Reikšmių apibrėžimo ypatumai „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“: augalai ir gyvūnai

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ANŻELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego REIKŠMIŲ APIBRĖŽIMO YPATUMAI W SŁOWNIKU OGÓLNYM JĘZYKA LITEWSKIEGO: ROŚLINY I ZWIERZĘTA SŁOWA KLUCZOWE: znaczenie, definicja, definicja kognitywna, definicja tradycyjna, słownik, Słownik ogólny języka litewskiego. ĮVADINĖS PASTABOS Pojęcia leksykalne znaczenie wyrazu i definicja znaczenia wyrazu są nieodłączną częścią słowników objaśniających. Czy wiemy, jak te pojęcia są rozumiane przez autorów słowników? We wstępach do litewskich słowników objaśniających zazwyczaj dość formalnie przedstawia się sposoby objaśniania znaczeń wyrazów oraz graficzne przedstawianie znaczeń wyrazów w haśle słownikowym. Jednak nie zawsze jest jasne, jakiej koncepcji znaczenia leksykalnego przestrzega się w tych słownikach, jakie formuły definicyjne stosuje się przy definiowaniu wyrazów z różnych grup semantycznych, jakie cechy znaczenia leksykalnego najczęściej się uwypukla itp. Przedmiotem niniejszego artykułu jest charakterystyka kategorii roślin i zwierząt w słownikach. Na wybór tych kategorii wpłynęło kilka czynników: ponieważ botanika i zoologia mają bardzo rozwinięty system terminologiczny, słowa nazywające rośliny i zwierzęta można (i zwykle się je) definiować bardzo naukowo, wymieniając przynależność do różnych królestw, rodzin, rodzajów itp.; z drugiej strony słowa nazywające rośliny i zwierzęta są codzienne, zwyczajne, stale używane i słyszane, dlatego można je definiować również potocznie, wymieniając typowe cechy kojarzone z tymi roślinami i zwierzętami. Wobec tych dwóch alternatyw objaśniające słowniki języka litewskiego zachowują się niejednolicie. W artykule analizowane są definicje znaczeń kilku konkretnych rzeczowników nazywających rośliny i zwierzęta. Rzeczowniki wybrano z rękopisu Słownika ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ) oraz z jego części opublikowanej już w internecie. 1 Celem artykułu jest omówienie osobliwości definiowania znaczeń wybranych słów nazywających rośliny i zwierzęta w Słowniku ogólnym języka litewskiego oraz przedstawienie propozycji formułowania definicji tych i innych nazw z tego zakresu. 1 Opieramy się na części tego słownika opublikowanej w internecie (http://bkz.lki.lt) oraz na rękopisie części jeszcze nieopublikowanych. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |2 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Dążąc do osiągnięcia celu, postawiono następujące zadania: 1) atskleisti, kaip žodžio leksinė reikšmė suvokiama BŽ rengėjų; 2) nustatyti, kokiõs žodžio reikšm s apibrėžties – tradicinės ar kognityvinės – najczęściej stosuje się zasady BŽ przy definiowaniu ogólnych nazw kategorii roślina i zwierzę šioms kategorijoms priklausančius žodžius (naminiai gyvuliai, medžiai, vaisiai ir kt.) ir palyginti juos su kitų aiškinamųjų lietuvių bei kai kuriais anglų ir rusų kalbų žodynų apibrėžtimis; 3) nustatyti, kokie požymiai dažniausiai pasirenkami BŽ apibrėžiant konkrečius oraz nazw wybranych kategorii – roślin i zwierząt. istniejące lub istniejące w językoznawstwie 1. ŽODŽIO REIKŠMĖS KONCEPCIJOS IR BENDRINĖS LI ETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS Kalbotyroje esama daugybės semantinių koncepcijų – struktūralistinė, kognityvinė, loginė ir kt. (plačiau žr. Jakaitienė 1988: 30–40; Gudavičius 2007: 14–27 ir kt.). Toliau 1 lentelėje pateikiamos Dirko Geeraetrso (2006: 387) apibendrintos semantinės koncepcijos, w określonym okresie: 2 1 LENTELĖ. Semantinės koncepcijos (pagal D. Geeraetrsą) OKRES KONCEPCJA GŁÓWNA ZASADY EMPIRYCZNA WYJAŚNIAJĄCA ZASADA 1870–1930 Semantyka Zasady efektywności i historyczno- – filologiczna saviraiška Język jako Tezy znaczenie dotyczące jednostki lub zmiany znaczeń zasady wyrażania wspólnoty 1930–1975 Semantyka dotyczące Rozkładalność strukturalis- – tyczna cznej i Język jako autonomiczny znaczenia lub semantinius ryšius Tezy paradygmatysystem składniowej struktury postulaty znaczenia 1970– Semantyka logiczna Język jako odniesienie Tezy /fałszywości propozycji dotyczące Algorytmiczna (złożonej jednostki do możliwych światów językowej) rozkładalność kognitywna Język jako w słowniku: rośliny i warunków prawdziwości znaczenia 1975– Semantyka Tezy dotyczące Naturalny zwierzęta |3 2 Informaciją išvertė A. Gaidienė. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 semantika kognityvinis įrankis lankstumą, vidinę sandarą, patirtinį podstawę i enciklopedinį pobūdį ir kt. kategorizavimas (prototipiškumas) kognitywnej strategijos Prawdopodobnie za najbardziej rozpowszechnione w językoznawstwie można uznać kognityvinę semantikas, pateikiančias visiškai skirtingą požiūrį į žodžio reikšmės sampratą. semantykę strukturalistyczną i Według Nikołaja Boldyrewa (Boldyrev 2004: 7–8), jedno ze stanowisk teoretycznych semantyki strukturalistycznej zakłada, że między czynnikami lingwistycznymi i ekstralingwistycznymi istnieje wyraźna granica, tj. znaczenie słowa nie Gaidienė 2016: 16). Kitaip sakant, struktūralistų požiūriu, reikšmė yra gana savarankiška zależy od tego, co mówiący wie o rzeczywistym lub wyobrażonym świecie (zob. szerzej zorganizowana całość elementów semantycznych (Jakaitienė 2010: 56). Według kognitywistów 40), mąstomosios būties apraiška (Jakaitienė 1988: 40), t. y. žodžio reikšmė kognityvistų znaczenie słowa jest rezultatem działalności poznawczej (Mikulskas 2009: rozumiane jako nieodłączna część treści mentalnej, którą kształtują wiedza właściwa dla danej dziedziny (Gudavičius 2011: 113). Znaczenia słowa, a ogólnie jednostki lingwistycznej, przekazują jedynie część naszej wiedzy o świecie, natomiast jej główna część kryje się w związanych z nimi koncepto dalis. Svarbu pabrėžti, kad žodžio reikšmė tampa suprantama tik kitų kognityvinių konceptach (Boldyrev 2014: 87). Można stwierdzić, że znaczenie leksykalne jest aktualizowane w języku, w konkretnym wypowiedzeniu, w kontekście struktur (które są pobudzane w świadomości użytkowników języka), i nie ma zupełnie znaczenia, czy struktury te są zwerbalizowane, tzn. znaczenie słowa wiąże się z kontekstami kognitywnymi – kognityvinėmis struktūromis arba žinių blokais, kurie ir leidžia tas reikšmes suprasti (Boldyrev 2004: 8–9; szerzej zob. Gaidienė 2016: 21). Wielu językoznawców (por. Geeraerts 1989: 142; Vežbickaja 1996) zgadza się, że „<...> całkowicie możliwe jest połączenie zarówno kognitywnego, jak i strukturalnego podejścia do znaczenia słowa” (Jakaitienė 1988: 57). Właśnie takie połączenie koncepcji znaczenia słowa – kognitywnej i strukturalistycznej – stosują redaktorzy BŽ. Strukturalistyczny aspekt znaczenia słowa sintagminius ir paradigminius aiškinamųjų žodžių santykius konkrečiuose pasakymuose naturalnie ujawnia się podczas analizowania (w przykładach ilustracyjnych) oraz ich relacji z własnymi hiponimami / hiperonimami lub synonimami itp., natomiast badanie powiązań tych słów z szerszymi strukturami mentalnymi (konceptami) pozwala uzupełnić definicje ich znaczeń o cechy prototypowe, powiązać znaczenia słowa wieloznacznego w umotywowaną sieć i w inny sposób udoskonalić strukturę artykułu słownikowego. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |4 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W niniejszym artykule, opierając się na definicjach słów nazywających rośliny i zwierzęta, przedstawionych w BŽ, zostanie pokazane łączenie tych dwóch koncepcji Aiškinamieji žodynai dažnai kritikuojami dėl to, kad juose kurios nors leksinės reikšmės sampratos laikomasi nenuosekliai. Evaldos Jakaitienės (2005: 81) teigimu, Dabartinės semantycznych. W słowniku języka litewskiego (red. nacz. S. Keinys) zwykłe, codzienne 3 słowa definiuje się, wskazując cechy semantyczne. Tę niejednorodność definiowania nedaug semantinių požymių, bet gerai žinomi augalai, gyvūnai ir pan. apibrėžiami išsamiai znaczeń powoduje kilka czynników: aby uniknąć niejednoznaczności w definiowaniu znaczeń leksikos įvairovė, žodyno paskirtis, žodyno adresatas ir kt. Šiuolaikinėje leksikografijoje norint słowa, często proponuje się odwołanie do teorii prototypów (szerzej zob. Geeraerts 2006: 327–355). Przede wszystkim teoria ta pomaga autorowi słownika wyodrębniać i esminius leksemos reikšmės požymius, taip pat siūlo konceptualias priemones, leidžiančias przedstawiać na jednolitych zasadach znaczenia słów polisemicznych, np. jako motywowaną sieć znaczeń zdominowaną przez jeden lub kilka węzłów (prototypów). 2. PROTOTIPŲ TEORIJA IR LEKSIKOGRAFINĖ PRAKTIKA Pojęcie prototypu wiąże się z badaniami eksperymentalnymi przeprowadzonymi w XX wieku przez Eleonorę Rosch, których wyniki wykazały, że jedni członkowie kategorii mają więcej, a inni mniej cech charakterystycznych dla danej kategorii, a granice samych kategorii nie są wyraźne. Najbardziej charakterystycznego członka kategorii, na podstawie którego można rozpoznać kategorię, E. Rosch nazwała prototypem (Ungerer, Schmid 2006: 10). Ogólnie rzecz biorąc, dla specjalistów w dziedzinie psychologii poznawczej kategoryzacja otaczającej nas rzeczywistości, na którą zaczęli oni patrzeć z perspektywy ludzkiej aktywności poznawczej, stała się kluczowa (Kubriakova 1996: 45–46). Prototipų teorijos požiūris į kategorinę narystę prieštaravo klasikinei teorijai. W teorii klasycznej twierdzi się, że granice kategorii są wyraźne: wszystkich członków jednej kategorii łączy ten sam zestaw (koniecznych) cech, dlatego członkowie przypisani do tej samej kito atžvilgiu yra lygūs (Dirvenas 2009: 15). Toliau pateiksime Holgerio Diesselio 4 lentelę 5 , kategorii jeden w którym podsumowano różnice między teorią klasyczną a teorią prototypów (zob. tabelę 2). 3 E. Jakaitienė oparła się na czwartym wydaniu Słownika współczesnego języka litewskiego, wydanym w 2000 roku. 4 Szerzej zob. jena.de/~x4diho/Script.Language%20and%20Cognition%201.pdf. 5 Informaciją išvertė A. Gaidienė. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos http://www.personal.unižodyne: rośliny i zwierzęta |5 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 2. Różnice między teorią klasyczną a teorią prototypów Teoria klasyczna Teoria prototypów Kategorijos apibrėžiamos vadovaujantis wspólnymi cechami. Kategorijos apibrėžiamos pagal geriausią narį. Kategorie mają wyraźne granice. Visi kategorijos nariai yra lygūs. Vieni kategorijos nariai yra geresni už kitus Kategorie mają Kategorijų reikšmė yra pastovi. Kategorijų reikšmė priklauso nuo kultūros ir rozmyte granice. członków kategorii. kontekstu. Semantyka kognitywna przejęła z psychologii kognitywnej i zaczęła stosować sąvoką. Pasak Aloyzo Gudavičiaus (2009: 67), „[s]emantinio aprašymo centru tapo prototipas – daiktas ar reiškinys, kuris kalbantiesiems atrodo tipiškas, pavyzdinis, normalus margoje panašių [pojęcie] prototypu w różnorodności przedmiotów lub zjawisk”. Pojęcie prototypu w leksykografii może być używane i stosowane na dwóch a) žodžio reikšmė apibrėžiama remiantis prototipu. Tokiu būdu apibrėžiant reikšmes poziomach: odchodzi się od logicznych kryteriów konieczności i wystarczalności, ponieważ w definicji w pierwszej kolejności wymienia się te cechy, które charakteryzują prototypowego członka kategorii (Jakaitienė 2005: 82). b) za prototypowe znaczenie wyrazu uznaje się to znaczenie wyrazu, które w świadomości przeciętnego użytkownika języka (wspólnoty językowej) jest w pierwszej kolejności kojarzone z tym wyrazem. Innymi słowy, różne znaczenia wyrazu są strukturyzowane według takiej samej zasady jak różni członkowie jednej kategorii, tzn. przyjmuje się, że wyraz ma prototypowe znaczenie, z którym wiążą się mniej prototypowe znaczenia. Zdaniem członków grupy Pragglejaz (2007: 3) znaczenia prototypowe mają tendencję do bycia bardziej konkretnymi, wskazują na rzeczy łatwiejsze do wyobrażenia, widoczne, słyszalne, odczuwalne, wyczuwalne lub wyczuwalne za pomocą smaku, są związane z czynnościami ciała, są bardziej określone, często są też historycznie starsze, a ponadto niekoniecznie częstsze. W słownikach takie znaczenia nierzadko podawane są jako pierwsze. Zdaniem Rolando Mikulskiego (2009: 72) „[j]ednym z głównych leksykograficznych apibrėžimo uždavinių yra padėti žodyno skaitytojui atpažinti žodžiais žymimų kategorijų przedstawicieli rzeczywistości”. Właśnie w tym pomagają cechy definiujące prototypy. Chociaż ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |6 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pożytek z teorii prototypów dla leksykografów jest niewątpliwy, jednak teoria ta ma pewne wady praktycznego zastosowania – oddzielenie cech rzeczywiście prototypowych od nieprototypowych. Zdaniem E. Jakaitienė (2005: 83) „jednym z najtrudniejszych zadań ir kokių žodžiu pavadinamo dalyko (prototipo ar sąvokos) požymių reikia įtraukti į patikimą leksykografii jest ustalenie, ile znaczeń wyjaśniać i jak należy je uporządkować w tym wyjaśnieniu” W niniejszym artykule próbuje się przyjrzeć temu, jak zadanie realizują autorzy BŽ. 3. DEFINICJA SŁOWA I SŁOWNIK OGÓLNY JĘZYKA LITEWSKIEGO We wstępach do litewskich słowników objaśniających o objaśnianiu znaczeń słów mówi się dość formalnie. Zwykle wskazuje się trzy podstawowe sposoby objaśniania znaczeń słów 6 – opisowy, synonimiczny i odsyłaczowy, a we wstępach do 7 słowników objaśniających zwięźle wspomina się o zasadach 8 objaśniania znaczeń słów (zob. tabelę 3). TABELA 3. Zasady objaśniania znaczeń słów w BŽ i DŽ7i BŽ DŽ7i „Przy objaśnianiu znaczeń w sposób objaśniania znaczeń słowa jest krótko definiująco-opisowe objaśnianie. Krótko zjawisk i pojęć, czyli charakterystyczne opisowy „Podstawowym sposobem wskazuje się charakterystyczne wskazywane są cechy przedmiotów, cechy przedmiotów, zjawisk i pojęć <...>”9. cechy, bez dążenia do encyklopedycznej dokładności i uszczegółowienia”10. Jak widać, autorzy słowników ograniczają się jedynie do wzmianki o charakterystycznych cechach przedmiotów, zjawisk i pojęć. Uzasadnione jest pytanie, jak rozumie się te „charakterystyczne” cechy oraz według jakich kryteriów się je ustala i wybiera. W istocie bowiem „[u]stalenie minimalnego kompleksu cech semantycznych w definicji znaczenia, oddzielenie tego, co należy do znaczenia, od tego, co należy do naszej wiedzy o rzeczywistości, jest głównym i bodaj najtrudniejszym zadaniem przy definiowaniu konkretnego znaczenia” (Gudavičius 2009: 61). 6 Oprócz tych trzech sposobów objaśniania znaczeń może być ich więcej, np. opisowy, jednowyrazowy, pan. (plg. Naktinienė 2006: 22; Svetikienė 2006: 181). 7 mieszany, a nazewnictwo tego sposobu objaśniania jest różne: nazywa się go opisowym (por. Svetikienė 2006: 181; LKŽe skyrius „Struktūra“, skyrelis „Žodžio reikšmių aiškinimas), aiškinamuoju (plg. Murmulaitytė 2006: 37; Naktinienė 2006: 22), definicyjnym (por. Jakaitienė 2005: 79), definicyjno-opisowym (DŽ7i, rozdział „Įvadas“, skyrelis „Žodžių reikšmių aiškinimas“), apibrėžiamuoju-aiškinamuoju (Murmulaitytė 2000: 148) ir pan. 8 W internetowej wersji LKŽe, w rozdziale „Objaśnianie znaczeń wyrazów”, bardziej sinoniminis ir nuorodinis reikšmių aiškinimai, todėl lentelėje cituojami tik BŽ ir DŽ7i. 9 Žr. http://bkz.lki.lt/?pg=reiksmiu_aiskinimas, skyrių „Reikšmių aiškinimas“, skyrelį „Reikšmių szczegółowo opisano jedynie sposoby objaśniania”. 10 Žr. http://lkiis.lki.lt/lkz-ivadas, skyrių „Žodžių reikšmių aiškinimas“. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |7 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Lietuvių kalbos aiškinamuosiuose žodynuose paprastai naudojamos tradicinės definicje, tj. przy definiowaniu znaczenia wyrazu opiera się na elementach kategoryzacji naukowej (nomenklatury naukowej). Semantyka kognitywna, zwłaszcza teoria prototypów, proponuje nowe środki doskonalenia definicji słów w słownikach objaśniających. Poniżej krótko przedstawione zostanie, czym różnią się tradycyjne i kognitywne definicje znaczeń słów. W definicji tradycyjnej często wykorzystuje się elementy wiedzy naukowej, dążąc w 11 ten sposób do ukazania struktury kategorii, którą tworzy pojęcie rodzajowe (hiperonimiczne) perteikti maksimaliai objektyvų tikrovės elemento vaizdą, remiamasi hierarchine vidine oraz specyficzne (odróżniające) cechy charakteryzujące pojęcie niższego poziomu (hiponimiczne) (Gudavičius 2009: 70–72; Smetonienė 2015: 64–65). Definicja kognitywna opiera się na codziennym, osobistym poznawaniu świata i doświadczeniu; 12 wspominając słowo; odzwierciedlone zostają wszystkie cechy znaczenia leksykalnego, tj. joje stengiamasi parodyti, kokios asociacijos kyla kalbėtojo sąmonėje šnekos akto metu centralne i peryferyjne, bez wyraźnego rozgraniczania między tak zwanymi cechami denotacyjnymi i konotacyjnymi, zwłaszcza jeżeli te ostatnie wiążą się z określonymi utartymi kontekstami (Gudavičius 2009: 70–72; Smetonienė 2015: 64–65). Porównajmy definicję słowa garbė, podaną w DŽ7i, oraz kognitywną definicję tego słowa sformułowaną przez Irenę Smetonienė (2015: 80) (zob. tabelę 4). 4 LENTELĖ. Žodžio garbė apibrėžtis Tradicinė apibrėžtis Kognityvinė apibrėžtis garb‖ė (4) uznanie społeczne okazywane za zasługi; sława, dobre imię: T ai jest ~ės dalykas. Nuplėšti garbę. Netekti ~ės. Toks pasiūlymas teikia jums garbę. Tai nedaro tau ~ės. ~ės narys (pagerbiant išrinktas). ~ės sargyba (przeznaczona do oddania czci). ◊ ~ės patikinimas žodžiu) (DŽ7i). garbė – „tai savivertės bei atsakomybės žodis (silne uczucie, gdy człowiek czuje się gyvenimą, nuveiktus darbus, ir geras vardas, pelnytas visuomenėje už gerus ir doceniony za swoje bezinteresowne czyny, za prawe postępowanie i prawe życie, wysoką moralność, uczciwość, sprawiedliwość, ir rūpinimąsi kitais, už pasiaukojimą tėvynei, dotrzymywanie słowa, szacunek dla idei innych, dla dobrobytu innych ludzi, patriotyzm i bohaterstwo“ (Smetonienė 2015: 80). 11 Nazywa się ją także definicją klasyczną, słownikową. 12 W pracach J. Bartmińskiego (1988), A. Gudavičiusa (2009), I. Smetonienė (2015) i in. stosowany jest termin definicja kognitywna. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |8 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Jak widać, kognitywna definicja słowa garbė jest znacznie szersza niż tradycyjna definicja tego słowa podana w DŽ7i. W definicji kognitywnej starano się ukazać wszystkie możliwe cechy tego pojęcia, które mogą być istotne w określonych kontekstach i sytuacjach. Na przykład pojęcie honoru jest tu rozumiane nie tylko jako zjawisko zewnętrzne, „uznawany przez społeczeństwo szacunek za zasługi”, co podkreślano wówczas, gdy kryteria zachowania paklotas konceptualusis DŽ pamatas, bet ir kaip „savivertė bei atsakomybės jausmas“, t. y. uznawanego w społeczeństwie za honorowe miały być internalizowane przez jednostkę, pojmowane jako wewnętrzny imperatyw jej zachowania. Można stwierdzić, że autorzy BŽ często łączą tradycyjne i kognitywne definicje znaczenia wyrazu. Przyjrzyjmy się, jak wspomniane już słowo honor definiuje się w 13 BŽ: rzecz. (4) 1. całokształt wartości moralnych człowieka (przyzwoitości, uczciwości, obowiązkowości itd.): Dobra 2. visuomenės pripažįstama pagarba už nuopelnus: Šlov (być czczonym). 3. dobre imię, dobra reputacja; syn. sława: Nupl garb žr. žodis. (ką) pagerbiant: Sv . Główne cechy pojęcia honoru przedstawione w definicji kognitywnej są odnotowane również w haśle słownikowym BŽ dotyczącym słowa garbė, tylko zostały rozdzielone na poszczególne znaczenia (zob. tabela 5). 5 LENTELĖ. Sąvokos garbė apibrėžčių palyginimas Znaczenia podane w BŽ kognitywne ujęcie przedstawione przez I. Smetonienė apibrėžtis 1. wartości moralnych człowieka (przyzwoitości, uczciwości, poczucia ir kt.) visuma  obowiązku, to poczucie odpowiedzialności 2. visuomenės pripažįstama pagarba už zasług, poczucie własnej wartości, gdy  człowiek czuje się doceniony za swoje życie, dokonane dzieła 13 Ostatecznie zredagowane hasło słownikowe słowa garbė w BŽ może się zmienić. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |9 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 3. dobre imię, dobra reputacja dobre imię,  zdobyte w społeczeństwie za dobre i bezinteresowne czyny, za prawe postępowanie i prawe życie, wysoką moralność, za uczciwość, sprawiedliwość, laikymąsi, pagarbą kitiems ir rūpinimąsi dotrzymywanie słowa innym, za poświęcenie dla ojczyzny, idei, kitų žmonių gerovei, patriotizmą ir didvyriškumą Porównajmy jeszcze definicję rzeczownika własnego Europa podaną w BŽ z definicją Mariusa Smetonos suformuluotą šios sąvokos kognityvinę apibrėžtį (žr. 6 lentelę). 6 LENTELĖ. Žodžio Europa apibrėžtys BŽ M. Smetona (2016: 154) gospodarkę, otwierającą wielkie możliwości”. Europà rzecz. znajdujący się na kontynencie, kontynent14: pusrutulyje, su Azija sudaranti Eurazijos ekonòmiczna. Kom i sja Euròpy [Rada]. Keliáuti põ Euròpą. państwa Euròpy. Euròpejska przestrzeń besidriekiančiame nuo Pirėnų pusiasalio iki Uralo kalnų, civilizacijos lopšys su turtinga historią, różnymi kulturami, narodami, językami, obyczajami, symbiozą, architekturą, opartą na której można ją nawet pojmować jako jedno wielkie bendradarbiavimu, humanistinėmis idėjomis, państwo, w którym panuje pokój, bezpieczeństwo, sprawiedliwość, i jednoczącą różne wolne państwa i ludzi, mającą wspólną walutę i Oczywiste jest, że przedstawione definicje już znacznie się różnią. BŽ wybrano systematyczne, jednolite definiowanie wszystkich państw, części świata (niezależnie od tego, czy lp. (2) część świata Europa Północna – „to są nam bliskie, czy odległe) itd., jak w encyklopedii – po prostu przez wskazanie ich położenia geograficznego, por. : 15 14 Taka sama definicja znajduje się w DŽ6p. 15 Redaktorzy BŽ, mając przed oczami definicję słowa Europa autorstwa M. Smetony, mogliby jeszcze rozważyć jego definicję, ponieważ Europa jest nie tylko kontynentem, lecz także pojęciem wywołującym niejeden stereotyp historyczny, kulturowy czy polityczny. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |16 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 11. Definicja zwierzęcia w słownikach języka angielskiego Słownik Cechy realiów odnotowywane w definicjach Definicja słowa zwierzę (ang. animal) as WEBSTER dowolny z królestwa (Animalia) żywych ‘żywy’, wielu wielokomórkowych organizmów oraz często wielu tym, że jednokomórkowych (takich jak pierwotniaki), które zazwyczaj różnią ‘konieczne od roślin tym, że mają pokarmy (takie jak ścian białka)’, ‘zdolny do samodzielnego fotosyntezy, wymagają się’, ‘zdolny do szybkiego reagowania na bardziej złożonego pożywienia (takiego jak większym stopniu zorganizowane pod względem środowiska wokół nich. a. zdolność do spontanicznego ruchu i szybkiego reagowania; owad, ptak lub ryba b. wszelkie żywe reakcje ruchowe na stymulację ‘wielokomórkowy’ lub istot, w tym ‘jednokomórkowy’, różni się od roślin ‘w ścianach komórkowych nie ma celulozy’, ‘nie ma chlorofilu’, się ‘nie przeprowadza fotosyntezy’, komórki bez są bardziej złożone celulozowych, nie mają chlorofilu poruszania ani zdolności do OXFORD ‘żywy’, 1 Żywy organizm, który odżywia się materią organiczną, zazwyczaj posiada wyspecjalizowane narządy zmysłów i układ nerwowy oraz jest bodźce’; bodźce. 1.1 Żywy organizm inny niż człowiek. 1.2 Ssak, opposed to a bird, reptile, fish, or reptilija, žuvis ar ‘żywi się substancjami organicznymi medžiagomis’, ‘turi jutimo organy ir nervų sistemą’, ‘geba zdolny do szybkiego reagowania na ‘żywa, ale nie człowiek’; ‘ssak, ale nie ptak, niezależnie i która vabzdys’ insect. MACMILLAN dowolna żywa istota, która może się poruszać ‘żywa’, ma zmysły pozwalające ‘ma zmysły’, tym człowieka reaguje na nie’; ‘żywa, bodźce’ organizmy białka), są w człowiekiem, rośliną ani ‘każde żywe wszelka żywa złożoność oraz ptak, ryba’; człowiek’ ‘może poruszać się samodzielnie’, ‘rozpoznaje otoczenie i zwierzę, w ale nie rzecz, która nie jest stworzenie, także człowiek, owad, COLLINS ‘żywa, ale nie ptak, ryba, 1. Zwierzę to żywa istota, taka jak ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 |17 jako pies, lew lub królik, a nie ryba, owad lub człowiek. 2. Każda żywa istota inna niż human being can be referred to as an zwierzę. […] 3. Każdą żywą istotę, w tym człowieka, można określić mianem zwierzęcia. owad czy człowiek’; „żywy ptak, stworzenie, ale nie człowiek’; ‘wszystkie żywe stworzenia’ CAMBRIDGE ‘żywy’, ‘porusza się, ale nie jest człowiekiem, A1 coś, co żyje i porusza się, ale nie jest ptak’ ptak, ryba lub owad’; ‘to, co żyje i porusza się, także człowiek, Podobnie jak w definicji rośliny, w definicjach dwóch słowników (WEBSTER, a częściowo także OXFORD) odnotowuje się bardziej naukowe cechy opisujące zwierzę, tj. ‘wielokomórkowy’ lub ‘jednokomórkowy’, ‘zdolny do samodzielnego poruszania się’, ‘szybko reagujący na bodźce’ i ‘żywiący się substancjami człowiekiem, ptakiem, rybą ani owadem B2 wszystko, co żyje i porusza się, w tym ludzie, ptaki itd. rośliny tym, że nie zawiera ‘chlorofilu’, ‘nie przeprowadza fotosyntezy’, w jego ‘ścianach komórkowych nie ma celulozy’ i ‘niezbędny jest dla niego bardziej złożony pokarm, taki jak białka’. organicznymi’. W definicji słownikowej WEBSTER podkreśla się ponadto, że zwierzę różni się od Jednak w innych słownikach języka angielskiego (dalej – także OXFORD), podkreślając, że zwierzę jest ‘żywe’ i ‘porusza się’, wyróżnia się kilka znaczeń słowa zwierzę, podobnie jak w BŽ, tj. że zwierzętami mogą być wszystkie żywe stworzenia, że zwierzętami mogą być wszystkie żywe stworzenia z wyjątkiem człowieka oraz że zwierzętami są tylko ssaki. Ponadto słownik COLLINS przy jednym z wyróżnionych znaczeń wymienia jeszcze typowe ssaki, których cechy, jak należy sądzić, stanowią centrum prototypu tego znaczenia. A zatem słowniki języka angielskiego, z wyjątkiem WEBSTER, definiując zwierzę, stosują strategię kognitywnego znaczenia. Poniżej przedstawiamy definicje zwierzęcia sformułowane w słownikach języka rosyjskiego (zob. tabelę 12). W definicjach słowa gyvūnas (ros. животное) 12 LENTELĖ. Gyvūno apibrėžtis rusų kalbos žodynuose Žodynas apibrėžtis Realijų požymiai, fiksuojami СЕМ 1. Живой организм, существо, обладающее (за исключением губок, коралловых полипов и некрых других) способностью ‘gyvas’, ‘(išskyrus koralus ir kai kurias kitas rūšis) geba judėti’, ‘żywi się substancjami organicznymi’ medžiagomis’; ‘gyvas padaras, bet ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |18 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 двигаться и от большинства растений, готовыми органическими веществами. 2. Живое существо в противоп. человеку (обычно о млекопитающих). питающееся, w przeciwieństwie do nie człowieka’ МАKС 1. Всякое живое существо, исключая rośliny. || Żywe существо в противоположность человеку. ‘viskas, kas gyva, išskyrus augalus’; ‘żywe stworzenie, ale nie ТСОШ ‘żywy’, 1. Живой организм, существо, posiadające zdolność ‘żywe stworzenie, ale W от растений, готовыми człowiek’ органическими соединениями. 2. Такое живое существо, в противоп. человеку. ‘zdolny do poruszania się’, ‘odżywiający się inaczej niż rośliny substancjami organicznymi’; poruszania się i odżywiające się, w przeciwieństwie do roślin, substancjami organicznymi’; słownikach języka rosyjskiego wskazuje się podstawowe cechy zwierzęcia: ‘żywe’, ‘poruszające się’ i ‘odżywiające się substancjami organicznymi’. ne žmogus’ Ponadto, podobnie jak w słownikach języka angielskiego i BŻ, rosyjskie słowniki nie wyróżniają ptaków, owadów ani gadów, z wyjątkiem słownika CEM, w którym wskazuje się, kalbos žodynai gyvūnui priešina žmogų. Tačiau žinduolių priešprieša su kitais gyviais (žuvimis, że najczęściej ma się na myśli ssaki. Definicja wyrazu zwierzę w tym ostatnim słowniku jest bardziej szczegółowa niż w dwóch pozostałych – wymienia się w niej ponadto, jakie organizmy (gąbki, polipy koralowe) ‘nie mogą się poruszać’. Po porównaniu przeanalizowanych definicji znaczenia wyrazu zwierzę w słownikach wszystkich trzech języków widać następujące strategie definiowania znaczenia.壚ghissue? ]} naujas? W słownikach języka litewskiego (LKŽe i DŽ7i), definiując uwarunkowaną środowiskowo kategoryzację codzienną, a nie naukową, wiąże się ją z kognitywną strategią gyvūną laikomasi tradicinės reikšmės strategijos. BŽ pirma šio žodžio reikšmės apibrėžtis taip pat yra tradicinė, tačiau antros ir trečios reikšmių skyrimas ir apibrėžimas atspindi kultūrinės definiowania znaczenia. To samo można powiedzieć o słownikach języka rosyjskiego. WEBSTER žodžio gyvūnas apibrėžtis yra tradicinė (labiau mokslinė). Kiti anglų kalbos žodynai (OXFORD, MACMILLAN, COLLINS, CAMBRIDGE), panašiai kaip ir BŽ, skirdami ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |19 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wymieniając kilka znaczeń związanych ze zwierzętami i wyliczając typowych ssaków (COLLINS), opiera się bardziej na kognitywnej reikšmės apibrėžimo strategijos. 5. DEFINICJE ZNACZEŃ DRZEW Nieco inaczej definiuje się słowa należące do kategorii roślin i zwierząt. Porównajmy, jak słowniki definiują trzy drzewa – brzozę, osikę i sosnę. Drzewa te wybrano dlatego, że yra labai būdingi Lietuvos kraštovaizdžiui ir tikėtina, kad jų požymiai didžia dalimi formuoja prototyp kategorii drzewa w tym regionie geograficznym, a szerzej ujmując, także w świadomości językowej mieszkańców tej samej szerokości geograficznej. W tabeli 13 lietuvių kalbos žodynuose pateiktos žodžio beržas apibrėžtys. zapisano w głównych 13 TABELA. Definicja słowa beržas w litewskich słownikach języka Słownik Definicja słowa beržas drzewo liściaste (Betula) wypuszczające wiosną sok, z białą korą (Betula) drzewo liściaste z białą korą (Betula) BŽ drzewo liściaste zazwyczaj z białą, łatwo łuszczącą się korą, kwitnące kotkami, DŽ7i LKŽe We wszystkich trzech definicjach słownikowych najpierw wskazuje się, że brzoza należy do kategorii drzew, następnie wymienia się rozpoznawalną dla wszystkich zewnętrzną cechę 22 brzozy, wyróżniającą ją spośród innych drzew – ‘biała kora’. Do definicji słowa beržas w BŽ włączono jeszcze następujące rozpoznawalne dla Litwinów cechy – ‘kora łatwo się łuszczy’ oraz że ‘kwitnie kotkami’. Ponadto w BŽ wskazuje się jeszcze jedną cechę – że brzoza ‘wypuszcza sok’. W tabeli 14 przedstawiono definicje analizowanego słowa w słownikach języka angielskiego. 14 TABELA. Definicja słowa beržas w słownikach języka Žodynas angielskiego Definicja słowa beržas (ang. birch) w definicjach Realijų požymiai, fiksuojami WEBSTER „jednopienny”, przedstawiciel rodzaju (Betula) z rodziny Betulaceae, the birch family) of jednopienne drzewa lub krzewy liściaste krūmas’, Cechami zewnętrznymi nazywa się te cechy, „liściasty”, „drzewo lub dowolny które są odbierane, odczuwane za pomocą wzroku, dotyku lub in. ‘lapai su paprastais lapkočiais’, 22 būdais. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |20 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 mające proste liście na ogonkach oraz korę ‘łatwo się łuszczącą’, która łatwo się oddziela typically a layered membranous outer smukłe, szybko rosnące drzewo, które ma cienkie ‘smukłe’, ‘szybko rośnie’, ‘łatwo MACMILLAN żirginiais’ jak papier nusilupanti tošis’ zewnętrzna okrywa) i cienkie gałęzie šakos’ OXFORD trzech słownikach), ‘wysokie’ (w dwóch słownikach). Dalsze zewnętrzne cechy brzozy wymieniono tylko w którymś jednym słowniku: ‘smukła’, ‘szybko rośnie’, ‘kwitnie kotkami’, bark (often peeling) and bears catkins ‘zazwyczaj biała kora’, ‘gładka kora’. Litwinów ta ostatnia cecha mogłaby nieco zdziwić, nusilupanti tošis’, ‘žydintis wysokie drzewo o cienkich gałęziach i ‘wysokie’, ‘cienkie gałęzie’, ‘łatwo COLLINS jest rodzajem ponieważ kora brzóz rosnących na Litwie częściej jest spękana niż gładka. Interesujące jest również to, że o bieli pnia brzozy wspomina tylko jeden słownik CAMBRIDGE – chociaż pnie brzóz nie outer layer that comes off in thin strips wysokiego drzewa o cienkich gałęziach ‘wysokie’, ‘cienkie gałęzie’ Podobnie jak w słownikach zawsze są białe, dla Litwinów jest to cecha wyróżniająca brzozy. Tego drzewa również nie (tarsi popierinėmis juostomis) języka litewskiego, cytowane słowniki języka angielskiego wymieniają naukowe cechy brzozy (z uważamy za szczególnie wysokie, dlatego cecha „wysoki” nie jest podawana w słownikach języka litewskiego. Porównajmy definicje słowa берёза podane w słownikach języka rosyjskiego (zob. tabelę 15). CAMBRIDGE a tree with smooth, often white bark (= wyjątkiem WEBSTER – ‘rodzina’, ‘jednopienna’, ‘liściasta’), lecz najbardziej typowe zewnętrzne ‘lygi’, ‘ppr. balta žievė’, ‘plonos cechy tego drzewa to: ‘łatwo łuszcząca się kora’ (w trzech słownikach), ‘cienkie gałęzie’ (w apibrėžtis jau kitokia negu žodžių augalas ar gyvūnas. Anglų kalbos žodynuose nurodomi ne Lietuvoje augantys plaukuotasis ir karpotasis beržai 23 pasižymi būtent baltais kamienais ir 24 23 Na Litwie występują również inne gatunki brzóz, ale te są najbardziej rozpowszechnione. 24 Por. https://lt.wikipedia.org/wiki/Karpotasis_ber%C5%BEas. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |21 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 15. Definicje słowa берёза w słownikach języka Žodynas Žodžio beržas (ru. берёза) apibrėžtis Realijų požymiai, fiksuojami rosyjskiego w definicjach z liśćmi SEМ to drzewo liściaste lub krzew z rodziny „drzewo берёзовых с белой (реже тёмной) корой и с сердцевидными liściaste”, „drzewo lub krzew”, „biała žievė (rečiau tamsi)’, ‘širdiški lapai’ листьями МАКС лиственное дерево с белой корой ‘лиственное дерево’, ‘белая кора’ ТСОШ лиственное дерево с белой (реже тёмной) корой и с сердцевидными ‘лиственное дерево’, ‘белая кора (реже tamsi)’, ‘širdiški lapai’ Kaip iš 15 lentelės matyti, rusų kalbos žodynams, kaip ir lietuvių kalbos žodynams, важнейшим внешним признаком берёзы является ‘белая кора’ (берёста), вероятно, потому, что это наши соседи и их берёзы похожи на наши. Другой признак, фиксируемый в словарях русского lapai’. BŽ šio požymio nėra, kaip ir ‘liaunų šakelių’, kurias mini kai kurie anglų kalbos žodynai. языка, — ‘сердцевидные листья’. Так происходит лишь потому, что в определении БЗ уже достаточно типичных признаков, по которым можно было бы идентифицировать берёзу, то есть ‘белая берёста’, ‘легко отслаивающаяся берёста’ и ‘цветёт серёжками’. Факт, что почти исключительно только 25 берёзовая кора, обычно её верхний, отслаивающийся, слой (хотя ср. beržo žievės kamštinis audinys „пробковая ткань берёзовой коры“ (VLE XXIV: 50)), в литовском языке заслуживает отдельного названия — tošis — (ср. множество производных: tošėti, tošiauti, tošininkas (-ė), toši nė, tošinukas и др. (LKŽe)); по всей вероятности, это следует связывать со значением берёсты в быту жителей традиционной литовской деревни, ср. «А когда глиняную посуду оборачивали берёзовой берёстой — чтобы она была прочнее» (DLKT). Przechodzimy od jednego ula do drugiego i obserwujemy, że kora brzozowa, podłożona pod dach ula czterdzieści lat temu, jeszcze ani trochę nie zbutwiała <…> (DLKT). Z kory brzozowej wyplatano różne kosze i pudełka, wytwarzano smołę, materiały garbarskie itp. Jak już wspomniano, w definicji BŽ odnotowano jeszcze jedną cechę brzozy, której nie ma w słownikach zagranicznych – to, że wiosną 26 ‘wypuszcza sok’. Widocznie wspomniana w definicji BŽ cecha Jednak czasami, na zasadzie analogii, yra svarbus ir atpažįstamas lietuviams, kurie pavasarį leisdavo (ar vis dar leidžia) sulą ir ją geria, 25 korę innych drzew również można nazwać korą brzozową, por. odnotowane w LKŽe pavyzdį: Vyžikės būdavo iš liepos tošų Erž. 26 W analizowanych słownikach języka angielskiego tylko jeden słownik CAMBRIDGE (zob. http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/sap?a=british) w przykładzie przy haśle sap „sok” wspomina sok klonowy, który (zwłaszcza) w Ameryce i Kanadzie jest znacznie popularniejszy niż sok brzozowy. Według angielskiej i niemieckiej WIKIPEDII (zob. https://en.wikipedia.org/wiki/Birch_sap, https://de.wikipedia.org/wiki/Birkensaft) sok brzozowy jest szerzej wykorzystywany w naszych krajach sąsiednich i w północnych Chinach. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |22 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 por. : Napłynęło wiadro soku brzozowego, tej słodkiej wiosennej radości J. Marcin (LKŽe). Sok 27 brzozowy od dawna jest używany przez litewskich chłopów jako napój, rzadziej do gotowania zupy, kiszenia buraków MLTEIII340 (LKŽe). A. Gudavičius (2007: 22), por. „biały kolor kory, stożkowaty Nebėr žiemų šaltų, nebėr nė sul ų saldžių Šts (LKŽe). Šį beržo požymį, kaip ir daugelį kitų, mini ir kształt listowia, listki w kształcie serca, smukłość gałązek, charakterystyczność dla litewskiego krajobrazu, to, że ludzie wiosną piją jego sok – sok brzozowy itd.”. Nawiasem mówiąc, dwa z omawianych słowników – WEBSTER i СЕМ – w definicjach wskazują, że brzoza może być również krzewem. BŽ (podobnie jak pozostałe słowniki) nie wspomina o tej cesze, chociaż na Litwie rosną brzoza karłowata i brzoza omszona, które są krzewami. 28 Jednakże w świadomości przeciętnego użytkownika języka (Litwina) brzoza jest mimo wszystko drzewem, dlatego autorzy BŽ nie wspominają w definicji o krzewie. A zatem tutaj, przy uwzględnieniu świadomości przeciętnego użytkownika języka, respektuje się już stale podkreślaną przez kognitywistów zasadę codziennej (potocznej) kategoryzacji otaczającej nas rzeczywistości, zgodnie z którą jako deskryptywne cechy znaczenia słowa w pierwszej kolejności wybiera się cechy prototypowych członków kategorii. Z wyjątkiem WEBSTER i СЕМ podobnie postępuje się również w omawianych słownikach języka angielskiego i rosyjskiego. Przyjrzyjmy się teraz, jak słowniki języka litewskiego, angielskiego i rosyjskiego definiują inne często występujące na Litwie drzewo – osikę (zob. tabele 16–18). TABELA 16. Definicja słowa drebulė w słownikach języka litewskiego Słownik Definicja słowa drebulė z liśćmi poruszającymi się od podmuchu wiatru (zwykle osika najmniejszego pospolita, Populus tremula); syn. epušė drzewo o szarej lub szarozielonej korze i drżących DŽ7i LKŽe liściach (Populus tremula), epušė takie drzewo o drżących liściach, epušė (Populus tremula) BŽ wysokie drzewo o niemal okrągłych liściach na długich ogonkach, drżących od Podobnie jak w definicji brzozy, w słownikach wskazuje się, że drebulė jest drzewem. Dalej odnotowuje się jedną z wyróżniających zewnętrznych cech osiki – „drżące (trzęsące się) liście”. W definicji LKŽe na tym się poprzestaje. W BŽ opisuje się ponadto, jak te liście 29 wyglądają, tj. „prawie okrągłe”, „na długim ogonku”, oraz podaje się przyczynę ich drżenia, tj. „od najlżejszego powiewu wiatru” (cecha zewnętrzna). W wymienionej definicji wskazuje się požymiai, manytina, yra tipiškiausi ir pirmiausia asocijuojami su šiuo medžiu (juk ir paties medžio pavadinimo motyvacija susijusi su vienu iš minėtų požymiu – ‘drebėjimu’). DŽ7i jeszcze jedną zewnętrzną cechę osiki – „kolor kory”, która jest szara lub 27 28 Plg. VLE III: 121–122 ir https://lt.wikipedia.org/wiki/Ber%C5%BEas. 29 Čia turima omenyje lietuviška apibrėžties dalis. Apie lotyniškus pavadinimus, t. y. papildomą apibrėžties informaciją, bus kalbama vėliau. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos Skróty źródeł i miejscowości, jak ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pilkai žalia. BŽ žievės spalvos požymio apibrėžtyje neteikia, nes šio medžio žievės spalva jam augant kinta 30 , tačiau nurodo kitą išorinį požymį – kad drebulė yra ‘aukštas’ medis 31 . 17 LENTELĖ. Žodžio drebulė apibrėžtis anglų kalbos žodynuose Žodynas w LKŽe. Realijų požymiai, fiksuojami WEBSTER ‘rośnie w USA i Kanadzie’, USA i Kanadzie, o małych, prawie circular leaves that have flattened pozbawionych ogonków liściach z drobno piłkowanymi brzegami, które trzepoczą przy najlżejszym powiewie (Populus tremuloides) głównie w w słowniku: rośliny i zwierzęta |23 Definicja słowa osika (ang. aspen, pakraščiais’, ‘virpa nuo quaking aspen) w „niewielkie”, „prawie okrągłe listki”, „z rozszerzonymi „ząbkowane, drżące od definicjach ogonkami liściowymi” i najlżejszego wiatru” OXFORD drzewo topolowe o America and Europe and has that rustle (=make a noise as they rub against each other) in the wind zaokrąglonych, długich, „okrągłych, ząbkowanych liściach” „na długich ogonkach”, zazwyczaj grubo ząbkowanych „ogon­kach”, „drżą od najlżejszego CAMBRIDGE drzewo z rodziny topolowatych, o liściach „drżących od najlżejszego wiatru, wietrzyka” które trzęsą się nawet wtedy, gdy jest tylko lekki wiatr liście” ,„MACMILLAN wysokie, smukłe drzewo rosnące w Ameryce Północnej i leaves Europie’, ‘wysokie, smukłe’ (medis), ‘nuo vėjo virpa lapai’ COLLINS an aspen is a tall tree with leaves that wiatru bardzo move a lot in ‘wysoki’ (drzewo), ‘od the wind drżą liście’ Tipiškiausi drebulės požymiai, fiksuojami minėtų anglų kalbos žodynų šio žodžio apibrėžtyse, būtų šie: ‘aukštas’, ‘plonas’ (medis), ‘nedideli’, ‘beveik apskriti lapai’, ‘su išplatėjusiais lapkočiais’ ir ‘dantytais pakraščiais’, ‘lapai ilgais kotais’. Taip pat visose šio žodžio w definicjach wspomina się również o ‘drżeniu liści od najlżejszego wiatru’. Dwa słowniki podają ponadto, gdzie ta 30 VIKIPEDIJA pateikia tokią informaciją: „Jaunų medžių kamieno žievė glotni, blyški, žalsvai pilka su plamami, później pęka i ciemnieje. Kora dojrzałych drzew na wysokości kilku metrów od ziemi jest szarobrązowa, ir gruoblėta, dar aukščiau glotni ir lygi, žalsva ar balzganai žalia“ (plačiau žr. cętkowana https://lt.wikipedia.org/wiki/Drebul%C4%97). 31 Dorasta do 35 m wysokości (por. VLE V: 134). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |24 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 drzewo rośnie – w USA i Kanadzie (WEBSTER) lub w Ameryce Północnej i Europie (MACMILLAN). Przy okazji, w rzeczywistości drzewo to występuje nie tylko w Ameryce Północnej i Europie, lecz także w Afryce Północnej oraz Azji (zob. Bank Terminów Republiki Litewskiej – dalej LRTB: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). W dwóch słownikach wskazano cechę naukową, kad šis medis priklauso poplar (family) 32 . TABELA 18. Definicja słowa drebulė w słownikach języka Žodynas rosyjskiego Definicja słowa drebulė (ros. осина) МАKС Realijų požymiai, fiksuojami СЕМ drzewo liściaste, spokrewnione z ‘drzewo тополю, с гладкой серой корой и с листьями, постоянно дрожащими на тонких длинных liściaste’, ‘spokrewnione z topolą’, ‘szara gładka kora’, ‘liście na długich ogonkach’, ‘nuolatos virpantys lapai’ drzewo liściaste z rodzaju topoli, z ‘drzewo liściaste’, ‘spokrewnione z topolą’, ‘zielonkawo ТСОШ drzewo liściaste, черешках spokrewnione z ‘drzewo liściaste’, ‘spokrewnione z topolą’ зеленовато-белой definicja w definicjach гладкой корą biała gładka kora’ topolą Przede wszystkim słowniki języka rosyjskiego wskazują, że drebulė jest ‘drzewem liściastym’ i ‘spokrewnionym z topolą’ (por. ang. poplar (family)). I rzeczywiście zarówno osika, jak i topola należą do rodziny wierzbowatych. Informacja ta nie została podana w definicjach tych słów w kurią galima susirasti pagal BŽ pateikiamą lotynišką pavadinimą. Apie tokį, rodos, akivaizdų BŽ, ponieważ uznano ją za poboczną; o cesze zewnętrznej – „drżących listkach” – mówi się tylko w słowniku CEM, w którym osika jest w ogóle definiowana najpełniej spośród analizowanych požymis nurodoma ‘žievės spalva’ – viename pilka, kitame žalsvai balta. Kaip jau minėta, BŽ słowników języka rosyjskiego. W dwóch słownikach nie jest to cecha typowa, dlatego też nie wskazuje się, że kolor ten się zmienia (zob. przypis 30). Po przejrzeniu słowników wszystkich drebulė apibrėžtis panaši tiek į rusų, tiek į anglų kalbų žodynuose teikiamas apibrėžtis ir dažniausiai išsamumu joms nenusileidžia. Dar panagrinėkime žodžio pušis apibrėžtis (žr. 19–21 trzech języków (tabele 16–18) można stwierdzić, że BŽ tabelę słowa). 32 Poplar lietuviškai yra tuopa, family – šeima. Lietuvoje drebulė priskiriama gluosninių šeimai (žr. LRTB: http://terminai.vlkk.lt/pls/tb/tb.result). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos słownik: rośliny i zwierzęta |25 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 19. Definicje słowa pušis w słownikach języka litewskiego Słownik DŽ7i drzewo o brunatnej korze, długich igłach i okrągłych szyszkach (Pinus) LKŽe wiecznie zielone drzewo o Žodžio pušis apibrėžtis kankorėžiais, išskiriantis daug sakų (Pinus) długich igłach i okrągłych szyszkach w definicjach valuable timber trees and ornamentals turpentine BŽ wiecznie zielone drzewo iglaste o długich, skupionych w pęczki igłach, okrągłych W definicji słowa pušis we wszystkich trzech słownikach języka litewskiego (zob. tabelę 19) w pierwszej kolejności wskazuje się, że jest to „wiecznie zielone” (zawsze zielone) drzewo. ‘wydziela dużo żywicy’. TABELA 20. Definicje słowa pušis w słownikach języka Žodynas angielskiego Definicje słowa pušis (ang. pine, pine tree) apibrėžtis Realijų požymiai, fiksuojami Następnie w słownikach odnotowywane są rozpoznawalne dla wszystkich zewnętrzne cechy WEBSTER ‘wiecznie any of a genus (Pinus of the family Pinaceae, rodzina sosen) zimozielonych drzew iglastych, które mają smukłe wydłużone igły, a niektóre igły nie sosny – „długie igły” i „okrągłe szyszki”. BŽ podaje jeszcze jedną cechę zewnętrzną – ‘igły zielone’, ‘wytwarza szyszki’, ‘długie, cienkie igły’, ‘wartościowe drewno’, ‘niektóre gatunki drzew są ozdobne’ OXFORD an evergreen coniferous tree that has grona długich, igiełkowatych liści. Many kinds are grown for their soft timber, which is widely used for furniture and pulp, or for tar and skupione w pęczkach’ i dodaje cechę – ‘visžalis’, ‘brandina kankorėžius’, ‘igły skupione w pęczkach’ oraz ‘vertinga mediena’, ‘išgaunama derva, terpentinas’ MACMILLAN wysokie drzewo z cienkimi ostrymi liśćmi, zwanymi ‘wiecznie opadają zimą, igły’, ‘brązowe szyszki’ twarde brązowe owoce zwane zielone’, ‘wysokie’, ‘cienkie, ostre COLLINS a pine tree or a pine is a tall tree which has very thin, sharp leaves and a fresh szyszkami zapach. Sosny mają liście przez cały rok słownik: rośliny i ‘visžalis’, ‘aukštas’, ‘ploni aštrūs spygliai’, ‘gaivus kvapas’ ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos zwierzęta |32 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2. any geraniaceous plant of the genus Geranium, such as cranesbill and bodziszek cuchnący, o podzielonych liściach i różowych lub purpurowawych kwiatach AMERICAN HERITAGE 1. Dowolna z różnych roślin z rodzaju Pelargonium, pochodzących głównie z południowej Afryki i szeroko uprawianych ze względu na zaokrąglone, często pstre liście oraz efektowne grona czerwonych, różowych lub białych, nieregularnych kwiatów. Z liści niektórych gatunków otrzymuje się olejek eteryczny. Nazywany także pelargonią, bodziszkiem. 2. Dowolna z różnych roślin z rodzaju Geranium, o dłoniasto podzielonych liściach i różowych lub purpurowawych, regularnych kwiatach. Nazywany także bodziszkiem. <…> INFOPLEASE 1. dowolna z licznych roślin z rodzaju Geranium, do którego należą bodziszki. 2. bodziszek dziki, G. maculatum44, występujący we wschodniej Ameryce Północnej, o luźnych skupieniach lawendowych kwiatów. 3. Nazywane tak również są różne rośliny z pokrewnego rodzaju Pelargonium, pochodzące z południowej Afryki, mające efektowne kwiaty lub pachnące liście, cultivated in gardens and as houseplants. <…> szeroko Taigi akivaizdu, kad lotyniški pavadinimai kai kuriais atvejais gali būti traktuojami net ne kaip papildoma, bet kaip būtina informacija. 9. SAVŲ / SVETIMŲ REALIJŲ APIBRĖŽTYS Mówiąc o narodowym aspekcie definicji, A. Gudavičius (2009: 85) stwierdza, że specyfikę narodową znaczeń wyrazu determinują również związki nazywanego przedmiotu lub zjawiska z całym materialnym i duchowym życiem narodu, a także emocje i wyobrażenia wywoływane przez wyraz. Zgodnie z zasadą narodowości, według A. Gudavičiusa (2009: 86), znaczenia słów bliskich (z którymi naród żył i żyje) powinny mieć bardziej szczegółowe i szersze definicje niż słowa odnoszące się do obcych kultur. I na podstawie przykładów z DŽ twierdzi, że w tym słowniku i w wielu rosyjskich słownikach objaśniających najczęściej widoczny jest obraz odwrotny, podczas gdy słowniki języka angielskiego równie szczegółowo definiują zarówno realia własne, jak i obce (Gudavičius 2009: 86–88). Przyjrzyjmy się, jak wspomniane trzy słowniki języka litewskiego definiują rośliny, które pochodzą z Litwy (realia własne), oraz rośliny, które trafiły na Litwę stosunkowo niedawno (realia obce). 44 Bodziszek plamisty. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |33 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 9.1. Najpierw omówmy definicje realiów własnych (typowych na Litwie roślin) – jabłka, dzikiej róży, ziemniaka i buraka – (zob. tabelę 26). Ponieważ słowa bulvė i runkelis mają dwa znaczenia − sama roślina oraz bulwa / korzeń bulwiasty − porównywane będą tylko te drugie. a) Savų realijų apibrėžimas TABELA 26. Definicje rosnących na Litwie warzyw i owoców Słowo Definicja w BŽ Definicja w DŽ7i Definicja w LKŽe małymi nasionami jabłko okrągły, twardy, soczysty owoc jabłoni owoc jabłoni owoc jabłoni o zielonej, żółtej lub czerwonej skórce i (Solanum tuberosum)); dzika róża owoc róży, jagoda podłużna lub okrągła czerwona albo pomarańczowa bogata w witaminy, słodko-kwaśna jagoda z (warzywo, którego burak biały, żółtawy lub ciemnoczerwony (z rodziny komosowatych (korzeń spichrzowy z grubym, dzikiej róży (1 r.) – owoc dzikiej róży, jagoda owoc dzikiej licznymi nasionami tej rośliny jej bulwa korzeniowa bulwa korzeniowa ziemniak okrągła lub owalna (warzywo, którego okrągły lub roślina ogrodowa o okrągłym mięsistym korzeniu, białym, żółtawym, czerwonym lub bulwy korzeniowe spożywany jako warzywo45 zawierają dużo skrobi podłużny korzeń spichrzowy, albo podłużny fioletową bardzo cienką dużo skrobi skórką, skrobiowa bulwa jadalne bulwy korzeniowe mają czerwony (Solanum tuberosum); używany do celów spożywczych, jako pasza i jako źródło cukru z korzenia spichrzowego (Beta); ) bulwa korzeniowa jego korzeń spichrzowy burak (Beta); ) jego Słowa jabłko i dzika róża w DŽ7i i LKŽe są definiowane bardzo lakonicznie, o nich sužinoma tik tiek, kokio augalo jie yra vaisiai. BŽ šių žodžių apibrėžtis visai kitokia, joje 45 Drugie znaczenie tego słowa to „roślina ogrodowa o rozgałęzionej łodydze, wytwarzająca takie bulvė, Solanum tuberosum)“. BŽ tokie atvejai (augalas ir jo vaisius) visur sistemiškai buvo atskirti į dvi reikšmes – bulwy (zwykle roślina jadalna i jej owoc. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |34 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 nurodoma, ne tik, kokio augalo tai vaisiai, bet ir išsamiai apibūdinami tipiškiausi šių vaisių išoriniai požymiai – forma (obuolys – ‘apvalus’; erškėtuogė – ‘pailga’ ir ‘apvali’), spalva (jabłko – o ‘zielonej’, ‘żółtej’ lub ‘czerwonej’ skórce; dzika róża – ‘czerwona’ lub pateikiami ir vidiniai 46 vaisių požymiai – skonis, konsistencija (obuolys – ‘kietas’, ‘sultingas’; erškėtuogė – ‘saldžiarūgštė’). Žodžių bulvė ir runkelis apibrėžčių schema BŽ yra iš esmės tokia pati, t. y. minimi ‘pomarańczowa’), a także cechy zewnętrzne – kształt (ziemniak – ‘okrągły’ i ‘owalny’; burak – (bulvė – ‘balta’, ‘gelsva’, ‘raudona’ ar ‘violetine’ žievele), vidinis požymis (bulvės) – ‘krakmolingumas’, tik dar nurodoma, kam jie vartojami (bulvė – ‘valgoma kaip daržovė’, ‘okrągły’ i ‘podłużny’), kolor burak – ‘używany do celów spożywczych, jako pasza i jako źródło 47 cukru’). Ta ostatnia cecha jest podawana zamiast cechy smaku, ponieważ warzywa najczęściej spożywa się w różnych postaciach – surowe, pieczone, gotowane, duszone itp. W zależności od sposobu przygotowania odpowiednio zmienia się także smak warzywa. Jeśli porównalibyśmy definicje wszystkich czterech słów w DŽ7i i LKŽe, oczywiste jest, że w runkelio apibrėžtys išsamesnės. Tačiau ir pastarųjų dviejų apibrėžčių schema skiriasi: runkelio przypadku ziemniaka wskazuje się również cechy zewnętrzne (wygląd), natomiast w przypadku buraka – cechę wewnętrzną, tj. jego „skrobiowość”, a zatem postępuje się niekonsekwentnie. Definicje w DŽ7i i LKŽe różnią się od BŽ także tym, że właściwości korzenia spichrzowego lub bulwy w tych dwóch słownikach dodano przy opisie rośliny, tzn. właściwości jednego obiektu 48 wyjaśnia się przy innym obiekcie. b) Svetimų realijų apibrėžimas Przy opisywaniu obcych realiów (roślin nieuprawianych w zwyczajnych warunkach na Litwie), podobnie jak przy opisywaniu rodzimych realiów, podaje się nie definicję samej rośliny, lecz jej owoców (zob. tabelę 27). 46 Cechy wewnętrzne – to te cechy, które nie są związane z widoczną postacią roślin, lecz ujawniają ich wewnętrzne właściwości związane ze smakiem, konsystencją itp. 47 Prie žodžių bulvė ir runkelis nenurodoma, koks augalas juos veda, nes tai aišku iš antros reikšmės: bulvė <...> 2. roślina ogrodowa o rozgałęzionej łodydze, wytwarzająca takie bulwy (zwykle ziemniak jadalny, Solanum tuberosum); runkelis <...> 2. roślina ogrodowa o dużych liściach, wytwarzająca taki korzeń spichrzowy (Beta). 48 Analogiškais atvejais, kai kalbama apie augalą ir jo vaisių, DŽ7i ir LKŽe taip dažniausiai ir elgiamasi, o BŽ vaisiaus (šakniavaisio, gumbo ir pan.) apibrėžimas teikiamas ten, kur jis logiškai ir turėtų būti – apibūdinant korzeń lub bulwę. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |35 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 TABELA 27. Definicje warzyw i owoców nieuprawianych na Litwie Słowo Definicja BŽ Definicja DŽ7i Definicja LKŽe jego owoc suszony bakłażan owoc o kształcie cylindrycznym, gruszkowatym lub (z rodziny psiankowatych, ciepłolubnych (z rodziny psiankowatych, błyszczący, zazwyczaj rutulio pavidalo vaisius valgomas kaip daržovė kraštų augalas, vedantis (Solanum melongena); ) jego jadalny owoc augalas su panašiais į owocami (Solanum działkach kielicha augalo vaisius pestkowca (Armeniaca)); morela (owoc morelowca z kaulavaisis gelsvai oranžine dažnai rodziny delikatną skórką, podłużną bruzdą, okrągła przypominająca brzoskwinię okrągły, mięsisty, rodziny różowatych z vaismedis, vedantis sultingus vaisius su morwowatych z melongena)); tego ciemnofioletowy, podłużny lub gruszkowaty ogórki o jadalnej (1. morelowiec.) 2. ciepłych krajów, daktyl niewielki, owalny, (palma, która rodzi słodkimi jadalnymi jeden saldus finiko vaisius su dactylifera)); jej owoc (palma z jadalnymi pestką owoce (Phoenix owocami (Phoenix owoc drzewa słodki cebuli lub ciemnymi, mięsistymi owocowe drzewo dactylifera)); to ciepłych krajów, drzewo słodko-kwaśny figa miękka, mięsista, (z krajów tropikalnych kriaušės pavidalo owoc figowca o owoc, zazwyczaj fioletowej skórce, owoc w kształcie rodziny jadalne owoce (Ficus vedantis minkštus, morwowatych (z carica)); jego owoc (Ficus carica)); bei jo vaisius Słowniki BŽ wyrazy bakłażan, morela, daktyl i figa definiują zasadniczo tak samo jak rodzime realia – uwypuklone zostają ich cechy zewnętrzne – kształt (bakłażan – ‘cylindryczny, rutulio pavidalo’; abrikosas – ‘apvalus’; datulė – ‘nedidelė, ovali’; figa – ‘kriaušės pavidalo’), gruszkowaty lub kolor (bakłażan – ‘błyszcząca, zazw. ciemnofioletowa skórka’; morela – dažnai pūkuota odelė’; datulė – ‘tamsi’), taip pat pabrėžiami vidiniai požymiai – skonis ‘żółtopomarańczowa (morela – ‘słodko-kwaśna’; daktyl – ‘słodki’; figa – ‘słodka’) lub przeznaczenie (bakłażan – ‘jadalny jako warzywo’; figa – ‘zazw. spożywana suszona’). DŽ7i ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos definicje wszystkich czterech słów są dość ogólne: rośliny i zwierzęta |36 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 są szczegółowe, jednak opierają się na różnych kryteriach: bakłażana – wygląd (cecha zewnętrzna), moreli – wygląd (cecha zewnętrzna) i konsystencja (‘soczysty’ – cecha wewnętrzna), daktyla i figi – smak lub konsystencja (‘słodki’, ‘miękki’ – cechy wewnętrzne). LKŽe definiuje bakłażana według wyglądu i wskazuje, że jest to jadalny owoc, natomiast morela, daktyl i figa są zdefiniowane bardzo lakonicznie, według tego samego schematu co jabłko lub owoc dzikiej róży (tj. czyim owocem jest). Zatem po przeanalizowaniu definicji znaczeń wspomnianych słów w trzech litewskich słownikach (tabela 27) widać, że w BŽ we wszystkich sava ar svetima realija, apibrėžiama pagal tam tikrą schemą: kieno vaisius (šakniavaisis ar pan.), przypadkach postępuje się jednakowo – definicje są szczegółowe, nie rozróżnia się wyglądu (kształtu, koloru), najbardziej charakterystycznych cech wewnętrznych (smaku, konsystencji reikšmės apibrėžiamos pakankamai išsamiai ir panašiai, savų vaisių reikšmės apibrėžiamos itin itp.) i (lub) przeznaczenia (zwłaszcza w odniesieniu do warzyw). DŽ7i pod tym względem postępuje trojako: rodzime i obce warzywa definiuje lakonicznie, natomiast obce owoce – bardziej szczegółowo, lecz według różnych kryteriów – jedne według wyglądu i smaku, inne tylko według smaku itd. W LKŽe postępuje się bardziej systemowo, choć ten system również budzi pytania: znaczenia warzyw (rodzimych i obcych) definiuje się dość szczegółowo, natomiast owoców (rodzimych i obcych) – bardzo lakonicznie. Oczywiście należy mieć na uwadze, że takie założenia sformułowano dopiero po przeanalizowaniu kilku przykładów. 9.2. Z tego punktu widzenia można przyjrzeć się także innej kategorii – zwierzętom. a) Savų realijų apibrėžimas W tabeli 28 przedstawiono definicje rodzimych realiów (zwierząt żyjących na lietuvių kalbos žodynuose. 28 LENTELĖ. Lietuvoje gyvenančių gyvūnų apibrėžtys Litwie) Słowo Definicja BŽ Definicja DŽ7i Definicja LKŽe vulpes) ogon (zwykle lis rudy, Vulpes zwierzę (Vulpes) o pięknie opadającej grzywie i zwierzę, na którym się pracuje, ogon, używane do przewożenia ciężkich w słowniku: rośliny i zwierzęta |37 lapė plėšrus brangiakailis žvėris su smailiu snukiu ir ilga, puria plėšrus brangiakailis žvėrelis plėšrus šunų šeimos arklys didelis stiprus naminis gyvulys darbinis gyvulys naminis vienanagis važiuojama, jojama (Equus ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przedmiotów, jeżdżenia na nim itp. (Equus caballus)49 dziobem krajów różowobiały duży dziki oraz domowy dziki lub domowy wodny ptak (Anser) wodny ptak (zwykle tylko gęś domowy wodny ptak o (Anser) długiej szyi i szerokim W BŽ, podobnie jak w innych słownikach, w definicjach analizowanych słów najpierw wskazuje się klasę, do której należy zwierzę gospodarskie / zwierzę, por.: lis – ‘zwierzę’, koń – ‘zwierzę domowe’, gęś – ‘dziki lub domowy ptak wodny’, oraz cechy odróżniające, por.: lis – ‘drapieżny, o cennym futrze’, koń – ‘duży, silny’, gęś – ‘duża, dobrze pływająca’. Jednakże w definicjach BŽ największą uwagę zwraca się na ważny dla identyfikacji wygląd zwierzęcia (cechy zewnętrzne), ponieważ najpierw je widzimy, por.: lis – ‘ze spiczastym pyskiem i długim, arklys – ‘gražiai krentančiais karčiais ir uodega’, žąsis – ‘ilgu kaklu ir plačiu snapu’. puszystym ogonem’. Przy opisywaniu zwierząt domowych wskazuje się również ich przeznaczenie, por. koń – ‘używany do przewożenia ciężkich przedmiotów, jeżdżenia na nim itp.’. b) Svetimų realijų apibrėžimas W tabeli 29 przedstawiono definicje obcych realiów (zwierząt z innych krajów, żyjących na Litwie wyłącznie w ogrodach zoologicznych itp.) w słownikach języka litewskiego. TABELA 29. Definicje zwierząt z innych krajów: słoń, ogromny afrykański i południowy, właściwa, Anser) Słowo Definicja BŽ Definicja DŽ7i Definicja LKŽe Loxodonta) caballus) flaming duży trąbowiec, duży, z ciepłych krajów Zwierzę azjatyckie z trąbowiec z trąbą i dwiema kłami (Loxodonta) ssak długą trąbą, ssak z (Elephas i (Elephas), różowobiały ciepłych ciepłych krajów, ptak wodny z ciepłych krajów taki z ciepłych krajów wodny krajów, ptak wodny gęś duży, dobrze z krajów o pływający duży dziki i różowawych 49 Autorom BŽ nie jest jeszcze całkowicie jasne, czy taka łacińska nazwa powinna pozostać. W LRTB Equus caballus oznacza dzikiego konia. W VLE, opisując konie domowe, napisano, że pochodzą one od dzikich (najprawdopodobniej od konia Przewalskiego i tarpana), ale łacińska nazwa nie jest podana (VLE I: 779). W definicji konia (horse) w WEBSTERZE podano tę samą łacińską nazwę Equus caballus i stwierdzono, że konie zostały udomowione bardzo dawno temu; wskazano ich przeznaczenie, można więc zrozumieć, że mowa o koniu domowym, a nie dzikim. W WIKIPEDII, opisując konia domowego, podaje się łacińską nazwę Equus ferus caballus (szerzej zob. https://lt.wikipedia.org/wiki/Naminis_arklys). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos w słowniku: rośliny i zwierzęta |38 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 długonogi, długoszyi dziobem (Phoenicopterus) ptak o piórach, z (Phoenicopterus) zakrzywionym w dół (Phoenicopterus roseus) zebra przypominające koniowatych o jednokopytne konia afrykańskie białych i czarnych konia (Equus zebra) zwierzę z rodziny pasach, zwierzę podobne do (Equus zebra) Obce zwierzęta w BŽ definiuje się tak samo jak rodzime, tj. szczegółowo opisuje się ich wygląd, por.: słoń – ‘z długą trąbą i dwoma kłami’, flaming – ‘biało-różowy’, ‘z długimi nogami, długą szyją i dziobem zakrzywionym ku dołowi’, zebra – ‘podobna do konia’, ‘w białe i czarne paski’. W BŽ dodatkowo wskazuje się, gdzie te zwierzęta żyją, por.: słoń – „w Afryce i 50 Południ W Azji’, flaming – ‘w ciepłych krajach’, zebra – ‘w Afryce’. DŽ7i zwierzęta te są definiowane bardzo podobnie (podawany jest dość lakoniczny opis wyglądu i miejsce zamieszkania). W LKŽe postępuje się podobnie. Jednak gdyby w definicji słowa zebras w LKŽe nie wskazano cechy zewnętrznej „w paski”, można wątpić, czy niespecjalista zrozumiałby, o jakim zwierzęciu mowa, por. klasyfikację naukową podaną w definicji zebro: rodzina koniowatych, rząd nieparzystokopytnych, zwierzę jednokopytne. Podobnie gdyby pojawił się człowiek, który nigdy nie widział słonia, wątpliwe, czy pomogłaby mu informacja, że słoń to – ssak trąbowiec (definicję tę przejął również DŽ7i). Można przypuszczać, że słowo straublinis oznacza „z trąbą”, jednak w DŽ7i takiego słowa w ogóle nie ma, a w LKŽe straublinis, -ė oznacza „1. należący do rzędu ssaków trąbowców; 2. należący do rzędu chrząszczy trąbowcowatych”. Natomiast słowo straubliniai jest objaśniane jako „1. rząd ssaków wyższych; 2. rząd chrząszczy”. Zatem po raz kolejny mogliśmy się przekonać, że najwłaściwsza i najbardziej zrozumiała dla przeciętnego użytkownika języka definicja to nie ta, która dostarcza wiedzy encyklopedycznej, lecz ta, która opiera się na potocznym rozumieniu stanowiącym podstawę codziennej kategoryzacji otaczającej nas rzeczywistości. Zatem, jak widać, autorzy BŽ, definiując aukštesnei kasdienio kategorizavimo klasei, prototipiniu požiūriu apibūdinama gyvūno išvaizda (kiti lietuvių kalbos žodynai gyvūno išvaizdos dažnu atveju išvis nemini), jeigu tai naminis zwierzęta (żyjące i nieżyjące na Litwie), zasadniczo opierają się na tym samym schemacie: gyvena. 50 Taip pat daroma ir apibūdinant svetimus augalus (žr. abrikosas, citrinmedis). ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos odnotowuje się przynależność zwierzęcia do określonej kategorii zwierząt gospodarskich, wskazuje się jego przeznaczenie. W definicji zwierząt obcego pochodzenia wspomina się o miejscu, w którym występują one w słowniku: rośliny i zwierzęta |39 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 IŠVADOS 1. Po przeanalizowaniu definicji znaczeń kilku słów nazywających rośliny i zwierzęta (naukowej) matyti, kad Bendrinės lietuvių kalbos žodyno (toliau – BŽ) autoriai dažnai derina tradicinę (labiau mokslinę) ir kognityvinę žodžio reikšmės apibrėžtis. 2. BŽ autoriai aiškindami bendras kategorijas pavadinančių žodžių augalas ir gyvūnas (turima omenyje pirmoji žodžio gyvūnas reikšmė) reikšmes pasirinko tradicinę (labiau definicji znaczeń słów: odnotowuje się najbardziej typowe cechy rośliny i zwierzęcia, tj. że augalai ir gyvūnai yra ‘organizmai’, kad augalai minta ‘neorganinėmis medžiagomis’, gyvūnai – ‘organinėmis medžiagomis’, kad augalams būtina ‘šviesos energija’, kad gyvūnai ‘ppr. gali poruszać się z jednego miejsca do drugiego’. Ponieważ w przyrodzie znanych jest bardzo wiele gatunków roślin i zwierząt, trudno byłoby definiować te słowa poprzez, na przykład, cechy ich najbardziej wyrazistych prototypowych przedstawicieli – taka definicja byłaby nieuchronnie schematyczna, nieinformacyjna i raczej niewystarczająca dla hasła słownikowego. Jednakże rozróżnienie drugiego i trzeciego znaczenia słowa gyvūnas oraz ich definicje w BŽ należy już wiązać z kognitywną strategią definiowania znaczenia. 3. Definiując słowa należące do kategorii bulvė, lapė, žąsis, reikšmes BŽ autoriai pirmiausia nurodo, kokiai klasei priklauso aprašomas roślin i zwierząt, np.: ber žas, pušis, žodis, dalej najczęściej wymienia się kilka najbardziej typowych, najłatwiej rozpoznawalnych zewnętrznych i (lub) wewnętrznych cech tych roślin i zwierząt – a więc stosuje się kognitywną strategię definiowania znaczeń. Nierzadko wskazuje się przeznaczenie roślin i zwierząt, miejsce ich występowania lub wzrostu, zwłaszcza jeżeli cechy te pomagają ustalić denotat. Należy stwierdzić, że krzewy i drzewa owocowe w BŽ definiuje się inaczej, tj. nie według ich najbardziej typowych cech zewnętrznych i (lub) wewnętrznych, lecz według vedamus vaisius, pagal kuriuos jie paprastai žmonių yra atpažįstami. 4. Wybór najbardziej typowych cech przy definiowaniu wyrazów nazywających rośliny i zwierzęta często zależy od specyfiki narodowej, tj. cechy utrwalone w definicjach wyrazów mogą być związane z działalnością ludzi, ich nawykami i zwyczajami, z krajobrazem kraju itd. Dlatego niektóre cechy roślin i zwierząt utrwalone w definicjach tych wyrazów w BŽ niekoniecznie są podawane w definicjach wymienionych wyrazów w słownikach języka angielskiego lub rosyjskiego i odwrotnie. 5. W BŽ, w odróżnieniu od innych omawianych w artykule objaśniających słowników apibrėžiant daiktavardžių, pavadinančių gyvūnus ir augalus, reikšmes nenurodomos jų taksonominės grupės, t. y. šeimos, gentys ir pan. Taip elgiamasi todėl, kad vidutiniam języka litewskiego, informacja ta jest dla użytkownika języka (niebotanika i niezoologa) niewielce użyteczna. 6. W BŽ, podobnie jak w niektórych innych objaśniających słownikach języka teikiami lotyniški augalų ir gyvūnų terminai. BŽ autorių manymu, lotyniškų terminų ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |40 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 pateikimas žodyno straipsniuose naudingas tais atvejais, kai pagal žodžio apibrėžtį sunku litewskiego, rozpoznawać podobne rośliny lub zwierzęta. w odróżnieniu od innych objaśniających 7. Išnagrinėjus kai kurių vaisių ir daržovių reikšmių apibrėžtis pastebėta, kad BŽ, słowników języka litewskiego, przy opisywaniu rodzimych i obcych realiów postępuje się jednakowo – definicje wyrazów są wyczerpujące, definiuje się według podobnego schematu, np. czyj owoc (korzeń spichrzowy lub podobny), opisuje się wygląd (kształt, kolor), najbardziej savybės (skonis, konsistencija ir pan.) ir (ar) (ypač prie daržovių) nurodoma paskirtis. Kitaip charakterystyczne cechy wewnętrzne; mówiąc wprost, przy definiowaniu realiów nie czyni się różnicy między rodzimymi a obcymi, lecz opisuje się je jednakowo wyczerpująco. 8. Išnagrinėjus BŽ ir anglų bei rusų kalbų aiškinamuosiuose žodynuose pateiktas definicji wyrazów nazywających rośliny i zwierzęta okazało się, że definicje w BŽ pod względem wyczerpującego charakteru i systematyczności nie ustępują definicjom wymienionych słowników. 9. Podsumowując, można stwierdzić, że autorzy BŽ śmielej podążają drogą kognitywną, tj. często rezygnują z naukowych lub encyklopedycznych kurios paprastam bendrinės kalbos vartotojui yra mažai kuo naudingos. BŽ autoriai definicji właściwych słownikom objaśniającym, definiując (omówione w artykule) wyrazy, poświęcają więcej uwagi najbardziej typowym, charakterystycznym i łatwiej regimuoju, lytėjimu ir kt. būdais. Tokiu būdu žodžių apibrėžtys žodyno skaitytojams tampa rozpoznawalnym cechom realiów, które są postrzegane, odczuwane jako wyraźniejsze, bardziej zrozumiałe, informatywne i jednoznaczne. 10. Na podstawie analizy zaledwie kilku przykładów z dwóch kategorii (roślin i zwierząt) trudno byłoby wyciągnąć jakiekolwiek bezsporne wnioski dotyczące całego BŻ. Dlatego celowe byłoby przeprowadzenie analogicznego badania innej (innych) kategorii (kategorii) i porównanie uzyskanych wyników z wynikami niniejszego badania. Pozwoliłoby to wyciągnąć bardziej wiarygodne wnioski i przewidzieć dalsze doskonalenie słownika perspektyvas. ŠALTINIAI AMERICAN HERITAGE – The American Heri tage® Dictionary of the English Language. Prieiga internete: https://www.ahdictionary.com/word/search.html. ANGLONAS2 – B. Piesarskas. Kompiuterinis anglų – lietuvių kalbų žodynas, UAB „Fotonija“. BŽ – Bendrinės lietuvių kal bos žodynas. Redaktorių kolegija: D. Liutkevičienė (vyr. redaktorė), G. Naktinienė, R. Petrokienė, D. Svetikienė, K. Vosylytė, J. Zabarskaitė. (rengiamas). – Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. ANŽELIKA GAIDIENĖ, DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Reikšmių apibrėžimo ypatumai Ben drinės lietuvių kalbos žodyne: augalai ir gyvūnai |41 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 CAMBRIDGE – Cambridge Dictionary. Prieiga internete: http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/. COLLINS – Collins English Dictionary. Prieiga internete: https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas/. DŽ6p – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: 6-as patais. ir papild. leid., kompaktinė plokštelė. Vyr. red. Stasys Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2006. DŽ7i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: 7-as patais. ir papild. leid. Vyr. red. Stasys Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2012; elektroninis variantas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. INFOPLEASE – Infoplease Dictionary. Prieiga internete: https://www.infoplease.com/dictionary. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas (t. I–XX, 1941–2002): elektroninis variantas. Redaktorių kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė.Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (atnaujinta versija, 2008). Prieiga internete: www.lkz.lt. LRTB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://terminai.vlkk.lt. LTE I – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 1, Vilnius: Mokslas, 1976. MACMILLAN – Macmillan Dictionary. Prieiga internete: http://www.macmillandictionary.com/. OXFORD – Oxford Dictionaries. Prieiga internete: https://en.oxforddictionaries.com/. VIKIPEDIJA – Laisvoji enciklopedija. Prieiga internete: https://lt.wikipedia.org/wiki/Pagrindinis_puslapis. VLE I – Visuotinė lietuvių encikl opedija 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2001. VLE II – Visuotinė lietuvių enciklopedija 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002. VLE III – Visuotinė lietuvių enciklopedija 3, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. VLE V – Visuotinė lietuvių enciklopedija 5, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004. VLE X – Visuotinė lietuvių enciklopedija 10, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2007.