–26. Šukys J. 2003: Kultura języka dla wszystkich, Kowno: Šviesa.