scieee Open visual document viewer

Dar kartą dėl „eksperto“, „koncerto“ ir panašių žodžių kirčiavimo

Aldonas Pupkis

Full text

BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 ALDONAS PUPKIS DAR KARTĄ DĖL EKSPERTO, KONCERTO IRANA PANAŠI VOZŽI KIRČIAVIMO Ski iu ca íssimo Bičiulio Alekso Gi denio comemo açãoI ESMINIAI VOODŽIAI: bend inė kalba, ki čia imas, no mų kodi ikacija, ki čio žymėjimas, p iegaidžių aiška. ĮVADAS Já se á mais de meio século, quando cons an emen e e oma-se a discussão de especialis as em acen ologia e oné ica sob e as pala as in e nacionais expe a, conce o, ne o, ese a e e c. ki čiação: se ado a ao a ual o icialam ais pala as ki čiuo o skiemens žymėjimui kai iniu ki čio ženklu (i. e. expè s, koncè s, nè as, ezè as e pala as semelhan es a ibuídos à 1-a ki čio ija), ou ol a a p ak ikas ikika inės e ma ca i agalę p ie ekspe a, a, a, ne as, eza, eza e ki čio ija. Especialmen e en a izada, que da ki čio ma cação (p iegaidės) dependem daquelas pala as ki čiuo ė e p é-pasku inio skiemens eg as condições de aplicação. A um paxaliechi es e ginčas pode pa ece bas an e menco, al ez a é desp ekinho, ou le an a ma a ilba, po quê alguns quem que oca a adição dos úl imos dezmos. Mas mais adqui idos a es a ques ão apa ece á, que discussão não é algumkieno p i ada encagaida, é essencial, com sis ema de linguagem e sua elacionada es u u a ques ão, cujo nãošsoluído a oseno pe manece mui o nebaiskumes, ikdanços p á ico abalho de ki chiação e klibinanças públicos o ado es de adio e ele isão e jo nalis as, ac o ios, p o esso es e k . habilidades de ki chiação. Juolab es a ques ão o na i in ak ualus lançando no a e a ual a oseną e li in į Bend inės lie u ių kalbos žodyną. Necessi a en a iza , que aqui u minha em cabeça um ce o ipo de in e nacionais pala as e šiaip skoliniai e o ima escla eixin i pelo menos dois assun os: 1) e ise a his o ia des e ipo de pala as ki čio žymėjimo (no minimo) his o ia, 2) es abelece ais pala as ki čiuo o skiemensinius sis emus em odo o sis ema de p ozodía da lingua Li uânia. Fei o es es abalhos le an a-se e cei a a e a ap esen a a gumen uadas ecomendações gene inesa codi icação da língua e p á ica a i idade. ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa de especialis a, conce o e e c. pala as de ki chiação | 2 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 KIRČIO ZYMJIMO HISTORIA Duomenos sob e es angei os (i (a ) in e nacionais) pala as de ki čia imą e ki čiuo ų skiemenų žymėjimą ce os sinais de ki čio emos do XIX século F yd iko Ku šaičio ( ok. F ied ich Ku scha ) dicynų. Eles não êm nenhuma pis as de que as pala as do ipo alado ossem escu cíadas com o sinal de c uz esque do, mas não há ambém dados p ecislesnios, pe mi indo es abelece alguns žodžių p iegaidės kilmę. An ai okiečių–lie u ių kalbų žodyne (Ku scha 1870) galima ap ik i desses casos de escu cíamen o: Kellne ke ne is I 681, Ne né a II Rese e 90, ezé ai ke me is II 130. Lie u ių– okiečių kalbų žodyne (Ku scha 1883) pa eik i skoliniai iš okiečių kalbos s a e aselis 177, é cikis (suc de pala as in es idas) he c 177, e e bas he bas P anas Ska džius, 107 palik as neki čiuo as. Taigi kokio aiškumo uose žodynuose nema y i i , kaip y a sakęs nebegalime inal esol e a escu ção de Ku šaičiaios e g ama ikos (Ska dis 1999: 289). Plačiau ala nes a ques ão pode começa a pa i Jono Jablonskio, que ajudeias undamen os de mui os á eas da língua li uanas no minamen o, ambém o alinhei o undamen os da acen ologia da língua li uanas. A p imei a suguidão sob e ais pala as ki čia imą, segundo A ydo Vidžiūno (1997: 147) encon amos em 1892 m. esc i o em Pe o A ižonio Lie u iškoje g ama ikėlėje, que deu a aks inu Jablowski pa a p epa a e 1901 m. publicb i žinomąją Lie u iškos kalbos g ama iką (apie isso e Pi očkinas 1977: 144145). Tje g ama ikėlėje p. 10 a pala a e mos suki čiuo as i agališkai (many ina, Jablonskio es o çosomis). Tokį Jablonskio ki čiação au en icidade con i ma em Ju gio Ge ulio dialec ologia es udos li o dado Jablonskio enume ado ex o: nele suki čiuo a e minu (Ge ullis 1930 7): Mais in o mações sob e alados pala as ki čia imą é Vidžiūno (1997) monog a ia Jono Jablonskio accen ologia. Es udija endo os assun os de ki chiação Jablonskio a i ma o au o , que u in dian e dos olhos de alguns in e nacionais daik a a džių (skolinių) ki čia imą espelha, que e não um único pala a in e nacional com ki čiuo ais dublásias i, u, o, e + l, m, n, , que hoje ge almen e são i ap adžiai, Jablonskio albés pode e i agalę p iegaidę (Vidžiūnas 1997: 1478). Assim esão pe mi e acha e Jablonskio seguėjo Benjamino Se eiskio ki chiação he cogas, konce as, e minas. De a o, Se eiskis1928 1926 m. e a sec e á io de Jablonski, e o p óp io Jablonskis sob e seu conhecimen o da língua li uana é a iliepês posi i amen e (Se eiskis, sendo não li uano, da língua li uânica az gêmea a mui os li uanos. Juozo Senkaus es emunjamen o. Ž . A siminimai 2010: 357). Tie Se eiskio suki čiuo i exemplos são ci ados a pa i dele 1929 m. usų kalba Kaune i leis o Sis eminio lie u ių kalbos ado o (ž . Se eiskis 1929). ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa de especialis a, conce o e e c. pala as de ki chiação | 3 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Tame Se eiskio ado ėlyje dado e ce a in odução, no qual abo dam-se alguns alguns esc i os da língua li uãs, ki čiação e ou os assun os. Nele sepa adamen e explica-se que [ ]isi lie u iški pala as ki čiuojami de uma aukš aičių panemuniečių a mės aka inės pa a mės, que hoje o ma a base da esc i a linguagem (Se eiskis 1929: V). Tam ques ãou au o ius pala as e i icęs de á ios con iimen os ep esen an esų, e p incipalmen e esclausinėjęs de p o . Jablonskio. S e imuosius pala as ep esen an es des a šnek os ki chiuojan ys assim: spó as, ke ne is, e če is... e minas, he cogas, ene gija, gube nija, ine cija, kome cija... ( en pa ). P. VII da p imenama, kad eikią ki čiuo i konce as, emoñ as, ne kònce as, èmon as. Sa aime ku ó as, pó cia, <...>, he bas, wi hou gas, <...>, en ende-se que aqui nos p eocupimi pala as ki chiuojam segundo a p imei a (se a aminio esque nio ki čiuo as e cei o desde o inal skiemuo, excep o e miną 3b) ou segundo a segunda (kai ki čiuo as an as desde o inal skiemuo) ki čiuo ę. Assim, odos os exemplos sem quaisque exceções são ap esen ados segundo um sis ema, e embo a isso seja chamado a minio (Jablonskio a mės) ki čia im, mas ele é o necido undamen o besi andančiam bend iniam s e imų e (o ) in e nacionais pala as ki čia imo modelo. Aqui de a o kalbos polinkį s e imus žodžius, paim us į mūsų kalbą iš sla ų (gudų, lenkų) kalbų, ki čiuo i conside a-se a i os i agalicialmen e (com pequenas exceções; i ap adicialmen e ki čiuojami alguns sla iški skoliniai, a ėję pačiais elhinhos empos, p z., bažnýčia, lénkas, ýskupas, s e as e k ), o skoliniai de idiomas okiečių p incipalmen e são akū iniai (ž . Ska džius 1999: 3136). A a és da língua in e pininkes pa a a língua li uãs eio e maio ia das pala as in e nacionais, cuja o igem é da an iquidade g icanos ou la ynos idiomas, mas anesnessa a osenoje essa p imi ie o igem inha poucas signi icações. Com a cul u a sclaida impo ância começa am a en gai i emp és imos do ancūzs idioma, ambém de espanų, i alų e ou os idiomas, e nossos empos cada ez mais emp inamês anglybių. Tadesi o na-se ac ualu conside a e em mais ecen es pala as adimosi manei as e os combina com mais elhos empos pala as de emp és imo adição. In e puka iu na Li uânia saiu e alguns guiões de ki čiação. Em alguns deles (Bū ėno 1931, Ska džiaus 1936) há e dados sob e nós cuidados pala as de ki čia imą. 1931 m. oi edi ado ex enso Pe o Bū ėno ki čiação manualėlis com oné ica undamen os, onde ši as ūpimas ques ão bene p imei a ez explicado de alhado. No seu pa ag a a 124, esc e e sob e es animųjos pala as ki čia imą: P as ai es animuosius pala as li eu iai ki čiuoja assim mesmo, como e lie u iškuosius ou skoly inius pala as, ig.: 1) ál as, álgeb a, buhál e is <...>; k e se is, ke ne is, e če is; ene gija, he cogas, gube nija, ine cija, kome cija; […]...> (Bū ėnas 1931: 113). No mesmo pa ag a o meio ainda adjun a-se que [k]i us pala as li u ie šiandie ainda e di e en e ki čiuoja, assim, como naquelas línguas, das quais essas pala as im i, pa .: hìmnas, kèlne is, hè cogas, enè gija, inè cia, komè cia, p cil ncipas, nde cilis, ecènzija, sn aksė, audiència, kon e ència, è minas (Bū ėnas 1931:114). Além disso, em esumo de pala as es animųjas p ésaga posi i a, ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez sob e expe o, conce o e e c. pala as de ki čia imo | 4 que ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 ki čia imas dik àn as, p ak ikàn as, muzikàn as, -òn as, audièncija, kon e èncija, koncè as esan is a minis ( m.; ž . Bū ėnas 1931: 114). Daqui mencionados a i mações explica-se que Se ênas i agalį ki čia imą conside a neabejojama bend inês no ma da linguagem. Nono miniais a ian es de ki čiação desc i os mui o con ada e amen e. P imei amen e não es á cla o, po que ki i li au iai ki chiuoja e žodžiai. Kas čia su ais žodžiais paim a – ki čio ie a a p iegaidė? A galima iš p iegaidžių ne u inčių (neski iančių) ki ų kalbų ansponuo i sa o p iegaides? Taip pa nieko nesakoma, a assim, como ki chiada naquelas línguas, de que oma em aqueles do sla as, ou de ge manas línguas pe imadas aquela p iegaidês. Dou o lado, não es á cla o, quais e mes o au o em em men e, onde se alega, po exemplo, dik àn as e pan. Tal ez aqui enha em men e só d iga sio ou o a im dik án as (palança com dik añ as)? Assim, po causa de ou ookio ( i ap adžio, sinalimo com o sinal da esque da do ki čio) di o aqui nada nepaaiškėja, po que o au o p o a elmen e se á con undido o luga do ki čio com os skiemens p iegaidiais do ki čiuo o e num caso aplicado os sinais p ozodinos, ou o chamada eo ia da mo os, onde g a is é o sinal do p imei o êmens, e ci kum leksas do segundo (plg. kàl as: ka as, sk sk. as: 1981; . Gi denis: 196). En ão não se á p imei o e se á sido Bū ėnas, iniciado do alado pala as in e nacionais de 1 ki chiação summiš į na nossa linguagem? Au o i e ingíssimo manual de acen ologia en euka io oi P ano Ska džiaus Bend inės Li uães língua ki čia imas (1936). es animidades nele di o que elas são ki chiuojamas como co esponden es ki chiuočių lie u iški pala as, mas en e elas exemplos de nós cuidados pala as não encon amos (ž . Ska džius 1936: 2223). No en an o, um ou o al exemplo ap esen ado do li o capí ulo III Ki čiuojamieji žodžiai, cu oame ki čiuo ų žodžių žodynėlyje. Tá dese aquele p. 47, ekspe 49, he bas 53, konce as 58, mode nų 64, eze as 73. Ki aip, kai iniu ki čio ženklu, ki čiuojamų esse desse ipo de pala as não encon a. Hence, pode aze conclusão, que nes e abalho Ska džiaus, al ez seguindo Jablonskio e Se eiskio opinião, cla amen e es abelecido i agalis in e nacionais pala as skiemenų com d iga siu e ki čia anje. Essa eg a inha ap io icialmen e que ale e pa a pala as com d iga siu el. Oi i p óximos lhes d iga siai em e en ki chiuojami só i agališkai. Toks ki čia am a i ma-se e 1938 m. i leis ame Li u ians kalbos ašybos ado ėly. P a a mê disse-se que mui o a go u i ada ki chiuojando es animezas. Jas ki čiuodami nós es o çámos segui es e p incípio: aquelas que nossas, especialmen e liaudies, conhecidas já desde p é-ka iniai empos, ão suki čiuo as, como elas e supos as, e no as segundo o nosso idioma dėsnius (Li uu ių kalbos ašybos ado ėlis 1938: 4). Pa a es a disposição nos exemplos dados a nós não há pala as cuidadosas, po a delas encon amos à guiaêlio ape ada dicodyne. Jame 1 ki chializada: ene gija 89, Toje Bū ėno knygoje é p ipainio a e ou os, especialmen e one icos coisas (ž . Pupkis 1968). ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez sob e expe o, conce o e e c. pala as de ki chiação | 5 konce as ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 118, konse as 118, pe sikas 147, eze as 160, e minas 189, mas desé as 81, kélne is 112, né as 136, ambém sèl e is 166. Deşininį c ucio sinalklą al ez se ia possí el apoia -se eal ou e como omsi a iama ų žodžių ge maniška a omaniška kilme, be sèl e io ki čia imas y a aiški išim is iš kad comp eendamas sis ema. Re isando es e diccioná io Ska džius (1938) aos au o es p ikiço nemaža de á ios ipos de de iciências, e en e aqueles objeções in e mina idéi, que eikią ki čiuo i não desé as, o dese as e po isso é o necida compa a com a pala a konce as e k . ki čia imu (Ska džius 1938: 9495). Es a c í ica se á mui o p a a i con inuando alando sob e ou os Ska džiaus des a espécie casos de ci cčiação. In o mações sob e alados pala as ki čia imą es á e en euka io b ikalbios diccioná ios e dicynėlios. Em um dos maio es daquelas épocas começamos a deixa Li uânia esc i a linguagem 2 dicioná io, que o ki čia imą Al edas Senas (už ki čia imą a sako só um A. Sennas, p. XI), ap oximadamen e apylygiamen e dada i ap adiškai (dešininiu ki čio ženklu) e i agališkai ki čiuojamų des e ipo de pala as, ex., ené gija 152, ené gi 152, hé bas 219, hipé bolė 220, hipé bolinis 220, hipé boli 220, iné bolis 255 e iné cia 255 155, e e e 155, e e e e e 155, e 155, keis 459, kas ne 49, cija 506, cinis 506, cinis 606, cinis 507, cinis 508. Só alguns exemplos êm a esque da c uço ma ca: cèlsiškas 93, hè cogas 219, è ma 155. Ve -se que aqui c učiua o ul ainda não udo consis en emen e a i mou, e a ma cação do ki cio esque i ino apa ece como ce a excepção. E Ska džius (1999: 289) é a i męs, que des e e dyno ki čia imu não pode sem a odai os pasi ikė i. em pa a mui o impo an e Jono Ba ono (1932) nosso dicioná io e nele suki čiuo i alam pala as. Embo a o ba ão da pala a ki čia imą em sua ecenziação a okai c i icou Ska džius (1999: 632639), mas ki čiuodamas nos cuidados pala as au o ius agiam bas an e consis en emen e: a maio ia das pala as sužymėjo ies iniu ki čio ženklu e apenas alguns dešininiu. En ão i agalicialmen e suki čiuo i: he bas 94, he cogas 94, dese as 114, dese inis 114, ine ingas 186, 208, konce as 209, ne as 290 (2x), pe las 364, pe lamo ė 364, pe linis 364, eze as 488, ine cija 186, kome cija 207, konse ai e minas 588. Apenas ês pala as êm i ap adę p iegaidę: dél ė del a 112, é ma 594, é me is 594. Tão ês pala as de sepa ação de g upo comum mo i os não são cla os. Kai iniu c uz sinallo ma cimen os pala as não pôde ape a . Mais a de, p esumi elmen e, melho sen indo sis ema e jau amen e a ibuindo p iegaides, em á ios diccioná ios is čiau apa ece kai iniu ki čio sinallu suki čiuo ų pala as. Po exemplo, de es e ipo de pala as J. K. Zablockio e Č. Kulešos dicione de línguas lie u iųlenkų com o kai iniu ki čio sinalho ap esen ado 2 Alguns maio es d ikalbios oodynai (pa y example, Benjamino Se eiskio Lie u iškai usiškas žodynas (1932), mais a de Viliaus Pė e aičio Lie u iškai angliškas žodynas (1948) e k .) oi neki čiuo i, e ki čiuo uos diccioná ios de Ju gio Šlapelio eng a dė i in e nacionalinos pala as, po an o nelas não encon amos casos necessá ios. ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 6 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 ou não uma pala a hipè bolė 45. 10 pala as nele suki čiuo a i agališkai: cis e nà, -os (2) 23, eks e nas 34, ene gija 35, e če is 36, he bas konce as 69, ai konse 45, mode niškas 88, eze as 137, e minas deš (3b) 176 e apenas algumas pala as delininiu ki čio ženklu: dél ė del a 27, desé as 28, né as 96 (Zablockis, Kuleša 1940). Ou alame mažučiame K. Tamučio (1940) pala aynėlyi dodami i agališkai suki čiuo i e če is 32, he bas 44, ne as 83; a macèu as em ma cė ą kai inį ki čio ženklą, embo a ki čiuo ė es eja segundai a (2). A pala a če kesas 20 išis deixi ado nesuki čiuo as, mas a ele indicada 1-oji ki čiuo ė, ou sejaasi, ki čiuo as p imei o skiemuo. Bend ojoje pedagogikos e minijoje (Šalkauskis 1991), s a s y oje 1940 m. ab il mês. das línguas Lie u ių d augijos, cuja p esiden e e a P anas Ska džius, e minologijos sekcijoje, esc e a ené gija, mode nų, ne as. 3 Pode-se joga akį e em g ande de língua Li uânica dicodyno Balčikonio edaguo ų I e II omos ki čia imą. Encan am que II omo (1947) nemaža o ipo de pala as, cuja pa e podíamos chama in e nacionais, deixik a is is neki čiuo a, например., elče is, e ma, elmė, ene gia, a keli skoliniai pažymė i i agale p iegaide: e nicas (i é nicas), e ke is alkie ius, e kie ius . p., e men as, e s ikas, um ou o e i ap ade: é šas, élskis. Kai iniu c uz sinallo suki čiuo as pala as de ec a nepassequė, ad a y ina conclusão, que Balčikonis mui o cau elosamen e emėsi com in e nacionais pala as, e po causa ou os s e imybių não oi isu nuoseklus. Assim da y ina conclusão, que inimska iu yškėjo aiškus polinkis a maio ia das pala as in e nacionais com ki čiuo o skiemens d iga siais el, e ki čiuo i i agališkai, ečiau (a endiendo à pala a emp és imo on e?) dešininiu ki čio ženklu. Kai iniu c uz sinallo ki chiuojam pala as de e ia conside a -se ce osce omis a os excepçõesis. Tie a é olėjan ys polinkiai o am consolidados 1948 m. isėjusiame Li u ians língua de esc i a dizodyne. Dele ę pa e o dicodyno esc e eu conhecido kalbininkas Al onsas Kalnius (Pupkis 2010: 250251), en e ou os capí ulos e ki čia imą. Dado que aquele diccioná io oi p epa ado anos de gue a ins i u o do idioma Li uano, edaguado An ano Salio e já começado a imp imi-lo pa i ou po causa das ações de gue a, ele conside y inas pak aipos da bu. Į ai eikia a siž elg i oliau nag inėjan kalbamų žodžių ki čia imo no minimo Salio leksicog a ia e acen ologia his o ia. Nes e dicioná io ki čiação capí ulo sob e es anhos ( a p au icos) pala as ki čiação nada não alama, ad p ecisa adui o p óp io diccioná io e p ocu a nele suki čiuo os exemplos. Na pala a conseguiu-se de e a apenas algumas pala as sui čiuo as com sinal de chii cio: è ma 201, è me is 201, hè cogas 3 Apie ėliau Ska džiaus pasinaudo ais e minologijos sekcijoje aps a s y ais Šalkauskio e minais ž . Líde da língua Li uânia 1950: 13. ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 7 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 215. Tendo dian e dos olhos c uciço chokinamen o, ac uali es a só è ma (1) 201, plèu a (1) 301. Mui as das ou as pala as nes e diccioná io suki čiuo a i agališkai: ale gija 153, be gas 170, dese as 188, di e sija 191, ekspe as 198, eks e nas 198, ene gija 198, e če is 201, he bas 199, ine cija 218, ine cinis (ine inis) 218, kome cija 245, konce nas 246, konse as 246, ai 246, eze as 316, se e is 324, e apeũ ija 354, e cija 354, e mà, -õs 354, e minas 354, e mosas 354. Kêle pala as suki čiuo i di ei oiniu ki čio ženklu: hipé bolė 215, kélne is 235, pé sas 297, s é lingas 338, e né as 281 em e secundá io a ian ą ne as. Tal ez p iegaidžių di e ença aqui osse possí el a alia segundo pala as o igmę de sla as ou ge manas línguas? Mas de qualque o ma mo i os mais cla os não emia e . Con aka ínas p á ica de esumindo pode se conside ado P ano Ska džiaus, S asio Ba zduko e Jono Ma yno Lau inaičio 1950 m. na Alemanha expos os Li huanian linguagem manual 4 (LKV). Embo a seja um cole i ino eicalho, mas ele edaga a e ki čia o Ska džius, além disso, abalho ma cado, que u ilo asi e 1948 m. Li u ias pala as de esc i a (ele mencionado e on es lis ache p. 20). Ski umų com que o dicioná io alados pala as ki čia imu são, mas não esminių e às ezes di icilmen e explicados. Kai iniu ki čio sinalho suki čiuo a bene única enè gija 248, o 1948 m. pala a è ma, hè cogas, plèu a é ma 254, he cogu 281, pleu à, pleũ os 439. Além daqueles exemplos, pala as de ou a o ma ki chiá eis são apenas algumas: 1948 m. Be gija 388 (i be gas 5 170), Pe sija 414 (be pé sas 297), s é lingas 338, 1950 m. Bélgija 201, Pé sija (i pé sas) 430, s e lingas 517. Em ou as ocasiões, e suas quase 20, ambos diclinos ki čiação coincide, maio ia suki čiuo i ies iniu ki čio ženklu e keli dešininiu. po que alguns onde di e e p iegaidė, de e mina não conseguiu, essa di e ença não indica nenhuma e dadei a ou supos a o igem de pala a in e nacional de uma ou ou a on e. No en an o, pode aze conclusão, que o pe íodo pelo menos desde 1929 m. (jei neminėsime Ku šaičio ki čia imo) a é 1950 m. desc e e pouco a pouco nosis ojan i ien isa į i agalį ki čia imą links an i sis ema. In e nacional dos pala as no ocabulá io. Isso é do usų língua aduzido eikalas, cujo medžiagos aikymo lie u ių kalbos Tik a šios s i ies žodžių ki čia imo e oliucija bu o pada y a 1951 m. išleis ame eikalui da bą a liko (TŽŽ 1951: 4) Chackelis Lemchenas, aigi ele e udo ki čia o. P e e mo da Li u iškojo pe missão indica que an aš iniai pala as suki čiuo i segundo ago a na língua li uânica mais di undidos hábi os de ki čia imo (TTŽ 1951: 4). Tal ez nos aqueles mais di undidos hábi os de ki chiação mui o onde e conside ada, mas nossos alados g upo de pala as de ais hábi os de odo nepaisy a quase udo suki čiuo a esqui iniu ki čio galėjusios e qual que e ei o es abelecidos na Li uânia no mas da linguagem. 4 Sunku ikė i, kad geležinės uždangos sąlygomis ame Vokie ijoje išleis ame da be pa eik os no mos bū ų 5 Tal ez aqui lėmė di e en es signi icados daquela pala a: 1948 m. dicioná io aquela o ma signi icado não denudada (caim e ou os pala as), e LKV isso san a ka (s a yboje)? ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa expe o, conce o e e c. pala as de ki chiação | 8 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 sinallu, não dis inguindo do que an e io men e já nosis o éucio da pala a e mas ki chiação, 6 pelo menos nes e aspec o se es eng asi elg is sis emicamen e, al ez exce o uma ou a pala a, exemplo., pe las. Ou o como e olução al ki čiação nomea não pode, nem sob e isso algo alguma di o p odyno p a a mėje, nem publicamen e conside s ada ou pelo menos zaziminada na p ado. 7 Shi aip al ki čia imas nada descuidado passou em 1954 m. Daba inės lie u ių kalbos žodyną ( oliau DŽ) e pos e io men e ėjo de diccioná io em diccioná io, en ou em d ikalbius diccioná ios, enciklopedijas e ago a, nossos empos, a é pelo menos 2003 m. a Ki čia ėna lie u ių kalbos komisijos ( oliau VLKK) começė ų skelb i ki čia imo ekomendacijų, galima saky i, y a y aujan is, jei nemime gausių išimčių i mančių paaiškin i ki čia imo keis eny, ki čia imo bėdų Vals inio. Ve dade, não um e não dois kalbininkai alam ki čia imui longos anos é oponinousi e ebesip iešina, skelbę seus a gumen os, po ém em eles pala asynų o ganizado es nãosiž elga am. Be ija discu com TTŽ 1951 oco ida e o ma nãou ūko nenhum um década a é mesmo nossos dias. Ela ab ange não só p á ico d iga sios el, e ki čia imą, mas e daqueles d iga sios o os e ([ẹ) ques ão de iden idade onológica. SISTEMINIAI KALBAM DVIGARSI KIRČIAVIMO PAGRINDAI P ak iškai į ykdžius e oliuciju, apidamen e im a p ocu a eó icos (ideologinių) jus i icamen o de al ação. A não p imei aia sob e s e imų, esp. in e nacionais pala as de balsio [ẹ] sa a ankiškumą 1957 m. p akalbo Vilniaus ins i u o pedagógico (dabe Edukologijos uni e si e as) acūzų kalbos dės y oja Janina Damb auskai ė (U belienė). No seu a igo sob e a língua li uânica balsias onológica sis ema ela ėmėsi en ão do Lening ado (daba Sank Pe e bu gas) one ikos mokyklos kū ėjo Le o Šče bos mokymu (1948 m. išėjusioje jo P ancūzų na one ica da língua desc i a p iešpas a ymų me odica). e econhecendo que o in e nacional [ẹ] e lie u iškasis [e] isiškai nesiski ia iens do ou o (Damb auskai ė 1957: 222), mas sugalhou o pa é No wegian es : s ų, kabine ais: kabin as, kade a akse: que as, ambém s i: ès i=škas e ne adusi kai os su ilguoju balsiu [e], decla a eisę neli 8 p iski i nelie u iškąjį e sa il aki želėjus in o o he sou ces can be ound and o he ki čia imo casos. An ai TŽŽ 1951: 665 suki čiuo a è minas, mas TŽŽ 1969: 753 já, TŽŽ 1985: 487, TTŽ 2000: 581, TŽŽ 2013: 811 ambém. In igan e é que 6 Gal šio žodžio ki čia imas i nebū ų isai in o ma y us (žodynuose daba i agališkai i eki čiuojama), be TTŽ 2000: 581 apa ece ou a da mesma o igem (la . e minus) e i ica is pala a oks ano ės omėnų die as, mas TŽ 2001: 737 ele já suki čiuo as kai iniu ki čio ženklu Tè minas oks ano ės omėnų die as; assim c uci icada e In e leksy, TŽŽ 2013: 811. No en an o alguns onde esse nome e i icis ki čiuojamas i agališkai (LTE XI: 273; VLE XXIII: 688, Kuza inis 2007: 1050, e AMŽ 1996: 274 e TŽŽ 2007: 1090 é ). 7 Não podíamos de odo nega que isso oi conscien e ou pelo menos pasąconsciinė usinimo a aque con a oda os li uãos língua. Como sabe, Lemchenas depois da gue a aduziu Lenino esc i os pa a língua li uãs, p epa ou Rusųlie u ių kalbų žodyną (ischėjo 1949 m.; neki čiuo as), ad pe manen e elação com usų kalba podia aze e ei o di e o ou indi ec o e suas soluções de acen ologia li uanas. 8 Na e dade aqueles pa es indicam cu ųjų e longųjų oposição, mas não balsio [ẹ] onemínio sa a ankiškumą. ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez sob e especialis a, conce o e e c. pala as de ki čiação | 9 onemų, ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 embo a ao lado disso nós emos que acen ua minimalos papel des e som (Damb auskai ė 1957: 224). Com es a opinião não conco eu do mesmo ins i u o inglês p o esso de língua B onius S ece ičius (1960: 30), po que p a koje, sua opinião, nenhuma di e ência en e dois balsio e a spal ios nejun ame. Teó icamen e mais p ecisamen e es abelece sis emas de onem de balsos da língua li uânica necessi ou p epa ando esc e e a p imei a acadêmica g amá ica da língua li uânica. Àquele assun o na segunda me ade do XX a. 6- o décmo anos 7- o décmo anos I me ade do Ins i u o de língua e li e a u a Lie u ių cien is asė Vale ija Vai ke ičiū ė ealizou ce os es udos oné icos e seus esul ados publica am ob a de ciência no conjun o ques ões Lie u ių kalbo y os. Mais a de quan o e i icado os esul ados desse abalho o am ans e idos pa a a acadêmica g amá ica da língua Li uânia, em sua I omo (1965) colocado a di isão de oné ica. Vai ke ičiū ė co e amen e desc e eu one ico e onologico linguagem p incípios de a aliação de sons. Com base nas henas da escola oné ica de Lening ado, ela esc e eu que onema laikomas o meno , dis inguindo pala as ou mo emas signi icados, onís ico unidade (Vai ke ičiū ė 1957 5: Fonemem chamam-se his o icamen e susi o ma am sons ipos, que sepa am pala as, suas o mas ou mo emas e cujo alimo não (Vai ke ičiū ė 1961: 19). P i eikus nus a y i oneminę kalbos sudė į naudojamasi adinamųjų dependuo da sua ocupada one ís ica posições em pala a minimaliųjų po ų me odica e aquela p ocedimen o mos ados nos menė os a igos Vai ke ičiū ės. Po exemplo, ši aip balsių onemas: l s : l s, m s : mès, mãno : màno i . . Be p i eikus ap a i umpąjį balsį [ẹ], a ojamą comp imen o e b e idade pe mi e dis ingui as longas e cu as balsinhas só em pala as in e nacionais, nenhumio pa mínimo nenu odoma, epasagoma que do Li u iško umpojo balsio [e] ele di e e pouco, a spal amen e apsk i ai ne yškūs, só de pala as in e nacionais a onema esan iá echada e di e encial dela da p igim ia (Vai ke ičiū ė 1961: 21): e ki čiau a, e neki čiau a é umpa, o ki čiau a li uano ilga, neki čiu m (pl: a: me ù, lsa: les). 9 Nes as samp o a imen os kyši con usão de ní el one ino e onologico, aqueles ní eisos es i o nãoa ibojamen o, absoliuções, não elações mas elių aplicação 10 (Gi denis, Žulys 1973: 207, 208). Po es as azões e su giu e o de na u eza eó ica: só só in e nacionalmen e pala as usadas ozis [ẹ] conside ado sa a ankiška bend inės linguagem onema. Os de enso es des a pisão baseiam-se p incipalmen e em aços oné icos, que das pala as in e nacionais o oz [ẹ] es ando echan e, es eu e do que das pala as Li u ichas a oz [e]. Elzbie a Mikalauskai ė (1975: 17) a gumen a que essa di e ença é uma coisa mais di ícil de pe cebe ; e mís icas es a di e ença essendo meno . A pa i dela Nes e eiginiu 9 Vai ke ičiū ė con adigia seu duo ai onemos de iničiai, onde se diz que os sons ipos onemas nep iklauso do eles ocupados one inės posição na pala a. 10 E Jonas Kazlauskas, e especialmen e Aleksas Gi denis em nossas con e sas mais uma ez são c í icos ę Lening ado escola de oné ica po equen es casos de suplacamen o de ní el one ino e onologico. ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa expe o, conce o e e c. pala as de ki čiação | 16 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 d iga sių ki čio žymėjimas. An anas Pake ys o nece èl, è como diccioná ios e enciclopédias 15 in oduzida a ma cação des es d iga sios kai iniu ki čio ženklu ak ą e a gumen ai ė a p incipalmen e eks aling is iniai, en e eles empi iniai, edukaciniai, p agma iniai. Indo a sis emá icos alados doppe sias ki chiação emas, se ia possí el lemb a , que na con empo ânea eo ia de planejamen o da linguagem le an am e impo an es assun os de codi icação de no mas da linguagem (ž . Coope 1989), e na eo ia de no minamen o mencionados c i é ios empi inhos, educacinhos, p agma iniai, ling is iniai e ou os são se iamen e a aliados, e codi icando enômenos da linguagem es o ça-se em oma em con a odos os acon ecimen os (plg. D. 1979). Mas linguís icos esp. sis emá icos a gumen i nuncacuém não são lançados de olhos. Não expliquem eles e nes es casos, só indicá-se que aqui é p eciso e em men e sis emá icos linguís icos, e não sis emá icos g a inos elações (P o ocolas 2015). V ena é ala sob e a gumen os linguís icos d ejopą i ap adės p iegaidės aišką d iga siuose el, e e eu, e ou a žymė i hei ki čio ženklus 16 Dic iona y, encyclopedijose e ki u . Šal inių apž alga mos a que na a ual p á ica e num, e ou o caso há g ambių sis emá ico a aliação sp agų. Ao au o des e a igo ling is iniai (sis eminiai) assun os, pelo menos na á ea de oné ica e p ozodía, pa ece os mesmos mais impo an es. Na e dade, dos ês comp imen os doppa siai el, e e eu niekaip neįsikomponuoja em bend inês linguagem doppa sių e d ibalsių sis ema, são suas es animkūniai, especialmen e endo em men e aka ie išką bend inês a ia na u im į. 17 P esen inos diccioná ios e enciklopedias p á ica de e dade į eisina únicaę d ejopą i ap adės p iegaidės aišką bend inės kalbos sis emoje. Nenhum bom senso não é possí el pe cebe , po que de oda d ibalsias e d iga sias sis ema dis ingui apenas aquelas ês, e ou os p incipalmen e em, en, em seguida e ei deixados i okie, i. i. são o necidos p incipalmen e i agalos. Podemos lemb a ambém o que Bū ėnas os úl imos d iga sius e d ibalsį indicou no luga je oje com ou os ipo alado exemplos, plg. seu k e se is, ke ne is (kèlne is), kon e èncija (Bū ėnas 1931: 113114). Po que cen enas de pala as in e nacionais e sób dos emp és imos com d iga siu ei ma cimi ies iniu ( e ai dešininiu) ki cio sinallu, a e apèu as já kai iniu? Po que neki čiuo i d iga siai el, e em pala as in e nacionais dizem-se como e Li u iškuas (plg. Gi denis 1981: 126; 2000: 136)? Pode íamos a é alega , que o esque inho sinal ki cio aqui nos o na no amen e à aqueles elhos empos de alguns kalbininkų es o çosos cu os ki čiuo ų skiemenų ki į man e umpine p iegaide. Na e dade d iga sių p ozodiją desc e e apenas i ap adės e i agalės p iegaidės ski is, ealizábase dis in os sinais de ki čio. Ou os de enso es da opinião, com base do Ku šaičius 15 Le a ques ão, se ki čiuo i i ap adžiai skiemenys pala asio dá bas., egas é de ês ipos (ž . Pake ys 1993: 6), não exis e ko ek iška, pois aqueles skiemenys pe encem ski ingmas d iga sių (d ibalsių) classes. 16 Com os p o ocolos pode amilia iza -se na Es a ubinei a Comissão das línguas Li uãs. 17 T ejopa p iegaidžių aiška não é p óp ia nem das línguas li uanas. ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 17 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 einančia adição kai iniu ki čio ženklu i ap adę p iegaidę žymė i d iga siuose il, im, in, i , ul, um, un, u e ui, e d iga sių el, e kai inį ki čio ženklą adina i ap adės p iegaidės ep ezen an u. po ém en ão o na-se obscu o, po que os mesmos doppelsies el e e , ao mesmo empo (plg. kèl as: kél as: ke is, Bè nas: bé nas: be as), sendo é ap adžiai, di e em de di e en es comp imen os ocais, a que isso não di á sob e Ku šaičio doppa sių ma cação casos ( en não há nenhum exemplo de um, pa a se l: l: i). N ko ek iška ž ilgsnį k eip i i į d iga sius su umpuoju balsiu o: okie d iga siai, kaip i an inės 18 kilmės d iga siai, čia niekuo dė i, po que nelas consis en emen e di o é o oz, nunca não coincidindo com jokiu sa u balsiu (ž . Gi denis 2000 (II): 362, 2 izn.). Po an o ad assumindo hipo e ina opinião sob e menados d iga sių èl, è , cons i ui íamos al in en ó io mix iųjų d iga sių (ž . 1 abelę). 1 LENTEL. ipos de ki chiação de di isões l ipas ipas 19 m ipas n ipas a ipas ál: àl*: a á : à *: a ám: àm*: a án: àn*: añ e ipas él: èl*: e é : é *: e ém: èm*: e én:*: eñ én i ipas l: l*: i: *: i m: m*: i n: n*: iñ ù ù ipas ùl:l:*: u ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú Da 1a abela ê-se que i ap adžiai ul, il ipo d iga sia de Ku šaičio laikų žymimi kai iniu ki čio ženklu, a g a icamen e os žymė i akū u úl, l se ia neįp as a. Kas a ia ne gene inį spó as, com ilguoju o (a pailgin u balsiu o) spó as, as a ia e aj nas, ajõnas, biol gija, biolõgija e pan. Palis dos elhões, exemplo, mõ kos, õlkos, šnekamojoje kalboje às ezes iš a iadas com i agaliu o, o, não exis e bend inês no ma de linguagem. G e in i os úl imos pala aszos com minimaliąja pa a ó lai is: spó as não é obje i o de ido à ae lai io d iga sio an inės o igem. Enciclopedijas ki čiação Koñ imas, Moñ ydas, Moñ ila pa ece ge okai queis as de ido ao a osenoje mais eqüen e ou ido Kòn imo, Mòn ydo, Mòn ilos; ma as p imei as a ian es são gene ininha em lingua bem-es ablidas a mybės e enciclopedias joms al ez adap ada comuns dos co esponmenos (Kañ imas, A gumen o, que exigudando 18 ki čiuo i e mà, e emos que pe mi i ki čiuo i e o mà, só indica p ozodinį os nuomonės šalininkų ne aš ingumą. 19 Uma es elau ê indica neįp as os ou neįmonamos casos de ma cação de c uço, dois es elasu ês ma cados d iga samen e gene ininha alboje possibilomi, mas são excepcionais ou não há no minamen e. ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa de especialis a, conce o e e c. pala as de ki chiação | 18 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Mañ ydas) ki chiação. Nada mais cla o não indica nem Li u ians pa žių žodynas, plg. Kón au as, Koñ imas, Moñgi das, Moñ imas, Moñ ilas, Món yda. Čia nieku nebūna a ejų, kad pai edeses su gas as dos dis inguí eis com d iga siais ón: òn. Moñ ila: Mòn ila ė a di e en es a ojimo ie ų a is. P idu ina, que po causa longgojo [o.] e umpojo [ɔ] oposição ninguém neubjoja e minimãliosios po os õ as: Ò as, jó as: jò as e k . só con i ma aqueles balsios onemínio sa a ankiškumą bend inessa alboje. 20 Não pode íamos nega que na a ual a osenoia in e nacionais em pala as não se ou e dizendo siau oką umpą balsį [ẹ], pa ecido em lie u iškų pala as balsį [e]. Aciden es exemplo pode se o LNK ele isão no ícias conduziu Gin a o Deksnio a is. Que assim alguns quem a ia, neneigė nem An anas Salys, mas al a imą ele conside a a não lie u išku, e es anhos idiomas de pada u. Pode íamos al ozí escu a e de alguns ou os públicos de pessoas, especialmen e desses, cujos alamen os bas an e cla amen e jus i p iegaidžių ni eliação. Mas uni e somá ica a oseno p e alece i agalê daqueles d iga sios a is e isso eque ežiū ė i a ual a sua codi ikação. Os elhos di o es de ádio li uanos e a o es são con oję, que na XX a. 6a década eles bas an e a assilamen e es i essem ensinados nas pala as in e nacionais ki okį negu lie u iškuose pala as a i iškuose balsį [e]. Li u iška ausis nemicaip negebėda usi apanha o que ou o balsio ki oniškumo, ad ilgainiui eles começėję kie ai a i con a aquela ozį einančius p iebalsius. Chi aip apa eceu e amplamen e papli o nεg as, p og εsas, chεmija e e c., beije, usado e de alguns elhões in eligen os (mos ado es e k .). Kazys Ul ydas aquela oz oi apelidado de pūs iniu [ε] e como e ou os dėjo mui os es o ços, pa a que osse seu a sik a y a. Isso conseguiu, e ins ale-se em uni e salina a oseną da língua li uãs p igim yje nesancio balsio [ẹ] a é šiol is nesiseca e nesiseka. De e-se pensa que desde aquele 6o ou 7o décadas ele e e i amen e es a a a se ins alado e Vilniaus pedagoginiame ins i u e (dabe Edukologijos uni e si e as), e nou u . Mas como aqui en ão sai, que décadas de diegian al sa imą ainda assim seu ins alis emi i assim e não aço. La čiai a ojamų d iga sių èl, è não con i ma a e dos esul ados do es udo a oseno dos abalhado es de ele isão de explo ação (ž . 2-ą abelę). 2 LENTEL. T i ap adžių e i agalių d iga sių e , el, eu elação de consumo è , èl, èu, eũ 36 16,8 % 213 83,2 % į ai ių ele izijos kanalų kalboje 20 Isso nem quan o nep ieš a auja e aka ų aukš aičių kauniškių a osenai, plg. òpa, òps ais, ò gi, Aud ònė e k . ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa de especialis a, conce o e e c. pala as de ki čiação | 19 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Šiam eikalui ku į laiką (2016 m. balandžio 14 – gegužės 3 d.) bu o specialiai klausoma LRT e ou os canais de ele isão li uanianos de no ícias e ou os p og amas p esen ado es e ko esponden ų a ies e ixados aqui os casos discu idos, onde há ki čiuo ų d iga sių el, e , eu (especialmen e popula es pala as expe , ene gia, conce o, ne ai e k ., mais elhos e mais no os nomes e i icados Ge da, Welsas, Be man, El on, Me kel, Melbou ne, (Angela) e e c.), ambém em, en, ei (aquela ixada em pa e; apenas as pala as ko esponden , eidas, ambém Džeison, Reinas e pan. a is). A maio ia dos dados g a ada a pa i da a ia e ki čiação des as pessoas: Eglės Deksnio, Ugnės Galadauskai ės, Gin a ės G ikš ai ės, Edmundo Jakilaičio, Vik o o Jako le o, Bučely ės, Gin a o Ma iaus Jančio, And iaus Ka aliausko, Ri os Miliū ės, Jolan os Paške ičiū ės, Godos Pečiuly ės, Roko Pe ke ičiaus, Rasos Tapinienės, A ūno Valinsko, Ma iaus Žiedo (a a į pode se e i icada na MediRT Lin isa e e em ou os a qui os de som e ídeo). Es ais alan es êm uma cla a p edominância de ál agal: 83,2 po cen o (de 213 casos 12 casos ci cčiuo a de aco do an epasku inio skiemens eg as (galūnėje), 10 casos com a abuk iniu ci čiu; imp ecisamen e p onunciados casos a ibuídos a èl, è , èu g upos). T i agaliamen e c uciá eis casos ainda pagaugėja, quando omamos i agaliamen e codi ikuo us d iga sius em, en, ei a é 93,7 p oc. En ende-se, in es igando ainda e ou as on es a oseną os esul ados se iam quan o di e en es, mas di icilmen e ou essencialmen e muda iam aqui as elações dos dados mencionados. Alguns países de línguas no min oe en e ou os c i é ios de codi icação às ezes coloca e c i é ios de au o i e o. Nossa p á ica ambém mui as ezes baseia-se na opinião de albinhei os au o i e ingos. Aqui e nes e a igo o am indicadas Jono Jablonskio, An ano Salio, P ano Ska džiaus, Alekso Gi denio, An ano Pake io e ou os opiniões. Apa e é p eciso con e sa sob e ėmimąsi opinião Ska džio. Como já mencionado, Ska džius um dos p imei os codi icou Li uãs comunsinha linguagem p igimčiai ca ac e ís ica desse ipo de pala as a imą ele e a inclinęs em i agalę p iegaidę. Tal ez lhe não es a a a é o im ób io, como es anhões pala as em de e elaciona i agalė e i ap adė p iegaidė, mas cai inio ki čio ženklo ele nesiūlė conside a o único dessas pala as ki čio žymėjimo ženklu. sua opinião oi cla amen e con i mada e inimška iu saído no ki čia imo ado ėly, e posa io anos p epa an ame Lie u ių kalbos ado e. m. seu língua Li uânica ki čia ime sob e pala as in e nacionais de odo nada não ala (pode conside ada sua codi icação sendo ainda não comple amen e de e minada) e, como be kokio no malizacijos ikslo“ (Ska džius 1999: 474). To pasi odė eikian dėl o, kad daba esc e e, sus e e-se do kyla oda a língua Li uânica des ino ques ão s e u e be kokios g iež esnės no malizacijos ki čia imo di ec i e 1968 malgia alcança ia seu obje i o (ib). Tal ez jus amen e po isso na p imei a me ade do 8- o dezmeio Ska džius undamen almen e mudou an e io opinião e decidiu basea -se na Li uânia isleis as pala as de ki chiação p á ica: li oje Lie u iški ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa expe o, conce o e e c. pala as de ki chiação | 20 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 in e nacionais pala as de co espondência (1973) quase odos os pala as do ipo alado sužymėjo kai iniu ki čio ženklu e a odos p i ašė 1-osios ki o ėsčiu nuo odą. Ve dade, é e de ou a suki čiuo as pala as, mas isso só unidadesai: é ma 33, e minas 61, al ez mais um ou o. Aqui ado ada p á ica Ska džius adap ou e hand aščiu no es an e Rašybiniame bend inės lie u ių kalbos žodyne, ašy ame ap oximadamen e sob e 1974 m. ( ank aš is é Vilniaus uni e si e o biblio ekos Rank aščių sky iuje, . 118–134). Essa mudança de opinião de Ska džio se ia comp eendida, caso ele ou alguém de ou os acen ologos ou especialis as oné ica i esse publicado quaisque s a ios abalhos nes a ques ão, e idências i e ogá eis, que é p eciso passa à ma cação do sinal do c uço esque do e e c. Mas aí não oi e ogada nem a opinião de Kazlausko e Gi denio, nem na Enciclopedia Li uânica em meados do décimo século publicados du An ano Salio a igos, nos quais cla amen e es abelecida opinião de pala as aladas em ques ões de ki chiação. Apon y , e nes e caso exis a a quaisque que sejam mo alines ou poli icos mo i os pasi em i p a ica de alo y os coybinska, e não já susi o muusa p ieška ine adição. Po an o, conside ando alguns dos assun os de ma cação de oque e baseando-se somen e ling is iniais k i e ijais u ime kons a uo i, kad a p au inių žodžių balsis [ẹ], a ojamas kai sis emá icos, dos quais as pessoas alam, ė a one inis li iškų žodžių balsio [e] a ian e e nelaiky inas sepa ada onema po es as azões: 1) não desempenha dis inc i enas unções, 2) a ma cação com o sinal de oque cai iniu é expu gada do sis ema de d iga sias da língua li uânica, e sendo demons ado nela não implica o caso de ma cação ina de oque, d ejopą gaidp adės ai. Essas conclusões pe mi em compila al in en á io das onem ocais da língua comum (ž . 3-ią ablelę). 3 LENTEL. Sis ema das onem ocais da língua bend inesa Užpakalinės ocais P iešakinės ilei as Aukš u inio- ocais ascendimen o ocais / / u/u·/ / /ii·/ ilei as Médou inoɔ/o·- oiai Baixu ino //·/ subí io oiai subí io mojo subí io a/a·e/e//·/Kin a- oiai / / / /uo/ /ie/ ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa expe o, conce o e e c. pala as de ki čiação | 21 Aqui é ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 p eciso ac escen a , que alguns oné icos es o ços basea -se sime iškumu do sis ema onemų não são con i madas ou os idiomas do enómeno no sis ema nuola os exis em ác ios langelos. En ão com es e a gumen o não pode con i ma a necessidade de e na abela de onem de ocais longgo balsio [·] o cu o co espondmení [ẹ]. Como imos an e io men e, sime iedade p incipiou paneigia e a ual o malijaji (g a inė) alados d iga sios ki čių dėliojimo p á ica. Um dos s a iausių ou as opiniões calininkų a gumen os é p agma ico: como ago a pe di bsi mui os de d ikalbių, especialmen e e minos lexynų, encyclopedijų, onde aquele cai inis ki is quase uni e salmen e u ilizado. Mas se olha após à essa p á ica de uni e sal dou o amen o mui as ezes saí a à supe ície não uni e so inidade, e em luga es e dadei a elek ika, mui as ezes o cian i guiu is não do sis ema da linguagem p essen imen o, e ap i ici ki čiuo a isoladas pala as. Deixando a 21 a ual p á ica de ma cação de ki čių só ainda mais e s íamos usuá ios ap ende em sepa as pala as de ki čiação, ainda ni eliuo íamos seus psicholing is inius gebėjimus au oma icamen e ge a ipos de ki čiação. Ou o a gumen o é a ques ão das con icções: econhece ou não econhece [ẹ] nas pala as in e nacionais exis en e a ques ão das con icções (ž . P o ocolai 2015). já Se e aos assun os da ciência apliquemos assun os de é, isso aqui já nãocaip não pode se nenhuma quaisque discussões cien í icas sé ies. IŠVADOS Klausia sob e es anhos e (a ) in e nacionais pala as balsio [ẹ] onemiškumo e de isso sa ugiančio d iga sių el, e e eu ki čio žymėjimo é não só oné ica, mas e acen ologia ques ão ele elacionado com an espasku inio skiemens eg as aplicação ou sua iolação. Ilgame ė es angei os e in e nacionais pala as de acen ênio į o mimen o li uãos alboje his ó ia odo, kad nuo pa 1929 m. nuosekliai ei a p ie i agalio kalbamų d iga sių žymėjimo i os disposições inalmen e consolidadas 1948 m. Li u ias pala as de esc i a. Nele bas an e p ecisamen e implemen adas Jono Jablonskio, P ano Ska džiaus, An ano Salio accen á ias idėjos. Mais a de ele p endeu Adelė Laigonai ė, Jonas Kazlauskas, Juozas Senkus, Aleksas Gi denis e ou os kalbininkai. Re oliucinis alados doppa sių (be só el, e e eu) ki čio ma cação kai iniu ženklu Chackelio Lemcheno ki čiuo ame 1951 m. A pala a de pala as in e nacionais pode se conside ada um di e o pasikėsinimu ao sis ema da língua li uânica, daquele sis ema a dymu, sis emá icos ki čia imo disposições na consciousness dos consumido es da língua comum. B ade sen ido isso no século XX. II pa e 21 Plg. nes e Bend inês idiomas ome skelbiamo Ri os Miliūnai ės a igo (h p://www.bend inekalba.l /S aipsniai89/Miliunai e_BK_89_s aipsnis.pd ) dados. ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 22 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Vale ijas Vai ke ičiū ė ku a eli á ias a ies eo ia, onde es animas o igem pala as a is o ien ada não em na u ais de s e imybių adap acão a elas acei ando sis emas de linguagem e polinkių, e em daquelas pala as a į em línguas emp inanças. Toji essencialmen e seg egacinio ca ác e pseudo eo ija, onde d iga sių èl, è , èu ki čia anje kai iniu ki čio ženklu é pa e de sua he ança, e ela de e ia se de p incípio es anima democ a icos undamen os i ança sociedade e sua linguagem no mas de codi icação. Conco dando que nos es angei os esp. in e nacionais pala as em alguns qua oseno de ep esen an es da língua bend inha pode se di o es eu esse do que nas pala as li u iškuas a oz [ẹ], não podemos econhecê-lo como e dadei o onemas ne u ẹ/ ep esen an u, pois e emos aiškių dados que con i mam a sua dis ink y um. Pa ain inalmen e esol e es e balsio s a us onologico, necessá io conside a -se em á ios seus uncionamen o casos, ab ange čius e sin agminius, e pa adigminius elações. P esen inos d iga sios el, e e eu ki čio ma cação casos suponuoja d ejopą i ap adės p iegaidės aišką, comple amen e es animą bend inês linguagem e a mių sis emas. Em segundo luga , a a ual p á ica de ma cação ki čio do mic osis emas d iga sios elimina uma g ande quan idade de es anhos esp. in e nacionais de pala as com ki čiuo ais d iga sias em, en e ei, que no sis ema da língua bend inesa desempenha comple amen e ais mesmos papéis como e d iga sia el, e e eu. Não se pode esquece š i e p óp ias a osenos dados nela b ilhan emen e p e alece sis émica alados d iga sios p iegaidžių aiška. Mesmo se e econhecéssemos o pa cial balsio [ẹ] onemiškumą, ainda assim não pode íamos aça dele em ge al onemų in en ó io, pois psicholing is iniu pon o de is a onemaẹ/ negene uoja já suno min ų pala as balsio [ẹ] (não só com em, en, mas e com eu, ei, plg. eũ as, e das, mui a no a a ėjusių a ienčių pala as, например., Be nis, Re ganas e . .), lie u iškįjį [e] he e a ia ne последовательно в позициях [ẹ] pessoas. A única manei a de enuncia a mencionados bend inhas do sis ema de linguagem se ia consis en emen e isu passa pa a o i agalio alados d iga sias ki čio ženklo žymėjimo, comp eendama pe a ius, mas p imou, p incipal, isu man endo i agalį ki čio ženklą, pa a isso o começo oi pada y a em 2003 m. e mais a de nas ecomendações VLKK. Os alabados pala as e minų, d ikalbiuose žodynuose, enciklopedijose i ki u ė a leksikog a inės echnikos, o ne ki čiação su inkimen o da ciência da linguagem. ŠALTINIAI AMŽ 1996 – An ikos mi ologijos žodynas, Kaunas: Š iesa. DLKG 2005 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Ke i oji pa aisy a laida, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 23 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 DŽ 1954 – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla. LE – Lie u ių enciklopedija 1–38, Bos onas, 1953–1966, 1969, 1985. Lie u ių kalbos ašybos ado ėlis. Su ki čiuo u žodynu. Mokyklai i isuomenei. Sud. A. Kalnius, Z. Kuzmickis, J. Talman as, Kaunas: Sakalas, 1938. Lie u ių kalbos ašybos žodynas. Ta is, sky yba, ki čia imas, lyčių a ojimas, lie u ių kalbos a mės, žodynas. Red. K. Gasa a ičius, N. G igas, J. Lazauskas, K. Ul ydas i A. Ži gulys, Kaunas: Vals ybinė enciklopedijų, žodynų i mokslo li e a ū os leidykla, 1948. Lie u ių kalbos ado as (LKV). Ta is i ašyba. Ki čia imas. Kalbos dalykai. Žodynas. Sud. P. Ska džius, S. Ba zdukas, J. M. Lau inai is, Biele eld: Lie u ių em inių bend uomenė, 1950. Lie u ių pa a džių žodynas 1–2. A s. ed. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1985–1989. Lie u ių ašomosios kalbos žodynas [1] / M. Niede mann’as, A. Senn’as, F. B ende ’is. Heidelbe g: Ca l Win e s Uni e si ä sbuchhandlung, [1932]; [2] / M. Niede mann' as, A. Senn’as, A. Salys. Ten pa , [1951]; [3] / A. Senn’as, A. Salys. Ten pa , [1957]; [4] / A. Senn’as, A, Salys. Ten pa , [1963]; [5] / A. Senn’as, A, Salys. Ten pa , [1968]. LKŽ – Lie u ių kalbos žodynas 1–2. Red. J. Balčikonis, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 1941; Vilnius: Vals ybinė enciklopedijų, žodynų i mokslo li e a ū os leidykla, 1947. LTE – Lie u ių a ybinė enciklopedija 1–12, Vilnius: Mokslas, 1976–1984. TŽŽ 1951: Ta p au inių žodžių žodynas. Ve ė O. Ka inskai ė, Ch. Lemchenas, J. Talman as. Lie u iškąjį leidimą edaga o Ch. Lemchenas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla. TŽŽ 1969: Ta p au inių žodžių žodynas. Lie u iškąjį leidimą edaga o Ch. Lemchenas, Vilnius: Min is. TŽŽ 1985: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Vy iausioji enciklopedijų edakcija. TŽŽ 1999–2000: Vai ke ičiū ė V. Ta p au inių žodžių žodynas 1–2, Vilnius: Žodynas. TŽŽ 2001: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a. TŽŽ 2007: Vai ke ičiū ė V. Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas. TŽŽ 2013: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a. VLE – Visuo inė lie u ių enciklpopedija 1–25, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as (cen as), 2001–2014. ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez po causa de especialis a, conce o e e c. pala as de ki chiação | 24 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 LITERATŪRA A siminimai 2010: A siminimai sob e Joną Jablonskį. Šal iniai. Sud. G. Čepai ienė, L. Lapinskienė, Vilnius: Gim asis pala a. A i ž o n i s P. 1992: Lie u iška g ama ikėlė. Rank aš is (VUB RS . L 6842). B a o n a s J. 1932: Rusų lie u ių žodynas. An as no ajai esc i o ki čiuo as dicynas, Kaunas: Sakalo bend o ė. B ū d a V . 1982: Nelie u iškų ik inių a dų ki čia imas. Me odikos nu odymai, Vilnius: Vilniaus engenhei o ins i u o de cons ução. B ū ė n a s P. 1931: Líde de acen ologia da língua Li uânia. Mokyklai e i e imui, Kaunas: Sakalo publicação da emp esa. C o o p e R. L. 1989: Language Planning and Social Change. Camb idge, Camb idge Uni e si y P ess. D a m b a u s k a i ė J. 1957: Líbia língua onemís ica balsios sis ema es abelecimen o. T abalhos de Mokslo do Ins i u o Es adual Pedagógico de Vilnius 3. His ó ia e ilologia, 221 240. D a n e š F. 1979: Pas oje a hodno ic c i é ia p i kodi ikaci. Ak uáln o ázky jazyko é kul u y socialis icke společnos i. P aha: Akademija. G e u l l i s G. 1930: Li auische Dialek s udien, Leipzig. G i de n i s A. , Ž u l y s V. 1973: [Rec. kn.:] G ama ica do idioma Li uânico. I, Vilnius, 1965; II, mesmo, 1971. Bal isica IX(2), 203219. G i de n i s A. 1981: Fonologija, Vilnius: Mokslas. G i de n i s A. 20002001: Kalbo y os da bai 13, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. G i de n i s A. 2003: Teo iniai lie u ių onologijos paginasda. 2 pac ado e complemen ado, Vilnius: Mokslo i encyclopedijų leidybos ins i u as. J a o s l a i e n ė J. 2015: E alões de quan idade e qualidade das pala as cu as e longas das línguas Li uãs. Bend inė língua 88. P ieiga na in e ne : www.bend inekalba.l /H ml/88/Ja osla iene_BK_88_s aipsnis.pd encyclopedijų leidybos ins i u as. K a z la u s k as J . 2000: Rink iniai aš ai 2. Sud. A. Rosinas, Vilnius: Mokslo i K u s c h a F. 1870: Wö e buch de li auischen Sp ache 12, Halle: Ve lag de Buchenhandlung des Waisenhauses. ALDONAS PUPKIS. Mais uma ez sob e especialis a, conce o e e c. pala as de ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 K u s c h a F . 1883: Li auisch–deu sches Wö e buch, Halle: Ve lag de Buchenhandlung ki chiação | 25 des Waisenhauses. K u z a i n i s K. 1971: In e nacionais pala as de ki cio luga dėsningumai. Nossa língua 5, 11 22. K u z a i n i s K. 2007: La ynųlie u ių kalbų žodynas. Segunda e isada e apildy a laida, Vilnius: Mokslo i encyclopedijų leidybos ins i u as. L a i g o n a i ė A. 1959: Li e a ū inės lie u ių kalbos ki čia imas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla. L a i g o n a i ė A. 1978: Lie u ių kalbos akcen ologija, Vilnius: Mokslas. M i k a l a u s k a i ė E. 1975: T abalhos oné icos da língua Li uânia, Vilnius: Mokslas. P a k e y s A. 1986: Li u ians bend inės kalbos one ika, Vilnius: Mokslas. P a k e y s A. 1993: Ak ualūs a ies ques ões. Ac ualūs assun os gene inês a ie. Semina o eses. Vilnius: Es adoybinė lie u ių kalbos komisija p ie Lie u os Respublikos Seimo, 69. P i o č k i n a s A. 1977: P ê bend inês língua i akos, Vilnius: Mokslas. P o ocolos 2015: Es a ubinas Comissão da língua li uanas Ta ies e ki čia imo pokomisės p o okolas N . EP-62. P u p k i s A. 1968: Kníga sob e a ís ico pala a. Cul u a da língua 15, 8385. P u p k i s A. 1980: Líbos cul u ais undamen os, Vilnius: Mokslas. P u p k i s A. , S u n d ž i a B. 1987: Ž elgsnis į a ies slo yną kodi ikacijos i a osenos požiū iu. Cul u a da língua 53, 4458. P u p k i s A. 1999: Bend inês no mas da língua e suas codi icação. Na i a língua 5, 15. P u p k i s A. 2005: Kalbos kul ū os s udijos, Vilnius: Gim asis žodis. P u p k i s A. 2010: And ius Ašman as: ida e c iação, Vilnius: T ys звездu ės. S a l y s A. Escá ai 3: 1985. Į ai ūs s aipsniai, Roma: Lie u ių ka alikų mokslo akademija. S e n k u s J. 2 00 6: T abalhos Kalbo y os. Sud. D. Mikulėnienė, R. Senku ė-Kašė ienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. S e e i s k is B. 1929: Sis ema ico guia k es udo do li uano língua. Часть I, Kaunas: Spaudos ondas. S k a d ž i u s P. 1936: Bend inės lie u ių kalbos ki čia imas. Teo ia com p á icos exemplos, Kaunas. S k a d ž i u s P . 1938: [Rec.:] A. Kalnius, Z. Kuzmickis, J. Talman as. Lie u ių kalbos manual de esc i a <...>. Na i a língua 6 9396.