„Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas“ ir naujadarų tyrimų perspektyvos

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DAIVA MURMULAITYTĖ Instytut Języka Litewskiego BAZA DANYCH NEOLOGIZMÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO ORAZ PERSPEKTYWY BADAŃ NAD NEOLOGIZMAMI SŁOWA KLUCZOWE: neologizm, słowotwórstwo, rdzeń wyrazu, gniazdo wyrazowe, neologizm semantyczny. WSTĘP Na podstawie Bazy danych neologizmów języka litewskiego (dalej – ND, Baza danych) w artykule omawiane są niektóre słowotwórcze powiązania neologizmów przedstawionych w tym źródle; dąży się do ustalenia kierunków dalszych badań nad słowotwórstwem neologizmów oraz do dokładniejszego zapoznania się z możliwościami ND jako narzędzia takich badań. Bazę danych, jako stale uzupełniany zbiór nowego słownictwa, można analizować pod różnymi względami: pochodzenia (zapożyczenia, derywaty), formy (wyrazy, połączenia wyrazowe, cytaty, skróty), normy (leksyka normatywna, nienormatywna, nieskodyfikowana), semantyki (nowe znaczenia) itd. (ND, dostęp online: http://naujazodziai.lki.lt/?Apie_duomenyna). Jest to nie tylko źródło nowych zjawisk językowych, lecz także jedno z narzędzi badania obecnego stanu i rozwoju wyrazów, umożliwiające uzyskanie, oprócz samych neologizmów, również istotnych dla badań słowotwórczych informacji o nich – definicji i innych objaśnień semantycznych, wskazówek dotyczących pochodzenia, autentycznych przykładów użycia su šaltinių nuorodomis, dažnai padedančių patikslinti naujažodžio reikšmę ar (ir) atsiradimo (słowotwórcze) okoliczności itp. Użytkownik ND zainteresowany słowotwórstwem otrzymuje minimalną informację o relacjach słowotwórczych interesującego go neologizmu – przedstawia mu się zapisane w ND słowa o wspólnym rdzeniu: „Neologizmy zazwyczaj funkcjonują w języku nie pojedynczo, lecz zapożyczane lub tworzone są całe ich gniazda. Pokrewne neologizmy są powiązane odsyłaczami” (ND, dostęp online http://naujazodziai.lki.lt/?Apie_duomenyna). Pozwala to 1 wyrobić sobie przybliżony obraz konkretnego 1 Prawdą jest, że nie zawsze wszystkie i nie zawsze te same pokrewne słowa w porównaniu z ich przedstawieniem w hasłach innych słów o wspólnym rdzeniu. Np. w haśle neologizmu karkadienis „dzień powstania lodów „Kar kar” (symboliczne urodziny)” w rubryce pokrewnych słów wymieniono algadienis; bilietadienis; koldūnadienis; dzień mamy; dzień melona; dzień bez rozmów; dzień pizzy; dzień taniości; dzień piany; dzień sofy; dzień tortu; dzień ojca; dzień św. Walentego; dzień św. Walentego; czarodziejski dzień, ale nie jest to dzień próżnowania; solenizant, -ka; solenizant, -ka; dzień języka; dzień nielowania; neseksadienis; półurodziny (spośród słów pokrewnych podać tylko: półjubileusz; półksiążka; półrezultat; półnarodowiec, -ka), DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmami | 2 obrazu środowiska słowotwórczego neologizmu, zakresu jego relacji apie jo populiarumą, poreikį, įsitvirtinimą vartosenoje, pasitikslinti semantiką ir kt. Tačiau słowotwórczych, a także formułować założenia trudno ustalić systemowe relacje słowotwórcze całego słownictwa ND, które byłyby wyraźniej widoczne przy posiadaniu wszystkich gniazd słowotwórczych. Ich ręczne opracowanie, tj. wstępne przetworzenie całego materiału, zajęłoby zbyt dużo czasu, dlatego na razie ograniczono się jedynie do badania neologizmów pochodzenia aspektais (norint palyginti ir pan.). ND 2016 m. kovo 31 d. buvo apie 3 200 naujadarų, skolinių ir mišrios darybos litewskiego, dotykając neologizmów z zapożyczonymi rdzeniami tylko w niektórych przypadkach (do badanego materiału nie włączono nowych połączeń wyrazowych, cytatów i skrótów), 31 sierpnia 2016 r. – około 3 400, nowo znalezionymi neologizmami uzupełniano gniazda słowotwórcze tworzone podczas 2 badania wyrazów poszczególnych rdzeni. 1. KIERUNKI BADAŃ NAD RELACJAMI SŁOWOTWÓRCZYMI NEOLOGIZMÓW Neologizmy z ND, opierając się na relacjach słowotwórczych, można badać w różnych kierunkach. Kilka najbardziej perspektywicznych, wzajemnie powiązanych, można wyodrębnić według następujących aspektów: 1) rdzeń, 2) kategorie słowotwórcze (afiksy słowotwórcze), 3) leksykalne grupy semantyczne. 1.1. Pierwszy kierunek – badanie wyrazów o wspólnym rdzeniu i relacji między nimi, tworzenie, analizowanie i porównywanie gniazd słowotwórczych, z wyjaśnieniem następujących kwestii:  czy gniazdo jest liczne; sulčiadienis; šeimadienis; vaikadienis (jego wyrazy pokrewne to tylko mamadienis; tėvadienis; vaikišė; vaikjuostė; vaikmaišis; įsivaikaitinti; šėtonvaikis); sprawdzono 2016 08 25. 2 Dane statystyczne są przybliżone, częściowo także ze względu na sposób prezentacji danych w Duomenynas. kai kurie daiktavardžiai ir būdvardžiai, matyt, dar nenusistovėjus jų vartosenai ar kol kas nepakankamai ją Załóżmy, że po zbadaniu ND są podawane w jednym wpisie, tzn. liczone jako jeden wyraz, na przykład utworzone (używane) przez emigrantów nazwy i (lub) określenia według czasu (fal) emigracji: pirmabangis, -ė; antrabangis, -ė; trečiabangis, -ė. Niektóre przykłady użycia wyraźnie wskazują na odnotowany rzeczownik (Niełatwo znaleźć w Zjednoczonym Królestwie oznaki życia pierwszych fal) lub przymiotnik (<…> do kościółka napływają teraz wyłącznie przybysze trzeciej fali <...>), natomiast w niektórych przypadkach określenie części mowy jest trudne lub wymaga co najmniej szerszego kontekstu (Zdarzyło się porozmawiać z ludźmi podobnymi do tych z drugiej fali). Por. także pilnatinis, -ė – nawet mając więcej kontekstu, nie wiadomo, czy jest to przymiotnik (jeśli w przykładzie dotyczącym wyborców pełni księżyca pominięto rzeczownik wyborcy), czy rzeczownik (Chociaż lekarze nie są zgodni co do tego, Seimo nariai tikina, kad pilnaties paveikti rinkėjai kreipiasi turėdami keisčiausių prašymų, pasipiktinimų ar skundų. czy pełnia księżyca wpływa na organizm i samopoczucie człowieka, takich ludzi w korytarzach parlamentu nazywa się nawet „pełniowcami”, a u wielu wywołują oni nie troskę, lecz uśmiech). Równie dwuznaczny jest inny przykład użycia tego neologizmu, znaleziony w Internecie: <...> moja jedna współpracownica jest pełniowa, więc nawet klientów przebija swoimi komentarzami... wygląda na to, że przeszkadzam jej nawet oddychając <...> (http://83.246.46.152/prisiminkdev/lt/diskusijos.zinutes/127541/ka-veikiat?page=649. Przykłady użycia neologizmów znalezione w Internecie, zamieszczone tutaj i w innych miejscach artykułu, podano bez poprawek; pominięte fragmenty tekstu oznaczono <...>. Dostęp: kwiecień–październik 2016 r.). W tym przypadku dwuznaczność wynika z miejsca neologizmu w zdaniu, które każe wątpić, czy jest to przydawka dopowiadająca, czyli rzeczownik, czy też przydawka użyta po określanym wyrazie, czyli przymiotnik. Z drugiej strony w Internecie występują również jednoznacznie przymiotnikowe przykłady użycia wyrazu pilnatinis, -ė vartosenos (pabūsiu piktoji pilnatinė ragana :D). DAIVA MURMULAITYTĖ. Zasób danych dotyczących nowych wyrazów języka litewskiego i perspektywy BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 badań nad neologizmami | 3  tworzą go derywaty kilku etapów słowotwórczych; albo słowem  ar jis plačiai išsišakojęs, ar atvirkščiai – dauguma naujadarų remiasi tuo pačiu nauju odnotowanym wcześniej, a nie są tworzone wzajemnie jeden od drugiego;  ile neologizmów samo dało początek nowym derywatom;  jak w gnieździe pozostają względem siebie regularne i pojedyncze, okazjonalne derywaty;  jak bardzo nowe derywaty oddaliły się od wyrazu wyjściowego gniazda, a zatem czy opierają się na wyrazach podstawowych o prostszej budowie morfemowej, czy są tworzone od morfemicznie bardziej złożonych wyrazów podstawowych;  jaka część neologizmów ma nietypowy (mieszany, analogiczny, kontaminacyjny itp.) sposób tworzenia itd. Później badania te należałoby uzupełnić analizą częstotliwości użycia neologizmów, z której mogłoby wynikać:  w jakim stopniu i jak możliwości słowotwórcze neologizmów zależą od częstotliwości ich użycia;  czy częściej używane neologizmy tworzą liczniejsze i/lub szersze gniazda słowotwórcze w porównaniu z neologizmami używanymi rzadziej;  czy mają tendencję do tworzenia innych neologizmów i jak często te ostatnie są używane;  czy, w jakim stopniu i jak miejsce neologizmu w gnieździe słowotwórczym (jego szczebel słowotwórczy) wiąże się z częstotliwością jego użycia itd. 1.1.1. Ustalono, że w badanym okresie w ND przedstawiono neologizmy (derywaty, złożenia, hybrydy, neologizmy semantyczne) z około 800 litewskimi rdzeniami (licząc wraz z ich wariantami, np. darb-/dirb-, did-/didž-, krau-/krov-/krūv-/kro-, lenk-/link-/lank-, vers- /verč-/vert-/virkšč i in. – 876). Najwięcej neologizmów ma rdzeń kalb- (40). Inne częstsze rdzenie: raš- (35 neologizmów); dien- (26); žmog- (21); darb-/dirb, tinkl-, žod- (po 19); galv-, laid-/laidž-/lai- (po 16); skaič-/skait-, sklaid-, tyr-, veik-, viet- (po 14); daug-, gy-, sav-, vaizd-, vien- (po 13); did-/didž-, lap-, lent- (po 12); dvi-, laik1- (por. laikas), vald-/valdž- (po 11); bat-/bač-, dėž-, kab-, teis-, važ-/vež-, žal-, žin- (po 10) ir kt. 375 šaknys (aikšt-, al-, alyv-, an-, band1- (por. bandelė), band2- (por. bandyti), bėg-, čiuž-, duon-, gam-, kiem-, lauk-, maž-, mėg-, pien-, rat-, slap-, sūr-, šyp-, tam-, trūk-, uog-, vabzd-, vaist-, žing-, žiūr-, žvirbli inne) wystąpiły zaledwie w jednym neologizmie. Tak więc około 47 proc. rdzeni występuje w neologizmach słowotwórczo pojedynczych, tj. nienależących do gniazd słowotwórczych. Należy jednak zwrócić uwagę, że zbadano publicznie dostępne dane, a w Banku Neologizmów (o strukturze ND i poziomach opracowania danych zob. rozdz. 2.1) mogą być również http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:BX0VuptrEZQJ:bloodyrose.forumlt.com/t68 9p50-gyvenamasis-namas+&cd=2&hl=lt&ct=clnk&gl=lt; wszystkie źródła użycia derywatów niaukti zob. 2016 daugiau minėtas 375 šaknis turinčių vedinių ar dūrinių. Be to, reikia dar turėti galvoje, kad DAIVA MURMULAITYTĖ. Litewska baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmami | 4 nie wszystkie spokrewnione słowa neologizmów od razu pojawiają się w Banku, ponieważ celem ND nie jest, po znalezieniu neologizmu i dążeniu do stworzenia pełnego pod względem słowotwórczym obrazu, celowe wyszukiwanie również słów o tym samym rdzeniu lub derywatów z tym samym afiksem słowotwórczym. 1.1.2. Odchodząc nieco od głównej myśli, warto omówić jeden konkretny przykład. Załóżmy, że w ND jedynym derywatem od rdzenia niauk jest (prawdopodobnie już przymiotnikowy) niauktas „przyciemniony (o szybach samochodowych)” . Użycie internetowe wskazuje „Susikaupęs, lėtai iškvėpęs orą pro nosį, nemirelis ryžtingai pajuda prie Sailui priklausančio również na istnienie jego abstrakcyjnego rzeczownika: tylnymi szybami jeepa „niauktais”, przez które absolutnie nic nie było widać. O ile wiedział, tak całkowite „niauktumas” szyb nie jest dozwolone przez prawo. Aż strach pomyśleć, czego mogli doświadczyć policjanci próbujący zatrzymać ten 3 samochód. Co więcej, użycie wskazuje (i nie powinno to dziwić, zwłaszcza jeśli podane w ND niauktas, -a uznaje się za imiesłów), że w nowym, przenośnym znaczeniu używany jest podstawowy czasownik niaukti: <...> jak niaukti/dazyti is dvieju spalvu? <...> Priekini bamperi ir kapota reikia dazyti, tad nusprendziau perdazyti visa auto, arba niaukti plevele, kokia matine spalva; Na tej stronie przedstawiono przedsiębiorstwa, których główną działalnością jest 4 Niaukti szyby samochodowe. Zatem w ND wcześniej czy później powinien pojawić się również 5 semantyczny neologizm niaukti „przyciemniać (zazwyczaj szyby)“ (niekoniecznie samochodu, ponieważ mogą być przyciemniane także szyby pomieszczeń mieszkalnych itp.), przeniesione znaczenie niaukti 1. podane w LKŽe. znaczenie „otaczać chmurami, zasłaniać, zaciemniać“. W Internecie używany jest również derywat od tego ostatniego leksemu – abstrakt czasownikowy: ładny passat, po przyciemnieniu szyb wyglądałby lepiej <...> Nie wiem, mnie to zaciemnianie w ogóle nie jest potrzebne... gdybym przyciemniał swoje, to tylko wszystkie szyby, z tyłu jakieś 50%, a z przodu najsłabiej albo w ogóle bym nie przyciemniał. Ponieważ 6 abstrakty (zarówno rzeczownikowe, jak i czasownikowe) są regularnymi derywatami (Urbutis 1978: 100, 267–268), w przypadku neologizmu niauktas, -a można było od razu przypuszczać, że nie jest on osamotniony w użyciu; po zbadaniu użycia można już skonstruować gniazdo słowotwórcze składające się z co najmniej czterech członów. Bez dokładniejszego badania, na razie wstępnie gniazdo to, jak się wydaje, mogłoby wyglądać następująco (zob. rys. 1). 7 3 http://www.mb1.lt/showthread.php?t=12027. 09 08. 4 5 https://www.spec.lt/paieska/niaukti-auto-stiklus. 6 http://www.passat-club.lt/forum/viewtopic.php?f=6&t=3120&start=10. 7 W tym i na kolejnych rysunkach ponumerowane pola oznaczają etapy derywacji; na szarym tle przedstawiono leksemy już odnotowane w źródłach bazowych ND; Afiksy słowotwórcze podawane są małymi kapitalikami, a w neologizmach wyróżniono je pogrubieniem. Obok wyrazu wyjściowego w nawiasach podano liczbę neologizmów w jego gnieździe. Stosowane są następujące umowne skróty: anl – derywacja analogiczna, dpp – zmiany podstawy słowotwórczej; kd – derywaty kontaminacyjne; ntp – derywacja nietypowa; sd – derywacja semantyczna, tj. vrt – vertinys. Detali žodžių pateikimo lizde eilės tvarka dar svarstoma, derinama ir tikslinama, nes kiekvienos przeniesienie znaczenia itp. ; Metodyka prezentacji wyrazów należących do poszczególnych części mowy ma swoje cechy szczególne, jednak jej zasadnicze zasady są następujące: najpierw podaje się derywaty należące do tej samej części mowy, a następnie – do innych części mowy; w pierwszej kolejności derywaty sufiksalne, następnie prefiksalne i derywaty z formantem końcówkowym, a po nich – złożenia (najpierw te, w których wyraz wyjściowy gniazda występuje jako pierwszy człon, następnie DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad neologizmami | 5 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 SD 1 2 temdyti“ langus)“ niaukIMAS „otaczać, zakrywać niaukTAS chmurami, „zaciemniać (zazw. niauktUMAS niaukti niaukti prk. RYS. 1. Związki słowotwórcze neologizmu niaukti Należy zwrócić uwagę, że abstrakt czasownikowy niaukimas jest neologizmem nie semantycznym, lecz leksykalnym, utworzonym od nowego (przenośnego) leksemu niaukti. Jest to homonim niaukimas odnotowanego w LKŽe, ponieważ ten drugi opiera się na innym czasowniku niaukti2 „padać (o deszczu)”: niauk mas → 2 niaukti: Tas lietus niaukia ir niaukia, ir galo nėra tam jo niaukimui. Wracając zatem do omówienia danych liczbowych, należy stwierdzić, że wspomniane 47 proc. derywacyjnie pojedynczych litewskich rdzeni w ND nie stanowi dokładnego punktu odniesienia, jeśli mowa ogólnie o słowotwórstwie neologizmów i rozstrzyga się kwestię relacji słowotwórczych między neologizmami. Nie wskazują one, że taka część neologizmów zawierających litewskie rdzenie nie ma neologizmów pokrewnych, tj. że nie stanowią ich wyrazów bazowych, nie tworzą nowych ani nie poszerzają istniejących gniazd słowotwórczych. Dokładniejszy obraz można uzyskać dopiero po dodatkowym zbadaniu obecności i użycia potencjalnych, lecz nieuwzględnionych w ND, przynajmniej regularnych derywatów neologizmów. Należałoby ich szukać celowo, np. po znalezieniu przymiotnika (w zależności od tego, czy jest jakościowy, czy relacyjny) – sprawdzać, czy używane są jego abstrakty z przyrostkami -umas, -ybė, a także derywaty z przyrostkami -inis, -ė; -iškas, -a, przysłówki z przyrostkiem -ai; po znalezieniu czasownika – czy istnieją jego abstrakty z przyrostkami -imas/-ymas, nazwy osób z przyrostkami -tojas, -a; -ėjas, -a itp. Aby uzyskać jeszcze prawdziwszy obraz współczesnego słowotwórstwa, należałoby oczywiście wykorzystywać komputerowe wyszukiwarki neologizmów, wydobywające neologizmy z dużych korpusów tekstowych, ponieważ dane ND są gromadzone ręcznie, „dlatego praca nie przebiega szybko, a jej wyniki mogą wskazywać jedynie na najbardziej ogólne ilościowe tendencje nowego słownictwa” (Miliūnaitė 2015: 171). 1.1.3. Poniżej przedstawiono jeszcze kilka gniazd słowotwórczych neologizmów, z których wynika, jak różnorodne mogą być relacje słowotwórcze neologizmów podawanych w ND. te, w których jest on drugi, są wyrównywane do prawego marginesu itd. ; na końcu znajdują się derywaty o mieszanym i nietypowym sposobie słowotwórczym. Derywaty utworzone w ten sam sposób (np. derywaty prefiksalne, złożenia itd.) w swoich grupach podawane są w porządku alfabetycznym. DAIVA MURMULAITYTĖ. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos | 6 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1 2 3 pilti papildA pilstUKAS pilstukINIPApildyti (5) NKAS, -Ė kišenpildis, -ė pilSTYTI pilnatINIS, -Ė 1 2 pilNAS, -A pilnATIS diena 2 ILUSTR. Neologizmy z gniazda słowotwórczego pilti W ND odnotowano 5 neologizmów mających rdzeń pil-. Gniazdo tworzą derywaty trzech 8 szczebli słowotwórczych, nowotworów pierwszego szczebla nie ma. Zarejestrowane nowotwory powstały w wyniku różnych sposobów słowotwórstwa – są to derywaty sufiksalne, derywaty paradygmatyczne oraz złożenia. Sufiksalne derywaty trzeciego szczebla mają po trzy sufiksy. Jednak gniazdo nie jest duże, łańcuchy słowotwórcze są krótkie i mało zróżnicowane (zob. rys. 2). dykadienis gimtadiealgadienis (26) bilietadienINKAS, -Ė gimtadienis gimtadienINpilDYTI nis pusgimtadienis kalbadienis karkadienis ntp koldūnadienis mamadienis melionadienis nekalbadienis INKAS, -Ė nelovadienis anl neseksadienis anl picadienis 8 Należy zwrócić uwagę, że tutaj i na innych rysunkach przedstawiono tylko nowotwory i ich wyrazy bazowe (nowe oraz wcześniej już zarejestrowane), natomiast wszystkich pozostałych derywatów wyrazu wyjściowego gniazda, już włączonych do słowników, nie przedstawiono. DAIVA MURMULAITYTĖ. Litewska baza neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad nowotworami | 7 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1 2 walentynki czwartkodzień kanapodzień sokodzień rodzinodzień dzieńojcowski taniodzień tortodzień dzieńdziecka walentynodzień cudodzień 3 RYS. Neologizmy gniazda słowotwórczego wyrazu diena Według danych ND gniazdo wyrazu diena poszerzyło się o 26 neologizmów (zob. rys. 3). Zdecydowana większość z nich (88 proc.) to derywaty pierwszego stopnia, tzn. opierają się na wyjściowym wyrazie gniazda. 92 proc. neologizmów to złożenia, we wszystkich wyraz podstawowy diena występuje jako drugi człon. Występują derywaty o nietypowej budowie słowotwórczej (karkadienis „dzień pojawienia się lodów „Kar kar” (symboliczne urodziny)”), analogiczne (nelovadienis, neseksadienis, por. nekalbadienis). Nie unika się łączenia wyrazu podstawowego z morfemicznie bardziej złożonymi (prefiksalnymi) lub po prostu dłuższymi pierwszymi członami, nierzadko – międzynarodowymi. W porównaniu z gniazdem neologizmów wyrazu pilti gniazdo to jest liczniejsze, lecz ma prostszą strukturę i jest bardziej jednorodne pod względem sposobów słowotwórczych. To samo można powiedzieć, porównując go również z gniazdem neologizmów innego rzeczownika – galva (zob. rys. 4), choć na pierwszy rzut oka gniazda te mogą wydawać się podobne – 2 poziomy derywacji, większość neologizmów (69 proc.) morfeminės struktūros yra nebent būdvardis riestainiagalvis, -ė, kurio pirmasis sandas turi 2 również stanowią złożenia. Jednak w tych złożeniach wyraz podstawowy galva mniej więcej równie często występuje zarówno jako pierwszy, jak i jako drugi człon. Bardziej złożone formanty. 1 2 galva galvIZMAS (16) galvoti galvojIMAS sd galvoTOJAS, -A kalbėti kalbIŠIUS sd DAIVA MURMULAITYTĖ. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos | 8 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1 2 galvajuostė 1 2 3 NUkalbinti galvaskausmis galvažmogis kalbAINIS benzingalvis, -ė bukagalvis, -ė bukagalvIZMAS kinkagalvis moliūgagalvis, -ė riestainiagalvis, -ė valdžiagalvis kalbINTI (40) NEkalbėti nekalbadienis kalbA galvotrūkomis RYS. 4 Neologizmy gniazda derywacyjnego galva. Gniazdo to wyróżnia się 2 przypadkami derywacji semantycznej – derywaty od wyrazu galvoti (galvojimas „litewski termin Arvydasa Šliogerisa na określenie filozofii” oraz galvotojas, -ė „specjalny termin na określenie litewskich filozofów”) zyskały nowe znaczenia (więcej na ten temat zob. Murmulaitytė 2016a). kalbainIŠKAS, -A kalbainIZMAS plg. galvotrūkis, kalbišIŪTĖ galvotrūkiais galvakablis galvapjūtė galvaplovė kalbaknisys, -ė kalbosofas, -ė kalbotarša kalbotakis bdv. anglakalbis, -ė DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad neologizmami | 9 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 1 2 3 anglojęzyczny, -a rzecz. rodzimy użytkownik języka, -czyni arabskojęzyczna arabskojęzyczny, -a przym. arabskojęzyjęzyka, -a przym. czny, -a rzecz. mówca gestów, rzecz. native speaker, rzecz. hiszpańskojęzyczny, przym. hiszpańskojęzyczny, rzecz. kliszowa mowa polskojęzyczny, -a, przym. litewskojęzyczny, rzecz. rzecz./przym. miękkomówny gadatliwy francuskojęzyczny, -a, przym. rosyjskojęzyczny, przym. rosyjskojęzyczny, -a mówca słowiańskojęzyczny, -a przym. szwedzkojęzyczny, -a rzecz. sieciojęzyczna krótkojęzyczna obrazkojęzyczna niemieckojęzyczny, -a rzecz./przym. MOWOTWÓRNIA wąskojęzyczna dzień języka publiczniejęzyczny, -a rzecz./ przym. RYC. 5 Neologizmy z gniazda słowotwórczego czasownika kalbėti DAIVA MURMULAITYTĖ. Tezaurus neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad neologizmami | BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 16 nazywające derywaty. Aby dokładniej zbadać innowacje i tendencje tej kategorii słowotwórczej, potrzebny byłby większy materiał badawczy. Celowe poszukiwanie ich w użyciu internetowym jest trudniejsze, ponieważ nie są to potencjalne derywaty. Na razie widać tylko, że gdy pojawia się potrzeba nazwania nowych realiów (tėvė, vyskupė), dostosowuje się do formy zwykłe sposoby słowotwórcze i rozszerza możliwości motywacji semantycznej. 1.3. Jeszcze jeden możliwy kierunek badań nad relacjami słowotwórczymi neologizmów – według leksykalnych grup semantycznych. 1.3.1. Przykładem mogłoby być około 40 neologizmów utworzonych od nazw własnych, nazwisk dažniausiai – asmenvardžių, ir pavadinimų. Didžioji jų dalis remiasi dažnai minimų žinomų ludzi (gražuliada, grybauskizmas, kubiloidas, putleris, čiviliuoti, žvagulintis, (snoriada, snoriukas, nusišalčiūtinti, janutiena, Kalantinės, šrioderizacija ir kt.), dalis – įmonių, partijų pavadinimais apsisnorinti, nusnorinti (: Snoras), tvarkietis, -ė, darbietis, -ė (por. partia, rozwój działalności „Tvarka ir teisingumas“, Darbo partija), uberizacija „JAV įkurtos tarptautinės pavėžėjimo przedsiębiorstwa „Uber”, w której wykorzystuje się usługi aplikacji mobilnej do przywoływania usługi; forma działalności tego rodzaju – gospodarki współdzielenia –” itd. Kilka pojedynczych przypadków charakteryzuje się swoistą budową i motywacją semantyczną (rūtusėlis „nazwa swoistych małych dzieł rzeźbionych przez jednego artystę (utworzona od imienia żony rzeźbiarza, Rūta)”, balsevičiai „nazwa nowo odkrytego gatunku grzybów, utworzona od nazwiska rodziny, która je odkryła”, vingiųjonizmas „ociężałość myślenia i działania jako norma kulturowa” (: Vingių Jonas). 1.3.2. Szczegółowo przeanalizowano neologizmy utworzone od nazwisk litewskich polityków lub osób w taki czy inny sposób związanych z polityką. W ND podano ich 10: adamliksas, gražulėjimas, gražulesnis, -ė, gražuliada, gražulizmas, grybauskizmas, grybokratija, kubilizmas, kubiloidas, uspaskizuoti, a zatem opierają się one jedynie na nazwiskach 5 polityków (Valdasa Adamkusa, Petraša Gražulisa, Dalī Grybauskaitė, Andriusa Kubiliusa, Viktora Uspaskicha). Oczywiste jest, że do ND trafiło bardzo niewiele neologizmów z tej grupy w porównaniu z tym, co można znaleźć w użyciu internetowym, które pokazuje, że takich neologizmów jest znacznie więcej, zarówno pod względem słów podstawowych, jak i afiksów słowotwórczych. Po wybraniu nazwisk kilku innych znanych polityków oraz najczęściej występujących afiksów słowotwórczych neologizmów z tej leksykalno-semantycznej grupy (-ietis, -inis, -ė (bdv.), -inis, -ė (dkt.), -izmas, -istas, -ė, -oidas), celowo wyszukano w internecie derywaty utworzone w ten sposób. Wszystkie one, zgodnie z koncepcją ND, należy uznać za neologizmy, ponieważ derywaty pochodzące od nazw osobowych zazwyczaj nie są włączane do słowników ogólnych, a zatem nie zostały również odnotowane w źródłach referencyjnych ND. Oczywiście, nie jest to wyczerpujące badanie neologizmów tej leksykalno-semantycznej DAIVA MURMULAITYTĖ. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos | 17 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 grupy, jednak po przeanalizowaniu również tych uzyskanych danych (zob. tabelę 2) można sformułować pewne założenia i wytyczyć kierunki pogłębionych badań. TABELA 2. Derywaty od nazwisk litewskich polityków Nazwy osobowe (nazwiska) Afiksy Derywaty o innym typie słowotwórstwa -ietis, -ė -ininkas, -ė -inis, -ė bdv. -inis, -ė dkt. -oidas -izmas -istas, -ė V. Adamkus – + + + – + + proadamkinis, -ė adamliksas (ND) A. Brazauskas + + + + – + + L. Graužinienė –––+ l. mn. –+ –+ A. Kubilius + + + + + + + słowotP. Gražulis + + + + l. mn. –+ + gražulėti gražulėjimas (ND) gražulesnis, -ė (ND) ‘nemokamos V. Landsbergis landsberginis ‘tam uspaskinis ‘Uspaskich’ gražuliada (ND) + + D. Grybauskaitė + + + + –+ (ND) (ND) grybokratija (ND) + + + + + progrybauskinis, -ė tikras automobilis’ wórcze + dpp + dpp + dpp + prolandsberginis, -ė butkevičinis lubiniai paksoidinis, -ė kitų pavardžių šustauskininkas tomaševskininka s + dpp + dpp + dpp + kubilinės šustauskinis + + + + + dpp (ND) uspaskizuoti (ND) kirkiliniai pankiniai atostogos’ R. Ozolas –? + ? ? + + + R. Paksas + dpp V. Uspaskich + paleckiniai kirkiloidas paulauskoidas tapinoidas uokizmas paulauskizmas + vėsaitizmas Vediniai iš DAIVA MURMULAITYTĖ. Litewski korpus neologizmów i perspektywy badań nad neologizmami | 18 stosunku BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Pirmiausia atkreiptas dėmesys, kad nagrinėtų naujadarų kūryba susijusi su visuomenės (zazwyczaj bardziej negatywnego) do określonej polityki lub osoby związanej z polityką. Naturalne jest, że osoby takie mogą być oceniane różnie; do nazywania lub opisywania ich, ich działalności i zwolenników wykorzystywane są różne środki słowotwórcze. Mniej lub bardziej neutralne neologizmy tworzy się za pomocą przyrostków -ietis, -ė; -ininkas, -ė; -inis, -ė (przym.), natomiast derywaty z przyrostkami -izmas, -oidas niezależnie od kontekstu są nacechowane negatywnie. Nie wszystkie nazwiska są produktywne i, jak się wydaje, nie zależy to od częstotliwości ich użycia. Człowiek ze względu na zajmowane wysokie stanowisko lub swoje czyny może być stale wymieniany w mediach, jednak nie wyróżniać się szczególnymi poglądami politycznymi ani nie posiadać silnych cech przywódczych, które skupiałyby zwolenników, dlatego społeczeństwo nie potrzebuje słów określających jego politykę, sposób sprawowania władzy, zwolenników itp. Z drugiej strony nie trzeba być politykiem, aby zostać docenionym za aktywną działalność. Oto jeden z najnowszych neologizmów – tapinoid, który pojawił się dopiero w ostatnich miesiącach w związku z bardzo aktywną, obywatelską, jednoczącą społeczeństwo i, jak się wydaje, nie wszystkim przypadającą do gustu działalnością pisarza i dziennikarza Andriusa Tapinasa; por. także inne neologizmy z ostatnich dni utworzone od jego nazwiska – tapinadienis; tapinistyczny, -a; tapinizm; tapinowskie zombiaki i in. Jeśli chodzi o same religinių meninių, politinių krypčių, sistemų, visuomeninių ir politinių santvarkų neologizmy, wyróżnia się afiks -izmas, charakterystyczny dla nazw filozoficznych. W gramatyce stwierdza się, że ten przyrostek łatwo wyodrębnia się w wielu wyrazach międzynarodowych, ale w samym języku litewskim na ogół nie tworzy się za jego pomocą nowych derywatów (DLKG 1996: 103). Najwyraźniej derywaty od antroponimów z tym przyrostkiem stanowią wyjątek, ponieważ jest ich niemało (np. w rozmowie z 2011 r. z badaczką nowego słownictwa Jurgitą Girčienė wspomniano o „mnóstwie neologizmów związanych z nazwiskami dobrze znanych społeczeństwu polityków: są to «adamkizm», «gentvilizm», «kirkilizm», «kubilizm», «landsbergizm», «paulauskizm», «paksizm», «prunskizm», «šustauskizm», «valinskizm», «zuokizm», «uspaskizm» <...>“ (Zailskaitė 2011). Na jednej ze sudarytas tokių vedinių žodynėlis, kuriame yra apie 20 naujadarų, besiremiančių dabartinių stron internetowych zamieszczono nawet mały [słownik] niejęzykoznawczy, [złożony z] nazwisk 11 litewskich polityków, przedstawicieli mediów, społeczeństwa i rozrywki. Prawdą jest, że nie objaśnia się w nim słów, lecz jedynie wskazuje, od nazwiska jakiej osoby zostały utworzone. Należy także powiedzieć, że za pomocą tego przyrostka mogą być tworzone również nazwy innych kategorii słowotwórczych – słów i wyrażeń charakterystycznych dla kogoś lub czegoś (DLKG 1996: 141, LKG 1965: 416), por. landsbergizmas. Niektóre derywaty tej leksykalno-semantycznej grupy neologizmów mają zmienioną podstawę słowotwórczą. Przede wszystkim dotyczy to obcojęzycznego nazwiska V. Uspaskicha, od którego utworzono dwa derywaty z przyrostkiem -inis, -ė: uspaskichinis (słuchacze paksinės ir uspaskichinės partijų išrinkimą į Seimą <...>) ir uspaskinis (eilinis uspaskinis 11 http://naujienos.istorija.net/2010/01/lietuviskieji-izmai.html, žiūrėta 2016 10 17. DAIVA MURMULAITYTĖ. Litewska baza danych neologizmów i perspektywy badań nad neologizmami | 19 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nusipezėjimas i dėjimas ant Lietuvos), ten drugi ma obcięty temat. Także uspaskichizmas (Fanatyzm ma inne korzenie i najczęściej wyrasta ze zła. O osobowości pozbawionej jakichkolwiek poglądów humanistycznych. W najlepszym razie jest to kaikarizm, bradauskizm, grybauskizm, paksizm, uspaskizm ujęty, dzięki losowi oraz zdrowemu instynktowi samozachowawczemu, w ramy reguł demokratycznej gry) oraz uspaskizm (tytuł książki A. Ružo Trys lietuviškieji „-izmai“: landsbergizmo, paksizmo ir 12 uspaskizmo apžvalginė studija). W tym aspekcie por. również graužininis, -ė (ar tie Graužininiai iš tikrųjų sveiki ir ar jie supranta ką reiškia parlamentaras) – rzeczownik utworzony dla wygodniejszej wymowy poprzez morfemiczne skrócenie nazwiska Graužinienė. Możliwe, że te przyczyny uboczne (obok politycznych, osobowościowych itd.) również przyczyniły się do tego, że to ostatnie nazwisko w ogóle 13 dało niewiele derywatów. Z drugiej strony wspomniane nielitewskie nazwisko jest słowotwórczo nie mniej „niewygodne“, jednak jego gniazdo wyróżnia się mnogością derywatów. Być może z przyczyn fonetycznych zmienioną podstawę słowotwórczą ma również prunskizmas (: Prunskienė), nie ma jej jednak vėsaitizmas (: Vėsaitė) – *prunskienizmas i *vėsizmas byłyby mniej wygodne w wymowie. Przyrostki żeńskich nazwisk mogą być pomijane również z innych przyczyn, na przykład w celu uniknięcia zbyt długiego neologizmu, np.: grybauskizmas, pogrybauskinis (: Grybauskaitė), ale por. nusišalčiūtinti (: Šalčiūtė). Podstawa słowotwórcza jest jeszcze bardziej skrócona w hybrydzie grybokratija – niewątpliwie w celu uzyskania dodatkowego związku semantycznego z rzeczownikiem pospolitym grybas i wynikającej z tego konotacji stylistycznej. 1.3.3. Społeczeństwo w czasach internetu i portali społecznościowych bardzo szybko reaguje na różne wydarzenia, niezwłocznie wyraża swoją opinię w różnych, zwłaszcza głośnych, kwestiach i robi to swobodnie, bez skrępowania (słowotwórstwo neologizmów z tej dziedziny często balansuje na granicy gry słów i drwin). Pojedynczych, okazjonalnych, sytuacyjnych, autorskich neologizmów pojawia się niemało i nie znikają one od razu, jak w języku mówionym. A podczas wydarzeń politycznych w omawianych leksykalno-semantycznych grupach neologizmów zapewne szczególnie przybywa. Oto podczas wyborów do Sejmu, gdy społeczeństwo było niezwykle wrażliwe na postępowanie polityków i osób pragnących nimi zostać, na Facebooku dosłownie na oczach wszystkich narodziła się cała seria neologizmów utworzonych od nazwisk Juozasa Pundzysa, Ramūnasa Karbauskisa, Juozasa Oleki, Audronė Pitrėnienė, Birutė Vėsaitė, Rolanda Paksasa pavardžių: – Išsipundzins czy išpundzins? – Apsikarbauskins, išsipundzins ir nusiolekins toliau pitrėnintis. 12 mogą być wdzięczni V. S. za http://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/partija-be-pasitikejimo-zlugusipartija.htm?utm_source=lrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium=Copy, dostęp 2016 10 17. 13 https://www.tv3.lt/komentarai/161832/a-kubilius-darbo-partijai-belieka-issivaikscioti; dostęp 2016 10 17. DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza nowych wyrazów języka litewskiego i perspektywy badań nad neologizmami | BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 20 – Myślę, że się „apsivėsaitins” i „nusipaksins”. – Nie można wykluczyć możliwości, że wszystkich „apipundzins”  – Stawiam na „išpu”. – „Išpundzins” i po wyborach „pripundzins” z powrotem. <...> – Wyszło na to, że się „išsipundzino” i jeszcze został „išpundzintas”. – 14 Kompletne „pundziava”. Wątpliwe, czy te sytuacyjne neologizmy przyjęłyby się i utrwaliły w powszechnym użyciu, jednak doskonale ilustrują szerokie możliwości słowotwórcze czasowników odprzymiotnikowych z przyrostkiem -inti oraz ich zwrotnych derywatów. Niektóre neologizmy, jak się wydaje, szybko stają się historyzmami, na przykład kubilinės „bezpłatne urlopy” – realia charakterystyczne dla okresu kierowania przez A. Kubiliusa Rządem Republiki Litewskiej (2008–2012), powstałe w związku ze światowym kryzysem finansowym w 2008 r., np. Chcę być dobrze zrozumiana: doskonale zdajemy sobie sprawę, że pieniądze nie rosną na drzewach, ale o jakiej solidarności mówić, jeśli my, pracownicy bibliotek, musimy iść na bezpłatne urlopy, żeby zapłacić za ogrzewanie i prąd w pomieszczeniach bibliotecznych? Smak „kubilinių” już poznaliśmy, ponieważ na początku roku samorząd przeznaczył tylko połowę kwoty potrzebnej na te usługi, a potem jeszcze skreślił 15 landsberginį „samochód Mercedes-Benz 126” (JŽ, http://www.zodynas.lt/jaunimo-zodynas/L/landsberginis; dostęp: 2016 10 17), np.: przezwisko „Mercedes-Benz 126”: Landsberginis (ówcześni przywódcy państwa litewskiego upodobali sobie te samochody. Je, nawet jeśli były używane w ograniczonym zakresie, zapewne można byłoby 16 włączyć do ND. 2. BAZA DANYCH JAKO NARZĘDZIE BADANIA WSPÓŁCZESNEGO SŁOWOTWÓRSTWA 2.1. Poziomy opracowania ND Wspomniano już o odzwierciedlaniu w ND słowotwórczych relacji neologizmów (zob. podrozdz. 1.1.1). Należy przypomnieć, że zanim trafią do ND, neologizmy najpierw trafiają do cyfrowego Kartoteki Neologizmów (dalej – Kartoteka), na którą składają się hasła i dane dotyczące użycia, a stamtąd – do Magazynu Neologizmów mającego postać bazy danych (dalej –)івcyberpunk娱乐登录. gpt-4.1-mini **kognityvinis** Generuoti 4.1 mini`]热在线精品 ахәыҷjson.entity天天中奖 (token deadline) Kontekst insuficient. Need translate each Lithuanian to Polish preserve strings. Last weird appended in assistant? Need output only translations. Fix got wrong: Kartoteka feminine: cyfrowa Kartoteka Neologizmów. 14 Por. https://www.facebook.com/haroldas.mackevicius?fref=ts; dostęp: 19.10.2016. 15 http://www.alytausnaujienos.lt/alytausnaujienos/spausdinti/?nid=4100; dostęp: 16.08.2016. 16 http://m.autoplius.lt/tyrimai/nuotrauku-galerija/populiariausios-automobiliu-pravardes-2-dalis, dostęp: 2016 10 17. DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmami | 21 Kartotekę), która jest głównym narzędziem ich opracowywania (gromadzenia, systematyzowania i opisywania). Z tych przetworzonych i wyselekcjonowanych danych trafiają one do ND. Czasami neologizm przebywa tę drogę bardzo szybko, a niekiedy od jego włączenia do kartoteki haseł do pojawienia się w ND mija sporo czasu, podczas gdy wyjaśniane jest pochodzenie słowa, jego Kartotekoje naujažodžių ir vartosenos pavyzdžių buvo keliskart daugiau, nei pateikta ND. semantyka itd. Według danych z końca 2014 r., pod koniec 2015 r. liczba haseł w ND przekroczyła 3 000, a przykładów użycia ilustracyjnego podano około 11 700 (Miliūnaitė 2015: 163–164, 172). W połowie 2016 r. w ND opisano prawie 3,5 tys. neologizmów (Miliūnaitė 2016: 48). Wszystkie trzy źródła neologizmów (Kartoteka, Kaupykla i Duomenynas) są stale uzupełniane. Jest więc oczywiste, że w Kartotece będzie stale więcej i nowszych, lecz nieopracowanych informacji niż w ND, który jako jedyne z wymienionych źródeł jest dostępny publicznie. Jest to ważne i należy o tym pamiętać, analizując związki słowotwórcze neologizmów, mówiąc o ich gniazdach słowotwórczych oraz kompletności tych ostatnich, o regularnych i potencjalnych derywatach. Zasadniczo najdokładniejszy i najnowszy obraz danego okresu można byłoby uzyskać na podstawie danych z Kartoteki (antraštynas), pod warunkiem że pochodzenie neologizmu, a przede wszystkim jego semantyka, nie budzi wątpliwości. Rzeczywiście, w niektórych przypadkach w ND pojawiają się jedynie nagłówkowe neologizmy oraz komunikat informacyjny „Neologizm został włączony do antraštynasu duomenyno. Informacje są gromadzone“. Na przykład 2016 08 27 w ten sposób podano afrokaribietiškas, -a; arcybiskupia; rozejść się i in. Już sama obecność takich słów obok włączonego do ND afrokaribietis, -ė oraz od dawna znanych arkivyskupas i įsivaikinti ma znaczenie przy badaniu słowotwórczych powiązań neologizmów. Z drugiej strony analogicznie podane w ND babatukas, kalčis, janutiena, katariumas na pierwszy rzut oka niewiele mówią bez definicji lub przynajmniej przykładów użycia. W dwóch ostatnich przypadkach można przypuszczać, że neologizm ma coś wspólnego ze znaną dziennikarką Rūtą Janutienė oraz z kotami. Łatwo się o tym przekonać, przeglądając nieco internet: <...> Litwin zraniony przez różne janutieny swoim stosunkiem do kłamstw polityków nie różni się od rosyjskich watników wychwalających W. Putina; katariumas – 17 specjalny dom dla kotów, w którym mogą one cieszyć się świeżym powietrzem, aby kotki nie siedziały przy oknie i nie patrzyły na zewnątrz przez szybę, lecz zawsze, gdy tylko chcą, mogły przebywać na dworze. Podobnie jak lwy (w zoo. – Red.) mogą w każdej chwili wyjść. Wskazuje to, że do badania słowotwórstwa neologizmów wystarcza mniej informacji, niż jest niezbędne, aby neologizm pojawił 18 się w ND; niektóre dane można szybko uzyskać, wyszukując przykłady użycia danego neologizmu. Oczywiste jest jednak, że sam neologizm musi być znany, tzn. neologizm musi być już odnotowany przynajmniej na początkowym ogniwie wspomnianych trzech źródeł (Kartoteki, Korpusu, Bazy danych). 17 http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/r-sadauskas-kvietkevicius-siulau-melagiu-diena-perkelti-isbalandzio-1-- osios-ir-pavadinti-trecioko-diena.d?id=70608144, dostęp: 27.08.2016. 18 http://augintinis.lrytas.lt/pamatyk/kaunieciu-namuose-kilmingu-katinurojus.htm?utm_source- =lrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium, dostęp 2016 08 27. DAIVA MURMULAITYTĖ. Lietuvių kalbos naujažodžių duomenynas ir naujadarų tyrimų perspektyvos | 22 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2.2. Problem rozróżnienia neologizmów leksykalnych i semantycznych 2.2.1. Część leksyki ND ma więcej niż jedno znaczenie. Ponieważ celem było jedynie uzyskanie ogólnego obrazu leksyki przedstawionej w ND, ustalenie przybliżonej objętości badanego materiału (poprzez morfemiczny podział i grupowanie neologizmów według litewskich rdzeni) oraz wytyczenie kierunków dalszych badań, na razie interesowano się słowami, a nie poszczególnymi leksemami. Bez wątpienia szczegółowe badanie słowotwórstwa neologizmów będzie możliwe dopiero na poziomie leksemów, zwłaszcza mając na uwadze niejednokrotnie wspominany przy różnych okazjach mniej lub bardziej przeanalizowany problem rozróżnienia w ND neologizmów słowotwórczych i nowych znaczeń (neologizmów semantycznych) (Miliūnaitė 2015: 175–178, Murmulaitytė 2014: 12–14, por. także Miliūnaitė 2016: 48–49, Murmulaitytė 2016b: 17). Krótko przypomnijmy, że w ND zasadniczo stosuje się formalne kryterium rozróżniania tych zjawisk, uwzględniając to, czy dane słowo zostało odnotowane w bazowych źródłach ND: LKŽe, DŽ6 i TŽŽ (http://naujazodziai.lki.lt/Index.asp?Apie_duomenyna). W trakcie niniejszego badania pilotażowego nie zagłębiano się bardziej w omawiany problem. Oczywiste jest, że jednym z pierwszych kroków przy rozszerzaniu badań byłoby rozdzielenie neologizmów leksykalnych i semantycznych na podstawie opozycji słowotwórczych oraz rozwoju semantycznego wyrazów. Można przytoczyć tylko kilka przykładów dowodzących, że w przyszłości przy rozwiązywaniu tego problemu formalne kryterium odnotowania wyrazu lub znaczenia w źródłach referencyjnych okaże się nieprzydatne. Na przykład w ND zarówno svaigti „svaičioti; kalbėti niekus; būti karštai (bet nepagrįstai) įsitikinus ar susižavėjus kuo nors“, tiek svaigimas „svaičiojimas; gadanie bzdur; bezpodstawne, lecz namiętne przekonanie o czymś lub zachwyt nad czymś” uznaje się za nowe znaczenia wyrazu. Jednak za słowotwórczy neologizm semantyczny, tj. rezultat rozwoju semantycznego, można by uznać tylko czasownik, podczas gdy jego abstrakt jest bez wątpienia neologizmem powstałym z nowej leksemy svaigti, a nie wyłonionym semantycznie z innych leksemów odczasownikowego rzeczownika svaigimas. Kolejny przykład – trumpukas. W tym słowie ND odnotowano 5 nowych znaczeń (1. „film krótkometrażowy”; 2. „krótki wiersz”; 3. „krótka bluzka”; 4. „krótka spódnica”; 5. „krótkonożny pies”), w LKŽe odnotowano je w znaczeniu „krótki mały pociąg”. Ponadto w ND podany jest rzeczownik w liczbie mnogiej trumpukai „buty z krótkimi cholewami”, klasyfikowany jako neologizm słowotwórczy. Oczywiste jest, że nowe leksemy są rezultatami leksykalizacji i specjalizacji różnych zdrobnień, których znaczenie słowotwórcze to „to, co krótkie”, tzn. za każdym razem powstały na podstawie nieleksykalizowanego derywatu pierwotnego, a nie rozwinęły się jedne z drugich (ani z pierwszego leksemu odnotowanego w LKŽe). Czym innym jest ežys „kolczasty pas na drodze służący do wymuszonego zatrzymywania samochodów”. Nowy leksem wyraźnie opiera się na podstawowym, od dawna odnotowanym znaczeniu słowa ežys „takie niewielkie zwierzę porośnięte kolcami (Erinaceus būdu. Plg. leksema blakė „slapto klausymosi ir stebėjimo įranga“ atsirado lygiai tokiu pačiu DAIVA MURMULAITYTĖ. Litewska baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmami słowotwórczymi | 23 sposób, tylko nie w języku litewskim – por. ang. (ameryk.) bug 3. „miniaturowy mikrofon, zwykle ukryty w pomieszczeniu lub telefonie, używany do prowadzenia obserwacji“ (OD, prieiga internete: https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/bug), 4. „mały sprzęt elektroniczny używany do potajemnego podsłuchiwania tego, co mówią ludzie“ (MD, prieiga internete: http://www.macmillandictionary.com/dictionary/american/bug_1), taigi lietuvių kalboje ji yra pasiskolinta 19 . Innym przykładem jest kramtukas, klasyfikowany w ND jako nowe znaczenie wyrazu, z dodatkową informacją: w „Słowniku języka litewskiego” (LKŽe) kramtukas, -ė występuje w znaczeniu „ten, kto gryzie, żuje” – na określenie istoty żywej. Podaje on dwa leksemy: 1. „najczęściej mający postać zabawki przedmiot do żucia, służący do masowania dziąseł podczas ząbkowania, bezpiecznego przyzwyczajania do jedzenia twardego pokarmu itp. ; przedmiot do żucia w kształcie kości lub zabawki dla psów”; 2. „pokarm do żucia (zwykle przysmak) lub suplement diety”. Należy jednak mieć na uwadze, że w LKŽe odnotowano substantivum mobile (rzeczownik rodzaju męskiego i żeńskiego), derywat z przyrostkiem -ukas, -ė, należący do kategorii słowotwórczej nazw wykonawców i nosicieli cechy czynnościowej (DLKG 1996: 111). Pierwszy z nowych leksemów można by uznać za derywat z przyrostkiem -ukas, należący do kategorii słowotwórczej nazw narzędzi; jego znaczenie słowotwórcze to „środek do żucia” (DLKG 1996: 131). Albo, podobnie jak drugi, można by go uznać za derywat z końcówką -as, który ze względu na znaczenie słowotwórcze byłby nazwą rezultatu działania (obiektu) (DLKG 1996: 125), derywatem zdrobniałym utworzonym za pomocą przyrostka -(i)ukas, -ė (kramt-ukas : kram-tas : kramt-yti). Taigi mažiausiai dėl dviejų priežasčių – skirtingų gramatinių ypatybių ir priklausymo europaeus)” (LKŽe) i powstał w wyniku jego przeniesienia do różnych kategorii słowotwórczych – nowe leksemy słowa kramtukas, analizując je pod względem słowotwórczym, należałoby uznać nie za neologizmy semantyczne (znaczeniowe), lecz za neologizmy leksykalne, nowo utworzone słowa. 2.2.2. Nieco odbiegając od tematu, należy zwrócić uwagę na jedną kwestię dotyczącą struktury ND: rodzaj neologizmu (neologizm słowotwórczy, nowe znaczenie wyrazu, wyraz z nowo zapożyczonym rdzeniem, nowo zapożyczony cytat itp.) w opisie neologizmu podaje się w części informacji ogólnych, tzn. dotyczy on wszystkich leksemów (znaczeń), które są dalej osobno przedstawiane w części opisu „Znaczenia i użycie”. Wynikałoby z tego, że niezależnie od tego, ile nowych leksemów danego wyrazu zostanie wykrytych, one tegali būti vienos, t. y. tos pačios, rūšies – arba naujadarai, arba naũjos žodžio reikšmės 19 Z języka angielskiego ten leksem przejęli nie tylko Litwini, por. Z filmów wszyscy znają – „żuczkiem” lub „pchłą” называется устройство, призванное вести скрытое наблюдение. Это может быть микрофон или видеокамера (http://planeta.by/article/680, dostęp 2016 10 08); Закладки (сокращение от «закладные устройства»; внезапно, «жучки», от англ. bugs, так же известные как «клопы», «блохи» etc.) <...> (http://lurkmore.to/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B8; dostęp 2016 10 08. DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmami słowotwórczymi | 24 (mając na uwadze omawiany problem). Nie można jednak wykluczyć leksema atsirado semantinės raidos (leksikalizacijos, specializacijos, reikšmės perkėlimo) również takich przypadków, gdy jedna [leksema] została utworzona na nowo, a druga została (palyginti su jau fiksuotąja leksema). Žinant, kad ND skiriant leksinius naujadarus nuo utworzona ponownie, na przykład na podstawie innej leksemy słowa podstawowego; w badaniach semantycznych najczęściej przestrzega się wspomnianego kryterium formalnego (czy słowo było już, czy jeszcze nie było odnotowane w publikacjach bazowych) (Miliūnaitė 2015: 175–179), dlatego taka cecha struktury tej bazy danych raczej nie wydaje się niesystemowa. Jednak podczas badania derywacji słowotwórczej ND i przeklasyfikowywania niektórych neologizmów semantycznych na leksykalne oczywiste jest, że kilka leksemów może nie należeć do tego samego rodzaju. Ogólnie rzecz biorąc, mając na uwadze dotychczas mało badaną problematykę rozróżnienia neologizmów leksykalnych i semantycznych oraz coraz bardziej przekonując się, że jest ona różnorodna i zasługuje na osobne, szczegółowe opracowanie, należałoby zapewne najpierw wybrać z ND wszystkie neologizmy semantyczne i zbadać historię powstania każdego z nich, a także ich związki semantyczne i słowotwórcze z innymi leksemami tego samego, już odnotowanego, słowa. Powinny ujawnić się ich główne grupy, powinny stać się bardziej przejrzyste zarówno kryteria samych neologizmów semantycznych ND, jak i ich odróżniania od neologizmów leksykalnych, a także powinien powstać dokładniejszy obraz współczesnego słowotwórstwa i derywacji semantycznej. Mogłoby to być kolejnym interesującym i perspektywicznym kierunkiem badań. WNIOSKI 1. Baza danych neologizmów języka litewskiego to nie tylko źródło nowych zjawisk językowych, lecz także jedno z narzędzi badania współczesnego stanu i rozwoju słownictwa, zapewniające możliwość uzyskania, oprócz samych neologizmów, również ważnych dla badań słowotwórczych informacji o nich – definicji i innych objaśnień semantycznych, wskazówek dotyczących pochodzenia, autentycznych przykładów użycia wraz z odsyłaczami do źródeł, często pomagających doprecyzować znaczenie neologizmu lub (i) okoliczności jego powstania (derywacji). 2. Neologizmy ND można badać w aspekcie relacji słowotwórczych w różnych kierunkach. Kilka najbardziej obiecujących, wzajemnie powiązanych, byłoby następujących: według rdzeni (tworzenie i analiza gniazd słowotwórczych), według kategorii słowotwórczych i właściwych im afiksów słowotwórczych, według semantycznych grup leksyki. 2.1. Po utworzeniu gniazd słowotwórczych neologizmów ND byłoby widać, jaką ich część stanowią neologizmy, jak bardzo te ostatnie oddaliły się od wyrazu początkowego gniazda, tj. ile szczebli słowotwórczych można wyróżnić w gnieździe, ile neologizmów same utworzyły nowych wyrazów, jaka część neologizmów ma nietypową budowę słowotwórczą, ile z nich ma zmienioną podstawę słowotwórczą itd. Ustalono, że w badanym okresie w ND przedstawiono neologizmy (derywaty, złożenia, hybrydy, neologizmy semantyczne) z DAIVA MURMULAITYTĖ. Baza danych neologizmów języka litewskiego i perspektywy badań nad BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 neologizmami | 25 800 litewskich rdzeni. Około 47 proc. z nich wystąpiło tylko w jednym neologizmie ND. nei pusė ND naujadarų šiame šaltinyje turi giminiškų žodžių ir sudaro su jais darybos lizdus. Zatem większość z nich nie jest liczna, jednak są też liczne, obejmujące po 26–40 neologizmów (rdzenie kalb-, raš-, dien-, žmog-, darb-/dirb-, žodir itd.), obejmujące 4–5 szczebli słowotwórczych (np. gniazda słowotwórcze wyrazów rašyti, dirbti). Należy zwrócić uwagę, że wspomniane 47 procent bynajmniej nie oznacza, że taka część neologizmów mających litewskie rdzenie nie ma neologizmów współrdzennych, tj. nie występuje jako ich wyrazy podstawowe, nie tworzy nowych i nie rozszerza istniejących gniazd słowotwórczych itp. Celowe poszukiwanie regularnych derywatów neologizmu (np. rzeczowników i veiksmažodžių abstraktų), interneto vartosenoje jų dažniausiai randama. 2.2. Próba zbadania możliwości drugiego kierunku badań na podstawie niewielkiego badania nazw narzędzi odnotowanych w ND pozwala przypuszczać, że, według danych LKG i DLKG, najproduktywniejszy dotąd przyrostek tej kategorii słowotwórczej -tuvas ustępuje pozycji drugiemu pod względem produktywności przyrostkowi -iklis i szóstemu -yklė. Interesujące, że uznawany za nieproduktywny przyrostek -klis ma w ND aż 6 derywatów (8 leksemów) i zajmuje piąte miejsce pod względem produktywności. W ND nie znaleziono dziesięciu przyrostków opisanych w gramatykach (-tas, -tis, -eklis, -klas, -tė, -(i)oklis, -ikas, -stis, -ta, -tuvis/-tuvys). Badając materiał ND pod tym kątem, nie należy zapominać o, zapewne ważniejszym, odwrotnym kierunku badań – za punkt wyjścia przyjmując nie opisy gramatyk, lecz same dane ND, wśród których prawdopodobnie można znaleźć także zjawiska nieopisane w gramatykach, nietypowe derywacje, neologizmy analogiczne, pojedyncze i in. 2.3. Zbadanie słów należących do jednej leksykalno-semantycznej grupy neologizmów ND – kilkudziesięciu derywatów pochodzących od nazwisk, np. gražuliada, grybauskizmas, kubiloidas, putleris, čiviliuoti, žvagulintis, janutiena, Kalantinės i in. – wykazało, że do ND trafiła ich bardzo niewielka część. Użycie internetowe pokazuje, że neologizmów utworzonych na przykład od nazwisk litewskich polityków jest znacznie więcej. Mniej lub bardziej neutralne neologizmy tworzy się za pomocą przyrostków -ietis, -ė; -ininkas, -ė; -inis, -ė (przymiotniki), a derywaty z przyrostkami -izmas (w znaczeniu cechy rzeczownikowej, niecharakterystycznego wyrażenia) i -oidas niezależnie od kontekstu mają negatywne konotacje. W ND można by uwzględnić zapewne już stające się historyzmami kubilinė „bezpłatny urlop” i landsberginis „samochód Mercedes-Benz 126”. 3. Przy ocenie ND jako narzędzia badania relacji słowotwórczych neologizmów należy zwrócić uwagę na kilka kwestii. 3.1. ND nie jest przeznaczony wyłącznie do badania słowotwórstwa. W ramach przygotowań do kompleksowych badań tej dziedziny w jego bazie danych należy przewidzieć możliwość słowotwórczego i morfemowego rozkładu neologizmów, tworzenia ich gniazd słowotwórczych, rejestrowania modeli morfemowych itp. 3.2. Stosowane w ND formalne kryterium rozróżniania neologizmów leksykalnych i semantycznych (rejestrowanie wyrazu w źródłach bazowych) jest dogodne przy przedstawianiu neologizmów w ND i w wielu