Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 JOLANTA VASKELIENĖ Šiaulių universitetas SŁOWOTWÓRSTWO NEOLOGIZMÓW LITEWSKICH PISARZY I CECHY SEMANTYCZNE SŁOWA KLUCZOWE: neologizm, derywat, formacja pochodna, złożenie, potencjalna formacja, okazjonalna formacja, znaczenie słowotwórcze, znaczenie leksykalne. WPROWADZENIE Jako system język jest stały, ale zarazem się zmienia. Skład słownictwa nieustannie zmienia się w dwóch kierunkach: wypadają z niego przestarzałe, niepotrzebne słowa (lub ich znaczenia), ale jednocześnie pojawiają się nowe słowa (lub nowe znaczenia) (Jakaitienė 2010: 171, 203). Omawiany proces wynika przede wszystkim z potrzeby użytkowników języka mówionego i pisanego, by nazwać nowe realia, lub z dążenia do innego, swoistego określenia rzeczy mającej już nazwę. Zatem w języku litewskim (podobnie jak w każdym innym języku) nieustannie pojawiają się 1 neologizmy, z których znaczna część to nowe derywaty. Neologizmy litewskiego języka mówionego 2 i pisanego (w tym także nowe derywaty) bada się w różnych aspektach (pochodzenia, słowotwórstwa, semantyki, rozpowszechnienia itp.) (Girčienė 2013, 2015; Inčiūraitė-Noreikienė 2015; Mikelionienė 2002; Miliūnaitė 2012, 2014; Murmulaitytė 2014, 2016b; Vaskelienė 2007, 2010, 2011, 2012 i in.). Celem artykułu jest omówienie właściwości słowotwórczych i semantycznych nowych derywatów znalezionych w utworach pisarzy litewskich. Przedmiotem badań jest dwadzieścia 3 książek trzynastu pisarzy litewskich (zob. wykaz źródeł). W pracy zastosowano metody analizy, 4 interpretacji i obliczeń. 5 1 Znaczna liczba neologizmów została odnotowana w Bazie danych neologizmów języka litewskiego (ND) (zob. Miliūnaitė 2015; o bazie danych, perspektywach badań nad nowymi derywatami oraz możliwości włączenia neologizmów do Słownika ogólnego języka litewskiego (BŽ) zob. Murmulaitytė 2016; 2016a). 2 „Termin neologizmu nadaje się tylko takiemu neologizmowi, który powstał w wyniku słowotwórstwa danego języka” (Urbutis 2009: 37; o neologizmach i derywatach nowo utworzonych zob. także Jakaitienė 2010: 205–215). W artykule za derywaty nowo utworzone uznaje się formacje niezarejestrowane w Lietuvių kalbos žodyne (LKŽe), Dabartinės lietuvių kalbos žodyne (DLKŽ), aneksie haseł Bendrinės lietuvių kalbos žodyno (BŽa), Skaitmeninėje Lietuvių kalbos žodyno papildymų kartotekoje (LKŽPK) oraz w Lietuvių kalbos naujažodžių duomenyne. Chociaż do takiej kategorii derywatów nowo utworzonych zaliczają się zarówno formacje regularne, jak i formacje nie całkiem typowe / okazjonalne, uważa się, że wybrane kryterium selekcji jest możliwe do zastosowania i obiektywne. 3 Za cenne uwagi i propozycje autorka dziękuje anonimowym recenzentom i recenzentkom artykułu. 4 Niektóre formacje znalezione w utworach litewskich pisarzy (np.: čiurlioniškas, -a; donelaitiškas, -a; dostojevskiškas, -a; viršmentalinis, -a i in.) można uznać za derywaty nowo utworzone tylko w pewnym sensie, ponieważ, jak pokazują dane z Korpusu tekstów współczesnego języka litewskiego (DLKT) i wyszukiwarki internetowej Google (G), są one używane także w innych tekstach. Trudno powiedzieć, kto jest autorem takiej formacji; w artykule tego zadania się nie stawia. 5 Autorzy (i książki) zostali wybrani losowo: podczas czytania utworów prozatorskich litewskich autorów różnych pokoleń wybrano rzadsze formacje (które zwróciły uwagę), a następnie sprawdzono, czy są one rejestrowane w JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 2 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Tirtose lietuvių rašytojų knygose rasti 397 LKŽe, DLKŽ, BŽa, LKŽPK, ND nefiksuoti słownikach, bazach danych itp. (po sprawdzeniu: 202 rzeczowniki, 123 przymiotniki, 36 czasowników, 36 przysłówków (zob. rys. 1). Toliau straipsnyje jie nagrinėjami sugrupuoti pagal kalbos dalis. 1 RYS. Części mowy neologizmów 1. CECHY SŁOWOTWÓRCZE I SEMANTYCZNE RZECZOWNIKOWYCH NEOLOGIZMÓW Rzeczownikowe neologizmy utworzono za pomocą czterech podstawowych sposobów słowotwórczych: najwięcej stanowią derywaty sufiksalne (114) i złożenia (72), znacznie mniej — derywaty prefiksalne (8) oraz derywaty fleksyjne (5), 3 neologizmy należy uznać za formacje o nieustabilizowanym systemie etapów słowotwórczych (zob. rys. 2). 2 RYS. Rzeczownikowe neologizmy stanowiły stosunkowo niewielką część wybranych formacji). Należy powiedzieć, że język utworów niektórych autorów był badany pod różnymi względami (zob. Akelaitienė, Žiliūtė-Batavičienė 2011; Barauskaitė 2001, 2001a; Bražėnas 2007; Gustatienė 2013; Libonaitė 2005; Poškuvienė 2013), jednak nie znaleziono prac dotyczących neologizmów w wybranych utworach. 51 proc. 31 proc. 9 proc. 9 proc. rzeczowniki przymiotniki czasowniki przysłówki 56 proc. 36 proc. 2,5 proc. 4 proc. 1,5 proc.derywaty sufiksalne złożenia derywaty priešdėlių vediniai końcówkowe dariniai su nenusistovėjusia darybos pakopų sistema JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 3 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Większość neologizmów rzeczownikowych (94 proc.) opiera się na słowach uwzględnionych w słownikach. Pojedyncze rzeczowniki utworzono od nierealizowanego przez normę, lecz łatwego do wyobrażenia, tj. potencjalnego wyrazu podstawowego – również neologizmu (o potencjalnych wyrazach podstawowych zob. Urbutis 2009: 6 150, 241, 341). 1.1. N e o l o g i z m y u z n a w a n e z a d e r y w a t y s u f i k s a l n e i f l e k s y j n e, według znaczenia słowotwórczego 7 dzielone na abstrakcyjne neologizmy uznawane za jednostki leksyki słowotwórczej – regularne, potencjalne kategorijas, tikslinga aptarti kartu. Pasakytina, kad visų autorių kūriniuose gausu abstrakčiosios derywaty (o regularności i potencjalnych derywatach zob. Urbutis 2009: 315–322) – czasowników (1) i nazw (2). 8 Większość z nich należy do produktywnych typów, np. abstrakty czasownikowe najczęściej mają przyrostki -imas (-ymas), -tis, -esys (apsimokslinimas, duonėjimas, išbūtinimas, papaišymas, pasilabanaktinimas, stribukavimas, triušėjimas, žvangenimas; apmirtis, atitvertis, atpirktis, įgaubtis, išgaubtis, sukauptis, sutelktis; plastesys, sklidesys, švogždesys, tylesys, trioškesys), abstrakty rzeczownikowe – przyrostki -umas, -ystė, -ybė (akinamumas, išblokštumas, karviškumas, minkštakūniškumas, našlaitiškumas, sakrališkumas, stinglumas, vienetinumas, visavertiškumas; citatmeldystė, luošystė, vienmylystė; negendamybė, nuspėjamybė, nuosaikybė). Istnieją także neologizmy innych typów słowotwórczych: przyrostki -smas (gelsmas), -snis (kūksnis), -astis (mūsastis, žeismastis), -ava (angeliava), nieproduktywny typ -la (zob. LKG 1965: 301) (stingla, spengla), przyrostki pochodzenia nie litewskiego -izmas (hamletizmas, šopoholizmas). Leksykalne znaczenie abstraktów czasownikowych i rzeczownikowych, które najlepiej zachowują kategorialne znaczenie słowotwórcze, jest jasne nawet bez szerszego kontekstu, np.: apmirtis „apmirimas“ (Kai taip nutinka, pereini visas neišvengiamas stadijas–stacijas: šoką, neigimą, pyktį, kaltų ieškojimą, sugniužimą, apatiją. Apmirtį DK145); sukauptis „susikaupimas“ (Tai ne pasklidumas, o sukauptis ties viskuo tarsi ties vienu K166–167); sklidesys „(pa)sklidimas“ (Poezija miršta tą pat akimirką, kai tasai sklidesys apslopsta, nuvargsta K47); akinamumas „posiadanie tego, co oślepia; „zdolność oślepiania” (Ten letni poranek – <...> wybielony aż do oślepiającej bieli VP80); „miękkocielesność”, „ustępliwość” (Birontas, nienawidząc samego siebie za taką miękkocielesność, machnął SR115); „jednomiłość”, „miłość do jednej osoby, kochanie kogoś jednego” (Miłość Em jest wyjątkowa, to szczególna odmiana jednomiłości KE121). Niekiedy neologizmy (np. Potencjalne wyrazy podstawowe w artykule oznaczane są gwiazdką*, neologizmy w zdaniu (lub fragmencie zdania) są wyróżniane, znaczenia neologizmów podawane są tak, jak rozumie je autorka artykułu; słowo lub połączenie wyrazowe, na które zwraca się uwagę, jest podkreślane. 9 6 7 W pracy, opierając się na użyciu i spostrzeżeniach Pranasa Kniūkšty (1976; 1998), stosowany jest termin znaczenie derywacyjne, a nie termin znaczenie słowotwórcze podany w Słowniku terminów językoznawczych (KTŽ 1990: 43). Należy powiedzieć, że oba terminy są używane w DLKG (zob. 2005: 229–231 i in.). 8 Jest ich szczególnie dużo w prozie Donaldasa Kajokasa; tendencję tę można dostrzec także przy analizie tekstów innych litewskich autorów (zob. wspomniane publikacje J. Vaskelienė). 9 Najprawdopodobniej opiera się to na znaczeniu przymiotnika minkštas „wrażliwy, miłosierny; pobłażliwy“ DLKŽ. JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 4 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 atpirktis „odkupienie“, apsimokslinimas „nabycie pewnego zasobu wiedzy“) lub zdania powiązane kontaktycznie słowami o wspólnym rdzeniu, np. : Nes skausmas jau būtų atpirkties pradžia. O atpirkties čia nėr K155; Tamsuoliškas apsimokslinimas. Tamsuoliškai się wykształcić – znaczy nie zdołać osiągnąć ani prawdziwego poznania, ani <...> granic niewiedzy K78. Potencjalny neologizm negendamybė 10 „niezniszczalność, to, co się nie psuje” i nuspėjamybė „przewidywanie, prawidłowe stwierdzenie bez pewności” są używane obok odnotowanych w analogicznie utworzonych słownikach form nemarybė i nuobodybė, np.: trzeba, aby to ciało przyodziało się w niezniszczalność, to śmiertelne ciało przyodziało się w nieśmiertelność SR171; istnieje taka nuobodybė, taka nuspėjamyyybė DK28–29. pavartotas reikšme „anapusybė, ne ši realybė“, pvz.: Paprasti žmonės juos vadina anapusiais, Derywat z końcówką -is anapusis najpewniej przez opowiadaczy nazywany jest zaświatami, przez filozofów – sferą transcendentną K317. Chociaż niektóre abstrakty opierają się na potencjalnych (domniemanych) słowach podstawowych, etapy słowotwórcze są jasne, np.: pasilabanaktinimas : *pasilabanaktinti : *labanaktintis : labanakt, išbūtinimas : *išbūtinti : *būtinti: būtis (por. įbūtinimas podane w LKŽPK), bekiaušiškumas : *bekiaušiškas : *bekiaušis : kiaušis, bereikšmiškumas : *bereikšmiškas : bereikšmis, bemintiškumas : *bemintiškas : bemintis, paradoksiškumas : *paradoksiškas : paradoksas, priešybiškumas : *priešybiškas : priešybė, vieninteliškumas : *vieninteliškas : vienintelis, žeismastis : *žeismas : žeisti itd. Znaczenie tych neologizmów (pasilabanaktinimas „powiedzenie dobranoc”, bekiaušiškumas „rozmemłanie, brak zdecydowanych poglądów”, bereikšmiškumas „brak znaczenia” itd.) jest również jasne z kontekstu, np. : Na ten wieczorny rytuał wymyślili nawet tajne słowo – pasilabanaktinimas KE200; Twoją alergię na harmonię 11 uniżonego, której przejawy <...> nazywasz pogardliwie bekiaušiškumas K337; Przeciwieństwa, których nie wolno sobie przeciwstawiać, <...> wychwalać jednego, zawzięcie umniejszając drugie (np. medytacje myśli i bemintiškumas, abstrakcji i obrazu) K231; genialna poezja Ziemi, która jako jedyna przekazuje to <...> za pomocą subtelnych środków poetyckich: intonacji, pauzy, fonetyki, struktury rytmicznej, znaczenia słowa, gry, aluzji, metafory, bereikšmiškumas K178; tajemnica <...> i paradoksiškumas K299; nie wolno kategorycznie zaprzeczać również ich [umiłowanych przez rozum przeciwieństw] przeciwieństwu K300; Kochamy jej [medytacji] jedyność K133; Obok leży kartka papieru z jednym słowem. Tytułem. „Żeismastis“. Może i dobry DD100. Zdania sąsiadujące wiąże powtórzenie neologizmu, np. : W tym przypadku wyzwalanie oznaczałoby pewne „wybycie z istnienia“. „Wybycie z istnienia“ bynajmniej nie w sensie negatywnym, lecz w tym znaczeniu, że kiedyś duch człowieka będzie musiał oswoić także Niebyt, jego tajemnicę K228. Zwykłe derywaty velniava i savastis pozwalają lepiej zrozumieć znaczenia użytych obok neologizmów o analogicznej budowie angeliava i mūsastis, np. : Diabelstwo, czy te słoneczniki są prawdziwe, czy rzekome, istniejące 10 Należy go uznać za słowotwórczy synonim odnotowanego w LKŽPK derywatu negendamumas. 11 Odczuwana nowość słowa – mówi się, że neologizm został świadomie wymyślony. JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 5 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ar haliucinuojančios 12 sąmonės paribyje?! <...> Velniava, angeliava!.. KE141; be literatūros savasties nebūna jokios literatūros mūsasties, nebūna ir pačių mūsų BLB35 (adresato dėmesys zwraca się uwagę, powtarzając wyrazy o wspólnym rdzeniu mūsastis i mūsų). W szerszym (historycznym powojennym) kontekście rozumiany jest neologizm man prikuryt Č112 opierający stribukavimas (: *stribukuoti : *stribukas : stribas) reikšmė, pvz.: ten už mano stribukavimą davė się na potencjalnym wyrazie podstawowym. Jak stwierdza LKG (1965: 314–315), za pomocą przyrostka -izmas tworzy się nazwy kierunków, systemów i ustrojów filozoficznych, religijnych, artystycznych, naukowych i politycznych. Utworzony za pomocą tego przyrostka neologizm hamletizmas „ideologia Hamleta” opiera się na nazwie osobowej (pewna odmiana hamletyzmu K94), natomiast abstrakt šopoholizmas „uzależnienie od kupowania; bycie 13 zakupoholikiem” utworzono od barbaryzmu šopoholikas (oby dzisiejszy napad zakupoholizmu nie skończył się okropnym kacem EK132). Osoby nazywa się za pomocą przyrostków -ėlis, -ė, przeznaczonych do kategorii nazw wykonawców i posiadaczy cechy czasownikowej; -ukas, -ė; -tojas, -a; -ėjas, -a derywaty atsibeldėlis, -ė; įmitėlis, -ė; išsprūdėlis, -ė; išprotėjėlis, -ė; nuprotėjėlis, -ė; pabėgiukas, -ė; zagubiony, -a; słabeusz, -ka; ciekawski, -a; uśmierzający ból, -a; ubierający, -a, a także derywaty z nieproduktywnymi przyrostkami -onis, -ė i -aila: melžionis, -ė i pašaipaila; do tej kategorii należy zaliczyć derywaty z zakończeniami -(i)us i -a: dvokius, baksnius, prisega, partraida, oraz utwór nuopisa, opierający się na wulgarności. Większość 14 tych derywatów (nawet bez szerszego kontekstu) ma wyraźne znaczenie leksykalne, zasadniczo pokrywające się ze znaczeniem słowotwórczym, np.: atsibeldėlis, -ė „ten, kto skądś przybył, przyszedł, by zamieszkać” (niezależnie od tego, czy byłby miejscowy, czy też, jak twierdziła, przybłędą VP39); nuprotėjėlis, -ė „ten, kto postradał rozum, niezbyt inteligentny człowiek” (skorzystać z otwartości tego głupka KE20); smalsautojas, -a „ten, kto (nadmiernie) jest ciekawski, wścibski” (nawet w najbardziej ustronnym zakątku letniego parku można spotkać <...> natrętów i ciekawskich albo opatentowanych gadułów EK110); środek przeciwbólowy, -a „ten, kto zmniejsza ból“ (znawca ludzkich dusz i ich środek przeciwbólowy SR269). Znaczenie niektórych neologizmów można zrozumieć, np. aprengėjas „ten, kto kogoś ubiera“, paklydžiukas „ten, kto się zgubił, jest zagubiony“, pabėgiukas „ten, kto uciekł, uciekinier“, łatwiej także dzięki użytym obok zwyczajnym formacjom kirpėjas, pamestinukas, np.: visiems talkino kirpėjai ir aprengėjai SRII64; Tapome pamestinukais, pabėgiukais, paklydžiukais K237. Aby zrozumieć znaczenie niektórych neologizmów uznawanych za okazjonalne (użytych tylko w danym tekście i odpowiednich dla tego tekstu), potrzebne jest szersze otoczenie leksykalne; na przykład to, że neologizm melžionis opiera się na czasowniku melžti, wynika z kontekstu: milžinai melžė pritvinkusius debesis, iš to debesų pieno pagamino gėrimą, pavadintą čvikiu, ir Nuo to laiko tuos čvikio mėgėjus imta vadinti 12 O nim zob. 3.2. 13 Jego wariant šopaholikas został włączony do ND (o nim zob. także Murmulaitytė 2016b: 13); jak pokazują dane Google, używane są oba warianty tego wyrazu. 14 Ten rzeczownik może być również wariantem zapożyczenia prisiega „mąż lub żona, małżonek“, podanego w LKŽe. JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 6 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 melžionimis KR16. Również z kontekstu wynika, że rzeczownik prisega jest używany w znaczeniu leksykalnym „żona”, np. Ta moja prisega jak na złość wyszła przebrana do sąsiadki Č141. : Za nowe wyrazy utworzone z rodzimymi i obcego pochodzenia przyrostkami -ininkas, -ė uważa się nazwy posiadaczy cech rzeczownikowych; -uolis, -ė; -ulis, -ė; -iena; -ukas, -ė; -nykas, -ė; -orius, -ė; -ra; -uva; -istas, -ė ir -ikas, -ė: birontininkas, -ė (: Birontas); daugėlininkas, -ė (: Daugėla); bohemininkas, -ė; furtininkas, -ė (: furta „varteliai“); kraujomaišininkas, -ė; miłośnik jazzu, -czka; gładkolicy, -a; liberał, -ka; pustak, -czka; chmury; sznurecznik, -czka; maszynista; gówniarz; šūdra (: šūdas); kaimuva; 15 slalomista, -ka; pancerysta, -ka (: Panceris – postać); ironista, -ka. Leksykalne znaczenie niektórych derywatów, zasadniczo nieróżniące się od znaczenia słowotwórczego, jest zrozumiałe także bez 16 szerszego kontekstu, np.: bohemininkas, -ė „człowiek bohemy” (Ir jau kaip bohemininkai sėdim 26-ame viešbučio „Latvija“ aukšte KN202); džiazuolis, -ė „miłośnik jazzu” (Tikras džiazuolis turėtų jaustis keistai KN115); glotnuolis, -ė „ten, kto jest miły, przyjemny, łagodny” (tarsi iš tokios glotnuolės būtų tikėjusis kažko daugiau SR161); laisvuolis, -ė „człowiek wolny” (Žmogus, matyt, buvo arba visai kurčias, arba laisvuoliu apsimetus kiaulė GD368); krwiomieszaniec, -ka „kto zajmuje się kazirodztwem“ (wśród 17 których byli złodzieje, mordercy, <...> krwiomieszance i gwałciciele córek SRII180); pancerysta, -ka 18 „zwolennik Pancera“ (Pancerzyści przymierzali kostiumy zwierzątek UR84). W utworze Juozasa Aputisa użyto nienotowanego w słownikach derywatu slalomininkas („sportowiec uprawiający slalom“ DLKŽ), lecz jego derywacyjnego synonimu slalomistas, np.: po plusku w wodzie wilk krążył wokół niego, tonącego, zataczając kręgi, wyskakiwał z orbity obrotu jak jakiś slalomista, lecz szybko wracał A22–23. Kontekst pozwala zrozumieć, że derywat kaimuva, należący do gwarowego typu słowotwórczego (zob. LKG 1965: 362), używany jest w znaczeniu „czegoś charakterystycznego dla wsi, realiów wiejskich“, np. : Kim ty jesteś dzisiaj, „Onute“, w świecie rozrywki? Kaimuva DK118–119. Przykłady użycia innych neologizmów tej kategorii słowotwórczej: i wielėlininkom, i birontininkom, którzy <...> strzelali do siebie nawzajem śmiercionośnymi spojrzeniami SR201; otworzyło się okienko furty i przez jego kraty zalśniły podejrzliwe oczy furtininkė SR242; w misie nieba Starego Miasta gęstnieją chmurzyska EK129; gdzież tam, ty pustaczku, przez to wszystko cokolwiek dostrzeżesz K296; Wszyscy domownicy mignęli mu przed oczami, z wyjątkiem pulchnołosej sznureczkini KE249; wymamrotał jakiś traktorzysta-nie-traktorzysta, ale jednak jakiś maszyniŏrius, bo miał na sobie kombinezon A225; No poczekaj, gówniaku! KE240; poczułbyś się mordercą, wiecznie winnym, dręczonym wyrzutami sumienia, niezdolnym swobodnie myśleć i czuć, gównem K276–277; wkrótce zauważysz, że z ironistami nie zawsze jest ci po drodze K59. Kontekst pozwala zrozumieć, że derywat kaimuva, należący do gwarowego typu słowotwórczego (zob. LKG 1965: 362), używany jest w znaczeniu „czegoś charakterystycznego dla wsi, realiów wiejskich“, np. 15 Synonim maszynisty urządzenia normatywnego, -ki. 16 Rzeczownik šūdra mógłby być zarówno wariantem międzynarodowego słowa šudra („w starożytnych Indiach – jedna z 4 najważniejszych warn (kast), najniższa w ich hierarchii <…>” (TŽŽ 723)), jak i rezultatem kontaminacji obu słów (šūdas i šudra). 17 Użyta w tym samym tekście nieuwzględniona w słownikach nazwa zbiorowa džiazuomenė została już ND. 18 Daiktavardis remiasi būdvardžio glotnus, -i reikšme „malonus, švelnus“, pvz., Glotnus žmogus DLKŽ. JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 7 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Do kategorii derywacji nazw osób według pochodzenia należy zaliczyć derywaty z przyrostkami -ietis, -ė; -iškis, -ė, mające dość wyraźne znaczenia leksykalne: hamburgietis, -ė (: Hamburgas) „mieszkaniec Hamburga”; parlaukietis, -ė (: Parlaukis) „mieszkaniec Parlaukis”; užjūrietis, -ė (: užjūris) „mieszkaniec zamorza”; donbasiškis, -ė (: Donbasas) „mieszkaniec Donbasu”; šaukliškis, -ė (: Šaukliai) „mieszkaniec Šauklių”; np.: czasami czułem, jak cechy hamburczyków niejako spływają we mnie KN164; Pomocnicy, sąsiedzi, goście parlaukiečiai czy z jakiegoś tam Kowna Č32; Do dziś jak absurdalny dowcip wspominam słowa jednej cnotliwej zamorčanki K131; powiedział bardzo zadowolony mieszkaniec Donbasu i dumnie wyciągnął szyję A276; On jest tu tylko jeden taki, šaukliškis TG22. Za derywat tej kategorii słowotwórczej należy uznać również derywat z przyrostkiem -oidas kaunoidas (: Kaunas) „mieszkaniec Kowna”. W szerszym kontekście wyczuwalne jest znaczenie pejoratywne, najprawdopodobniej dlatego wybrano nietypowy przyrostek nazw osób według pochodzenia -oidas, który w wykazach afiksów zwykle nie jest podawany (zob. LKG, DLKG, Pakerys 1994), lecz w przypadku opozycji słowotwórczej należy go wyodrębnić (por. diftongoidas Kazlauskaitė 2000: 52): Prawdziwy kaunoidas. Taka rasa K325. Z utworzonymi za pomocą przyrostków kategorii słowotwórstwa nazw miejsc -ynas, -ynė, -uma i -idė neologizmami są tarvydynas, stribokynas, vėmalynė, judruma, drakonidė. Znaczenie niektórych derywatów jest jasne, np. judruma „ruchliwe miejsce” (Pačioj judrumoj, prisiglaudus rūmų sienos <...> sėdėjo sena moteris DK9); inne wymagają do zrozumienia kontekstu: tarvydynas (: Tarvydas – bohater utworu) „miejsce, w którym mieszkają Tarvydasowie” (nutempė į troškintais kopūstais nešantį tarvydyno liūną SR47); stribokynas (: *stribokas : stribas) „siedziba striboków / stribów” (Ten buvo pats stribokynas ir saugumas BLB97). Znaczenia przenośne mają neologizm drakonidė, użyty w znaczeniu strasznego miejsca, oraz vėmalynė, którą określa się potok słów, np.: plūstamės prišnerkštoje 19 rembrantiškų atspalvių drakonidėje K317–318; Visus tenkina pusiau įvaldytas verlibras ir vos ne beprasmiškų atsitiktinių žodžių vėmalynė TG158. Gana aiškią reikšmę turi kuopiniu pavadinimu laikytinas priesagos -ija vedinys esinija (: esinys) „esinių visuma“, pvz.: Sutapai su savimi, su jais, su visa esinija K160. O naujadaro podana angelija (: angelas); aby zrozumieć znaczenie „anioły, ogół aniołów”, potrzebny jest kontekst – mowa o niebie, np. : Powiedz, co chcesz – niebo i jego dusze mają poczucie humoru, a jego aniołowie również! Pavieniai naujadarai skirtini įvairioms kitoms darybos kategorijoms: veiksmo K434. Za nazwy rezultatów uznać należy derywaty z przyrostkami -alas i -(i)onė: džeržgalas, kraigalionė; za nazwę narzędzia – derywat z przyrostkiem -iklis: skaliklis (: skalauti); za nazwy według różnicy płci – agronomienė, pastalininkaitė (: pastalininkas, zob. LKŽPK); za zdrobnienia – draugaitė (Tokios tai buvom neišskiriamos draugaitės GD19) i kelnaičkos (kaip griuvo, kelnaičkos nusmuko jam ant kulnų Č174); niezalecany w języku ogólnym przyrostek -ka ma wyraz wyprowadzony od zapożyczenia šnapsorius 19 Apie jį žr. 2.1. JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 8 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywat šnapsorka (Palubinskytė buvo šnapsorka A29). Znaczenie niektórych derywatów (agronomienė „żona agronoma”, pastalininkaitė „córka pastalininkasa”, kraigalionė „to, co nabazgrane, napisane” i in.) jest całkowicie jasne: einu ir sutinku pačią agronomienę A87; ant keliolikos kitų kūnų gulėjo ir vargšė pastalininkaitė SRII172; šita jo kraigalionė vienareikšmiškai netiko publikuoti DD171. O na przykład kontekst pomaga zrozumieć znaczenie neologizmu skaliklis „środek do płukania” – obok użyto derywatów o analogicznej budowie, uwzględnionych w słownikach: Ištisas arsenalas dantims – šveitikliai, skalikliai, plovikliai, gremžikliai DD93. Leksykalne znaczenie neologizmu džeržgalas (tak w utworze nazywany jest rower) jest oddalone od słowotwórczego – aby je zrozumieć, potrzebny jest szerszy kontekst: tik brinkt tą džeržgalą ant žemės Č26. 1.2. Rzeczowniki utworzone za pomocą p r z e d r o s t k ó w: 8. Za potencjalne derywaty uznaje się utworzone za pomocą przedrostka bezwyrazy bekiaušis i besaulė: pierwszym określa się osobę, a drugi uzupełnia szereg nazw przedmiotów nieożywionych (o derywatach bezprzedrostkowych zob. LKG 1965: 431–432). W języku litewskim za pomocą przedrostka be-, oznaczającego najczęściej brak tego, co zostało powiedziane w wyrazie podstawowym, tworzy 20 się zarówno rzeczowniki, jak i przymiotniki. Użycie pokazuje, że besaulė jest rzeczownikiem mającym znaczenie „ciemne miejsce, bez słońca”: Svogūnai iš lauko įkalnės sukeliavo rūsio besaulėn EK134. Derywat bekiaušis został użyty w znaczeniu przenośnym – tak nazywa się mężczyzn noszących spódnice: škotams reikia už marškinių prikišti duonos kepalų, kad būtų dar panašesni į bobas, nes jau dabar su sijonais, ir išvadino juos bekiaušiais, nes, anot jų, po bobų sijonais, kaip žinoma, kiaušų nebūna SR208. Za pomocą przedrostka poutworzono spełniające wymagania typu słowotwórczego derywaty pomentė „miejsce pod łopatką” i polėkštė „talerz kładziony pod innym talerzem”: 21 pierwszy oznacza miejsce znajdujące się pod przedmiotem, którego nazwa została podana w wyrazie podstawowym, a drugi oznacza „przedmiot znajdujący się lub przeznaczony do znajdowania się pod przedmiotem nazwanym wyrazem podstawowym” (LKG 1965: 431), np. : Nubundi naktį lyg su peiliu pomentėj K362; dailioje fajanso lėkštėje su sidabro polėkšte SRII104. Miejsce oznaczają pochodne od przedrostka: pariešė (: Riešė) „miejsce wzdłuż Riešė” oraz pažolė 22 „miejsce wzdłuż trawy”, np.: bet apie aštuntą miglos išsisklaidys, pariešės alksnių ir žilvičių lapai 23 pradžius GD308; Tarp medžių pažole vinguriavo tirštas rūkas KE116. Aby zrozumieć znaczenie neologizmu prierūkis utworzonego z przedrostkiem „prawie mgła”, potrzebny jest kontekst: ir taip prietemoj, toks buvo prierūkis, nuvažiavo balzganu 24 20 W LKŽe i BŽa odnotowano wyłącznie przymiotnik besaulis, -ė. 21 Przykładów użycia rzeczownika polėkštė w DLKT i Google jest niemało (łyżkę odkłada się na polėkštė DLKT; Talerze główne kładzie się albo do polėkštė, albo na rozłożoną serwetkę G), lecz nie został on uwzględniony w słownikach. 22 Nazwa rzeki Riešė jest wymieniona w tekście. 23 To, że rzeczownik pažolė nie został uwzględniony w słownikach ani w kartotece uzupełnień, może być również pomyłką – w LKŽe odnotowano przysłówek pažoliais. 24 Dopiero z kontekstu wynika, że derywat prierūkis tworzy opozycję słowotwórczą z rzeczownikiem rūkas, a nie z czasownikiem prirūkti. JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów polskich pisarzy ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 litewskich | 9 ścieżką A72. Derywatem z przedrostkiem uzuzsapnis (: sapnas) nazywa się to, co znajduje się poza snem: Gerai pasirausę savo, o ir kitų <...> piliečių tamsiuose užsapnių urveliuose KE180. 1.3. Spośród 72 neologizmów złożeń znalezionych w utworach 72 litewskich pisarzy 63 mają drugi człon rzeczownikowy. Są to złożenia determinatywne – ich pierwszy 25 człon zawęża (uściśla) rzecz oznaczaną przez drugi człon – zasadniczo znaczenie takich tworów jest równe znaczeniu połączenia wyrazowego (więcej zob. Urbutis, 2009: 49–51), np.: badavietė „miejsce głodu”, sielaspengsmis „dźwięczenie duszy”, žodžiagarsis „dźwięk słowa“. Pierwszym członem 28 złożeń jest rzeczownik: badavietė, bobkalnis, drambliakojis, driežauodegis, gaidponis, garsasiūlis, krišnosparnis, krūtinplaukiai, langastiklis, mėšlajūrė, migdolmedis, obelžiedis, siūlagarsis, siūlažmogis, smėlkelis, šiknaskylė, šūdmėsė, veiksmažmogis, vidurkaktis, vilklaikis, voraklynis, žmoggyvis, žmogpaukštis, žodžiagarsis, žvaigždėraštis, žvilgsniašūdis, złożenia 26 sielaspengsmis i spengsmasielis opierają się na tych samych dwóch rzeczownikach (siela i rzeczowniku spengsmas podanym w LKŽPK). Pierwszy człon 21 złożenia z drugim członem rzeczownikowym opiera się na przymiotniku: aukštakilmis, -ė; pijany dzień; pijana noc; długopyski; gorąca woda; dziurawiec, -ka; błędna droga; krzywoogonowy, -a; pasze kombinowane; głupkowaty filmowiec; głupiec, -czyni; 27 różowooki, -a; słabeusz; krzywonogi; rzadkokędzierzawy, -a; cichogłośny; grubonosy, -a; łagodnyjęzycznik, -czka; świętoczas; światłosen; twardogrzybiety, -a. Innych typów złożeń jest zaledwie po kilka: na czasownikach opierają się pierwszy człon złożenia prapłęštgerklis, -ė; šikdarbis oraz varvaklynis, złożenie utworzone z zaimka i rzeczownika saviparodija, z przysłówka aukštyn i rzeczownika koja – aukšynkojis, z liczebnika i tarpuerdvis; daiktavardžio – devynbėdis, -ė; iš prielinksnio tarp ir daiktavardžio erdvė sudarytas dūrinys trudno powiedzieć, czy złożenia Keletas dūrinių opierają się na przysłówku pusiau, czy na pusministris ir pusvadis, o dūrinio pirstmergė pirmasis dėmuo sudarytas iš ištiktuko. rzeczowniku pusė Mają jeden nietutejszy człon: rzeczownik egomanija utworzony z łacińskiego słowa ego i manija, w złożeniu hipererdvė pierwszym członem jest część hiper-, wskazująca przekroczenie normy (TŽŽ 299), drugi człon złożenia judologas opiera się na członie -logas, piąte – nurodančiu žmogų, kuris tyrinėja pirmuoju dėmeniu nurodytą sritį, o naujadaro karvalogija antrasis dėmuo -logija nurodo ryšį su mokslu (apie -logas, -logija žr. TŽŽ 444). 25 „Didžiausios sudurtinių daiktavardžių dalies antrasis sandas remiasi daiktavardžiais ir tik maždaug kas na czasownikach” (Keinys 1999: 69), a więc neologizmy potwierdzają tę tendencję. 26 BŽa pateiktas analogiškos darybos dūrinys žvaigždėlapis. 27 Najprawdopodobniej pierwszy człon złożenia opiera się na przymiotniku kvaišas, -a, choć nie można wykluczyć, że mógłby być również wiązany z czasownikiem kvaišti. JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 16 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wyśmiewać się“. Znaczenie neologizmu (i część mowy) wyjaśnia się w połączeniu wyrazowym lub zdaniu, np.: na swojej twarzy, na drgającym, robaczywym, <...> wypchanym powoli poruszającymi się zaskórnikami K367; Ta jesień była długa, ciepła i bardzo śliwkowa TG27; On leży nagi na wodzie. Wyciągnąwszy ręce w obie strony. Jak gdyby się poddał. Przed tą kruchą sztywnością VP128; 40 zwracając się ku meblom wygładzonym spojrzeniem i rękami. Sztywni, niemi VP29; Nad górami na drugim końcu doliny – obłoczek, w sztywnym powietrzu dym prawie się nie rozprasza VP70; jej szydercze siostry SRII124. Neologizm šabakšynuotas, -a został utworzony analogicznie do użytych obok i utrwalonych w słownikach derywatów z tym samym przyrostkiem: akmenuotas, -a, krūmuotas, -a: były to wyłącznie pastwiska Nowoków: kamieniste, zakrzaczone, porośnięte chaszczami – jedna nazwa, że pastwiska TG72. 2.2. D e r y w a t y p r z e d r o s t k o w e. Do typu derywatów przedrostkowych beutworzonych od rzeczowników (zob. LKG 1965: 590) należą neologizmy benuotolis, -ė (: nuotolis) „niemający odległości” i bepalatis, -ė (: palata) „niemający sali”. Przymiotniki te utworzono przez analogię do użytych obok, odnotowanych w słownikach derywatów o takiej samej budowie: begarsis, -ė; bekryptis, -ė; bevietis, -ė – leksykalne znaczenie neologizmów uwydatnia i przyciąga uwagę adresata powtórzenie derywatów o analogicznej budowie: to, co wydawało się już utracone na wieki, nagle wyłoniłoby się z szarej, bezgłośnej, bezodległej, bezkierunkowej mgły GD364; oddział był przepełniony, a nas, takich bezmiejscowych i bezsalowych, było około dwudziestu 41 TV167. 2.4. D e r y w a t y s u f i k s a l n e: od czasownika grimzti z końcówką -us, -i utworzono nienotowany w słownikach przymiotnik grimzdus, -i „do którego się pogrąża” (październikowe noce są głębokie i pogrążające B114), z końcówką -as, -a utworzono derywat nepasotas, -a (: nepa(si)sotinti) „nienasycony, niezaspokojony”: Wkrótce znów zleciały się te nienasycone orły 42 KR129. 2.5. Z ł o ż e n i a . W języku litewskim złożenia przymiotnikowe zazwyczaj mają „znaczenie leksykalne wyraźnie zależne od obu członów” (LKG 1965: 591) i często występują z drugim członem odimiennym (rzeczownikowym lub przymiotnikowym). Pierwszym członem takich złożeń jest najczęściej wyraz związany z rzeczownikiem (drugim członem) jako jego przydawka (zob. LKG 1965: 596; DLKG 2005: 229). W utworach pisarzy litewskich znaleziono 44 złożenia przymiotnikowe, z których 42 mają drugi człon rzeczownikowy. Najczęściej pierwszy człon złożeń ma charakter przymiotnikowy. Wskazują one wyróżniającą cechę przedmiotu oznaczanego drugim członem, mówią, co ten 40 Apie jį žr. 1.1. 41 W utworze Leonarda Gutauskasa przecinka między jednorodnymi przydawkami się nie stawia. 42 Trudno z całą pewnością stwierdzić, że nie jest to rzeczownik występujący jako przydawka dopowiedziana (z tym tworem znaleziono tylko jeden przykład). JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 17 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przedmiot ma szczególnego (więcej zob. LKG 1965: 596–597; DLKG 2005: 229): didžiakilpis, -ė, didžiapautis, -ė; liūdnakis, -ė; niebieskospodni, -a; miękkousty, -a; brudnonosy, -a; szaroszyi, -a; szerokonosy, -a; 43 pełnopiérśna; czerwonofutry, -a; czerwonoceglany, -a; czerwonobrzegi, -a; czerwonokurtkowy, -a; różowoboki, -a; przejrzystopióry, -a; skrytosskrzydły, -a; zielonodenny, -a; zielonoduszy, -a; zielonooki, -a; sędziwiórkowaty, -a. Znaczenie leksykalne niektórych złożeń pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym, np.: wielkopętkowy, -a „który ma duże pętle” (Węzły są bardzo wymyślne, wielkopętkowe KE47); szarokarkowy, -a „który ma szarą szyję” (Szarakarkowa wrona. Na balkonie dziobie kromkę batonu K284); różowoboki, -a „którego boki są różowe lub czerwone” (Dopłynąwszy do różowobokiej dzikiej gruszeczki KE215). Przymiotnikami określa się nazwane lub domyślne rzeczowniki oznaczające konkretne rzeczy, np. : Są tacy, którzy stoją na wzgórzu, wyprostowani, wielkobarcy, a cały świat – stado krów pod nogami LM79; zatrzymał tylko smutnooki głowa rodziny SR82; Dwaj niebieskospodni milicjanci spacerowali po miasteczku TV167; pożyczano mnie i wózek gromadce tych brudnonosych gadatliwych dziewcząt GD20; szerokonozdrzy karmiciel cieląt K401; taki już charakter tej pulchnołonowej sznurkowej lalki KE149; usiłuje postawić na parapecie utuczoną rudą kotkę K363; oparty o ceglany komin K353; do ceglanych domów położniczych K396; słyszy, jak za krzakiem skrzeczy jakiś czerwonokoszulowy człowieczek K305; Dlatego tamten cierpliwy kamień bóg zamienił w przejrzystopiórego ptaka nadziei KR23; Nieważne, kim by był – kładką, człowiekoptakiem, aniołem skrytoskrzydłym czy centaurem K250; jak barman do wysokiej szklanki <...> z glinianego dzbanka chluśnie zimnej wody i 44 zielonodna szklanka zabarwia się na białawą barwę mlecznej mgły VP14; głupio podskakuje nie sędziwiórkowaty starzec, lecz naiwny bohater hollywoodzkiej komedii KE150. Znaczenie leksykalne niektórych złożeń oddaliło się od słowotwórczego, na przykład przymiotnik miękkousty, -a, którym określa się spersonifikowany smutek, jest używany w znaczeniu przenośnym „niebolesny, nieprzytłaczający” ([smutek] Lekki, miękkousty, niebolący. Ze znakami twórczej tęsknoty K285); przymiotnikiem zielonoduchy, -a, mającym znaczenie „który jest zielonego koloru”, określa się dno morza i pole (I nagle z tego zielonoduchego dna morza K321; tysiące przejrzystych papużek, które na krótko rozbłysły nad zielonoduchym polem K322), natomiast przymiotnik zielonooki, -a ma znaczenie „który ma zielone oczy” (wschód słońca, zielonooka kobieta K295). Złożenia prążkowanoręki, -a; pięknouśmiechnięty, -a; różnobarwny, -a; wielopłaszczyznowy, -a; wielkoduszny, -a; wielkoduszny, -a; szeroko uśmiechnięty, -a; prastakilmis, -ė ma znaczenie słowotwórcze „mający to, charakteryzujący się tym, co wskazuje drugi człon, określany przez pierwszy” (DLKG 2005: 230). Leksykalne znaczenie niektórych złożeń zasadniczo pokrywa się ze znaczeniem słowotwórczym, np. dryžuotarėmis, -ė „który ma paskowane oprawki” (z paskowanymi okularami K453; zdumionymi oczami obserwowała tę 43 Uważa się, że pierwszy człon złożeń didžiakilpis, -ė i didžiapautis opiera się na przymiotniku didelis, -ė, a nie didis, -i (o niezgodności podstawy semantycznej i formalnej zob. Urbutis 2009: 101). 44 O nim zob. 1.3. JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 18 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 różnorodny płomienisty blask GD113; Oni [pisarze] tam żyją wystarczająco wieloplanową gyvenimą KN129; [vyriškis] Plačiašypsnis, retos padermės K416; o prastakilmiai nugalėtojai siautėjo kaip senovės barbarai GD120), kiti dūriniai turi perkeltinę reikšmę (metaforiška alternatywną używalność), np.: gražiašypsnis, -ė „przyjemny, jasny” (spieszę opowiedzieć o įspūdį, kurį sukėlė viena užsienio radijo laida K253); plačiadūšis, -ė „kuris atviras, atlapaširdis“ (jo dziwnym i gražiašypsnį mężczyźni jeden po drugim skapitulowali przed tym szerokodusznym pierdzielem SRII147); plačiaširdis, -ė „który ma wielkie serce” (plačiaširdės miłości sprzedawczyni SR45). Przymiotniki apvalažandis, -ė („którego forma przypomina policzki”); putliažandis, -ė 45 („którego forma przypomina pulchne policzki”); rantytanosis, -ė („który ma karbowany nos”) mają znaczenie słowotwórcze „podobny do przedmiotu wskazywanego przez drugi człon, 46 określany przez pierwszy” . A te neologizmy występują jako epitety, np.: ona [dziewczyna] zupełnie przestała przypominać tę okrągłolicą wiśniową SR167; Za oknem – najdziwniejsze kształty pulchnolicych chmur K285; To oni [dzieci] jako pierwsi zauważali statki mew z karbowanymi dziobami BLB17. Złożenia z dwóch rzeczowników – auksakanopis, -ė, drambliakojis, -ė, kardadantis, -ė, klastaakis, -ė i 47 paršasnukis, -ė – wskazują na „wyróżniającą część oznaczanego przedmiotu, która zostaje wyrażona drugim członem, a scharakteryzowana pierwszym” (DLKG 2005: 231). W przymiotnikach auksakanopis, -ė „który ma złote kopyta” (złotokopytny jeleń ani kroku tak nie stawia GD418); drambliakojis, -ė „którego nogi przypominają nogi słonia” (Ten również był brudny, w kolorze i o zapachu niewyprawionej skóry, słoniostonogi KE173); paršasnukis, -ė „którego pysk przypomina pysk prosiaka” (moje prosiaczkopyskie diablątka K452) pierwszy człon mówi, do czego podobna jest część przedmiotu wyrażonego wyrazem określanym. Dwa złożenia mają przenośne znaczenie podobieństwa: kardadantis, -ė „którego zęby (ostre) są jak miecz” (Miecznozęby tygrys, jeśli nie więcej B84) i klastaakis, -ė „podstępny” ([dzień] białozębny i podstępnieoki, skryty i szczerozłoty, płomienny, oddalający się EK146). Kilka złożeń utworzono z czasownika i rzeczownika. W derywatach tego nieproduktywnego typu imiesłów wskazuje wyróżniającą część oznaczanego przedmiotu. pirmasis dėmuo (kaip yra įprasta) remiasi veiksmažodžio neveikiamosios rūšies būtojo laiko Wszystkie derywaty o znaczeniu dosłownym występują w połączeniach: sužeistais laužtasparniais eina konkrečių daiktavardžių epitetais: laužtasparnis, -ė (: laužtas, sparnas); nupjautabuožis, -ė (: nupjauta, buožė); surauktakaktis, -ė (: suraukta, kakta), pvz.: o gal ir ne drugeliais jos užsiklojusios, sakalais K359; išsitraukė savo nupjautabuožę strielbą SRII288; aplink apstu pasipūtusių, surauktakakčių, savin suropojusių „kūrėjų“ K188. 45 Ten derywat ma samogłoskę łączącą -a-, a nie -ia-, jak zwykle w tego typu derywatach, np. apvaliagalvis, apvaliadugnis itp. 46 Neologizm najprawdopodobniej opiera się na znaczeniu rzeczownika nosis „wystająca, spiczasta część przedmiotu (dziób statku, dziobek naczynia, czubek buta itp.)“ DLKŽ. 47 Šis darinys kūrinyje vartojamas ir kaip daiktavardis, žr. 1.3. JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 19 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 W derywacie tūkstantveidis, -ė, który należy uznać za formację potencjalną, występujący jako pierwszy człon liczebnik główny tūkstantis wskazuje liczbę części przedmiotu określanego przez wyraz określający, lecz w tekście ten neologizm został użyty w znaczeniu przenośnym – opisana nim spersonifikowana poezja ma nie dokładnie tysiąc, lecz po prostu wiele twarzy, innymi słowy, jest 48 różnorodna: dlatego poezja ma być nie tylko dwulicowa, lecz także tysiąclicowa, jednak nie w sensie demonicznym, a boskim K248. Neologizm savipakankamas, -a (: save, pakankamas) należy uznać za formację typu nieproduktywnego utworzoną od zaimków i przymiotników (zob. LKG 1965: 601). Ten przymiotnik został użyty w znaczeniu „taki, któremu wystarcza on sam” – zasadniczo powtarza się nim treść wyrażoną przez sąsiadujące połączenie wyrazowe: wielkim nacjom wystarczają one same, są samowystarczalne, a bez potrzeby DK62. Neologizm viršmentalinis, -ė, używany w znaczeniu „znajdujący się wyżej niż umysłowy”, opiera się na przyimku virš i międzynarodowym przymiotniku mentalinis: Viršmentalinės sferos K142. 49 2.6. Znalezione w omawianych tekstach 9 neologizmów należy uznać za derywaty formacji m i e s z a n e 50 j: z przedrostkami iki-, po oraz przyrostkami -iškas, -a; -inis, -ė tworzą neologizmy ikidonelaitiškas, -a „istniejący przed Donelaitisem“ (Ikidonelaitiškoji Lietuvos era, neįtikėtina DD189); ikikolumbinis, -ė „istniejący przed czasami Kolumba“ (tenykštės ikikolumbinės dvasios aiškiai trūko KN184); ikimobiliakinis, -ė KN122 „istniejący przed telefonami komórkowymi“ (Ikimobiliakinė balanos gadynė KN122); podekartinis „powstały po Kartezjuszu“ (podekartinis mąstymas K252); priešišėjiminis, -ė „powstający przed wyjściem“ (sunkiai nupasakojama priešišėjiminė būsena K169). Chociaż neologizm 51 potragedinis, -ė teoretycznie mógłby opierać się na przymiotniku tragedinis, -ė, uważa się, że opozycję słowotwórczą tworzy z rzeczownikiem tragedija (a więc jest wynikiem prefiksacji i sufiksacji), ponieważ jest używany w znaczeniu „powstały po tragedii“ (herojų, kuris patiria potragedinės erdvės katarsį K148). Za derywaty o mieszanym sposobie derywacji (kompozycji i sufiksacji) można uznać również neologizmy zawierające człon virš oraz przyrostki -inis, -ė i -iškas, -a: viršliteratūrinis, -ė; viršsąmoninis, -ė; drobnochuligański, -a. Derywaty nadliteracki, -a; nadświadomy, -a formalnie mógłby opierać się na przymiotniku literacki, -a oraz odnotowanym w ND rzeczowniku nadświadomość, ale pod względem semantycznym są one bliższe połączeniom wyrazowym: nadliteracki, -a „znajdujący się ponad literaturą, wyżej niż literatura”; nadświadomy, -a „znajdujący się ponad świadomością, wyżej niż świadomość”. Neologizmy występują jako epitety rzeczowników o różnym znaczeniu, np.: zabraknie mu jakiegoś „nieliterackiego” albo „nadliterackiego” światła 48 Zatem neologizm tūkstantveidis, -ė opiera się na znaczeniu wyrazu podstawowego tūkstantis „wyrażającym nieokreśloną wielość” LKŽe. 49 Apie šį darinį, vartojamą ir Viktorijos Daujotytės tekstuose, žr. Vaskelienė 2016: 162. 50 O mieszanych sposobach derywacji zob. Urbutis 2009: 340–342, Keinys 1999: 82, przymiotniki mające przedrostki i przyrostki wymieniane są również w LKG 1965: 591. 51 W tekście Kęstutisa Navakasa wyróżniony neologizm ikimobiliakinis opiera się na żargonowym wyrazie mobiliakas (zob. bank konsultacji Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: http://www.vlkk.lt/konsultacijos/791mobiliakas (dostęp: lipiec–sierpień 2017 r.). JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 20 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 K76; ptasia „natura Drozdа” reprezentuje od razu dwa światy – podświadomy i nadświadomy K248; 52 zostanie to zrobione dopiero po zgromadzeniu wystarczającej ilości promieniującej energii, Łaski i nadświadomej przejrzystości K338. Neologizm smulkiachuliganiškas, -a opiera się na przymiotniku smulkus, -i i rzeczowniku chuliganas oraz zawiera przyrostek -iškas, -a (Tą [pracą] musieliśmy odkupić nasze drobnochuligańskie winy TV66). 53 3. CECHY SŁOWOTWÓRCZE I SEMANTYCZNE NEOLOGIZMÓW CZASOWNIKOWYCH I ICH FORM CECHY W tekstach litewskich pisarzy znaleziono 36 neologizmów czasownikowych (i ich form): 25 utworzonych za pomocą przedrostków, 9 za pomocą przyrostków, a 2 uznaje się za derywaty o niestabilnym systemie poziomów słowotwórczych (zob. rys. 4). RYS. 4. Neologizmy czasownikowe (i ich formy) Większość neologizmów (28, tj. 78 proc. wszystkich derywatów) opiera się na wyrazach podstawowych uwzględnionych w słownikach, 8 (tj. 22 proc.) opiera się na potencjalnych wyrazach podstawowych. 3.1. Czasowniki utworzone za pomocą 8 przedrostków: su- (subeždžionėti, sudizaininti, suformatuoti, suka binti, suklemensėti, supopierėti, sustulpėti), pa- (pakiaulavoti, pakiaulinti, pavioletuoti), nu- (nušurmuliuoti, nužlebsėti, nuvampyrinti), pra- (pravirventi, praskurnėti, pratursenti), iš- (išbaisinti, išmėšlinti, išsispruzdinti), į- (įskausminti, įsikaburkštinti), ap- (apsibumbuluoti), at- (atvibruoti), par- (parkriokinti), už- (užsigeležinti). Większość (18) 52 Należy zwrócić uwagę, że neologizm, podobnie jak użyty obok niepochodny od przedrostka przymiotnik neliteratūrinis, -ė, zapisuje się w cudzysłowie. 53 Galima ir kitokia šio naujadaro darybos interpretacija: kadangi žodžių junginys smulkus chuliganas yra uzyskawszy samodzielne znaczenie, można powiedzieć, że przymiotnik smulkiachuliganiškas, -a został utworzony z tego połączenia wyrazowego z priesaga -iškas, -a. 69 proc 25 proc. 6 proc. priesagų vediniai priešdėlių vediniai dariniai su nenusistovėjusia darybos pakopų sistema JOLANTA VASKELIENĖ. Osobliwości słowotwórstwa i semantyki neologizmów litewskich pisarzy | 21 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 derywatów z przedrostkami opiera się na odnotowanych w słownikach czasownikach podstawowych, np.: subeždžionėti (: beždžionėti), suformatuoti (: formatuoti), nušurmuliuoti (: šurmuliuoti), praskurnėti (: skurnėti) i in.; kilka (7) – na potencjalnych wyrazach podstawowych: sudizaininti (: *dizaininti : dizainas), suka binti (: *ka binti : kalba), suklemensėti (: *klemensėti : Klemensas), supopierėti (: *popierėti : popierius), pakiaulavoti (: *kiaulavoti: kiaulė), pavioletuoti (: 54 *violetuoti : violetinis?), nuvampyrinti (: *vampyrinti : vampyras). Przedrostki w różny sposób modyfikują znaczenia czasowników podstawowych – nadają czynności oznaczanej przez wyraz podstawowy dodatkowe cechy. Neologizmy z przedrostkiem suwskazują na intensywność i zakończenie czynności, np.: subeždžionėti „przemienić się w małpę”, sudizaininti „zakończyć projektowanie”, suformatuoti „zakończyć formatowanie”, suka binti „przemienić w język”, suklemensėti „przemienić się w Klemensa / stać się podobnym do Klemensa”, supopierėti „przemienić się w papier”, sustulpėti 55 „przemienić się w słup, stać się podobnym do słupa”. Znaczenia niektórych derywatów wyjaśniają się w minimalnym otoczeniu leksykalnym (Dotknęła na stole srebrnego widelca. Nie, nie tę, którą sam stworzył, „zaprojektował“ DK10; Nawet jeśli mówisz, ten język jest sformatowany 56 zupełnie inaczej KN49; Zatem w istocie mówimy tu nie o bezsilności rzeczywistości, lecz rzeczywistości językowej (ujęzykowionej?) K83), innym potrzebny jest szerszy kontekst (utworu) (Powiedział, że dziewięcioro nędzarzy dorobiło się i sklemensiało KR111 – Klemens jest bohaterem utworu). Niektóre derywaty prefiksalne użyte są w znaczeniu przenośnym: działanie przedmiotu nieożywionego zostaje przeniesione na człowieka (On jeszcze pomacha Keršei ręką (na plakacie ręki nie widać, ale to nieważne) i milknie, „upapierowia się“, staje się niemym produktem poligrafii B56; Ten – dziś gość w domu – siedział „słupiejąc“ DK93) albo, odwrotnie, rzecz nieożywiona (abstrakt Ego) zostaje scharakteryzowana imiesłowem czasownika oznaczającego konkretne działanie (cząstki „uzmałpionego“ Ego K390). Neologizmy pakiaulinti i hybryda pakiaulavoti należy uznać za synonimy – oba używane są w znaczeniu „zrobić komuś świństwo“: Czy może zostałem mu coś winien? Albo może najokropniej mu świństwo zrobiłem? Robienie świństw to ja potrafię Č192; zachce się komuś zrobić świństwo, tak bardzo się zachce Č108. Znaczenie intensywności działania ma neologizm pavioletuoti, oparty na nie litewskim słowie potencjalnym, utworzony przez analogię do użytych obok zwykłych derywatów prefiksalnych pajuoduoti, pamėlynuoti. Neologizm używany jest w znaczeniu „stać się fioletowym“ (drzewa o tej porze stoją poczerniałe, posiniałe, pofioletowiałe A448). Kilka neologizmów utworzono z prefiksem nu-: czasowniki nušurmuliuoti „oddalić się, szumiąc“ i nužlebsėti „odejść, odczłapać“ pokazują, że działanie oznaczane przez wyraz podstawowy skierowane jest dalej (A o dopiero co rozszumianych dniach świąt albo powszechnego obżarstwa 54 Czasownik ma obcy przyrostek -avoti (zob. Wykaz wielkich błędów językowych (słowotwórstwo). Dostęp online: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/didziosios-klaidos/zodziu-sandaros (dostęp: sierpień 2017 r.). 55 Nie można wykluczyć, że czasownik sustulpėti jest kalką. 56 Uświadamiając sobie nowość, zwracając na nią uwagę, neologizm zostaje wyróżniony w utworze. JOLANTA VASKELIENĖ. Lietuvių rašytojų naujadarų darybos ir semantikos ypatumai | 22 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 zna tylko jeden czy drugi bardziej pomysłowy napis reklamowy EK70–71; I on się otrzepuje, powłócząc nogami, pójdzie do swojej zagrody Č161). Za derywat okazjonalny należy uznać imiesłów czasownika nuvampyrinti (najprawdopodobniej użyty w znaczeniu „wyczerpany przez wampira”), który wskazuje na intensywność i zakończenie cechy wynikającej z czynności: kochaj (Boga, Wszechświat, dziecko, drzewo, zwierzę, rozgwieżdżone niebo...) – a nie będziesz mieć żadnych trosk energetycznych, nigdy nie poczujesz się wyciśnięty jak cytryna, zwampiryzowany przez tych, którzy również są już puści K119. Przedrostkowe derywaty pravirventi, praskurnėti, pratursenti oznaczają, że czynność wyrazu bazowego odbywa się obok kogoś (jest to typowe znaczenie derywatów z przedrostkiem pra-, zob. LKG 1971: 285; DLKG 2005: 403). Znaczenie derywatów uznawanych za potencjalne (wszystkie są używane do określenia pewnego (szybkiego) przejścia obok) wyjaśnia się z kontekstu, np. : Taki, 57 tylko o wiele mniejszy [diabeł], nocą przemknął po podłodze i wpełzł do nory LM14; na razie nikt nie jedzie, nawet piesek nie przebiega Č169; Przez podwórze w tej chwili, gdyby czegoś potrzebowała, może przemknąć najwyżej jakaś gospodyni Č156. Dwa neologizmy utworzono z przedrostkiem į-: czasownik įsikabulkštinti „wejść” wskazuje, że czynność jest skierowana w określonym kierunku – w tym przypadku ku górze (Jis pagiriodamas turėjo įprotį eiti į mišką ir įsikaburkštinti į aukščiausią eglę A32), natomiast czasownik įskausminti „zranić” ma znaczenie intensywności (Tyla... Jinai karališkais šilkais apmuturiuoja triukšmo įskausmintas mūsų ausis K295). Za potencjalne derywaty uznaje się czasowniki utworzone z przedrostkiem iš-, modyfikującym czynność wyrażaną przez czasowniki bazowe: czasownik išsispruzdinti „z wielkim trudem wydostać się” oznacza kierunek czynności wyrażanej przez czasownik podstawowy – z wnętrza na zewnątrz (Reikėjo išsispruzdinti iš palovio A104), natomiast czasowniki išbaisinti „uczynić strasznym” i išmėšlinti „ubrudzić obornikiem” oznaczają intensywność i zakończenie czynności (Ne metai taip išbaisino Broniaus balsą, o tarnyba A102 ; Pavydėkit visi, neįmesti į vandenį ir neišmėšlintieji! A476). Z innymi przedrostkami znaleziono po jednym neologizmie: apsibumbuluoti, atvibruoti, nuliaušti, parkriokinti, užsigeležinti. Derywat przedrostkowy apsibumbuluoti jest 58 używany w znaczeniu „odejść bąblami”, natomiast derywat z przedrostkiem atvibruoti w znaczeniu „zbliżyć się, wibrując, drżąc, trzęsąc się”. Imiesłowy czynne obu czasowników są określeniami rzeczowników: pilku apsibumbulavusiu megztuku aptempta jos krūtinė, atrodė, net padidėjo dviem dydžiais DD173; Tik meilė yra į psichologinį lygmenį atvibravusi realybė K102. Derywat prefiksalny nuliaušti „nutriušti“ oznacza, że w czasie, gdy zachodzi czynność oznaczona czasownikiem podstawowym, coś (w tym przypadku czapka) ulega pogorszeniu (Antanas, apsivilkęs kiek gerėlesnį švarką, užsivožęs ne tokią baisiai nuliaušusią kepurę Č117), derywat 59 prefiksalny parkriokinti „(z hukiem, głośno) przywieźć, przytransportować“ 57 Neologizmy mają dodatkowe komponenty semantyczne. 58 Należy powiedzieć, że neologizmy nuliaušti, parkriokinti opierają się na innych niż podawane przez słowniki znaczeniach czasowników liaušti, kriokinti. 59 Apie priešdėlio nureikšmes daugiau žr. LKG 1971: 279–281. JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 23 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wskazuje, że „w czasie, gdy zachodzi czynność oznaczona wyrazem podstawowym, coś zostaje į namus“ (LKG 1971: 282) (kolchozas davė du traktorius, kurie ant tam tikslui padirbtų velkių skierowane lub odchyla się parkriokino patį didžiausią akmenį TV86), natomiast derywat prefiksalny užsigeležinti „zahartować się“ wskazuje na intensywność czynności (velnias užsigeležinusio negriebė A38). 3.2. 9 neologizmów to derywaty z przyrostkami -auti, -čioti, -inėti, -telėti (-telti), -uoti, -uliuoti. Znaczenie niektórych derywatów jest łatwe do zrozumienia, np.: kugždinėti „powoli, stopniowo kugždėti, poruszać się, krzątać się“ (Iš tolo matyti, kaip viduje kažkas kugždinėja Č165); šasčioti „ciągle lekko szastnąć“ (mašina šasčiojo, lyg pati būtų žinojusi kelią VP18); sviduliuoti „niejednokrotnie błyszczeć, rozbłysnąć” (patrzył na nią, sviduliuojančią w zaczynającym gasnąć świetle późnego popołudnia VP81); vienišuoti „być samotnym” (pobyć z vienišuojančia duszą pól K258). Z kontekstu można wywnioskować znaczenie czasownika haliucinuoti „być jak w halucynacjach, nierealnie”, opartego na podstawie niewy­wodzącej się z języka litewskiego: Velniava, tikros tos saulėgrąžos ar tariamos, egzistuojančios ar haliucinuojančios sąmonės paribyje?! KE141. Derywaty tvirktelėti „trochę (roz)szaleć, puścić się” i mąstelti „trochę, krótko pomyśleć”, utworzone za pomocą przyrostka -telėti (-telti) oznaczającego czynność zdrobniałą, nie są typowe ze względu na niezgodność znaczenia 60 nadawanego przez przyrostek ze znaczeniem wyrazu podstawowego: tomis pikantiškomis, tvirktelėjusiomis istorijomis tarsi prieskoniais barstė pašnekesį DD61; mąstyti niekados nemąstė, gal tik mąsteldavo, bet subtiliai KE175 – w tym ostatnim przykładzie wyraźna jest figura powtórzenia. Neologizm vieninteliauti jest najprawdopodobniej używany w znaczeniu „być zupełnie samemu”. Uwagę adresata zwracają użyte obok siebie imiesłowy vieninteliaujanti, pačiaujanti, esanti, charakteryzujące i precyzujące rzeczownik Esybė: Žmogų, <...> žvelgiantį į kosmoso slaptybėje vieninteliaujančią (gal netgi – pačiaujančią; dalyvis esančią šiuo atveju netinka) Esybę, netrukus ima persekioti paranoja K389. Na potencjalnym wyrazie podstawowym opiera się neologizm šventžodžiauti, utworzony przez analogię do odnotowanego w słownikach derywatu piktžodžiauti (: *šventžodis : žodis), vartojamas reikšme „sakyti gražius, šventus žodžius“: Šventi ir sykiu šventžodžiaujantys šventas, žodžiai? K222 (w zdaniu powtarzają się słowa z rdzeniami šventir i žod-). 3.3. Naujadaras pasigrūdinėti (: grūdinėtis / pasigrūsti) laikytinas dariniu su nenusistovėjusia darybos pakopų sistema, nors neatmestina, kad tai mišrios darybos derywat – utworzony od czasownika grūstis za pomocą przedrostka pair i przyrostka -inėti. Czasownik pasigrūdinėti oznacza czynność powtarzalną „wielokrotnie, stopniowo przepychać się” (Na dworze oni wesoło pasigrūdinėja prie stalelių Č197). Za okazjonalny, użyty tylko w tym tekście i odpowiedni dla tego tekstu, uznaje się derywat dvivienišiauti, mający znaczenie „będąc we dwoje, czuć się samotnym”. Chociaż w języku litewskim nie występują złożenia czasownikowe, ten neologizm można traktować jako złożenie utworzone od podanego w ND neologizmu vienišiauti 60 W derywacie mąstelti można dostrzec kontaminację morfemów (mast-yti + -telti). JOLANTA VASKELIENĖ. Osobliwości słowotwórstwa i semantyki neologizmów litewskich pisarzy | ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 24 oraz liczebnika głównego dvi albo uznać za derywat o mieszanej derywacji, mający przerwany (sandūra dvi, vienišas, -a ir priesaga -auti). Bendrašakniai naujadarai vienišiauti ir dvivienišiauti formant, użyty w tym samym zdaniu: Kiedy jestem sam – jestem samotny, kiedy jestem z nią – jesteśmy samotni we dwoje KE162. 4. CECHY SŁOWOTWÓRSTWA I SEMANTYKI NELOGIZMÓW PRZYSŁÓWKOWYCH W analizowanych tekstach litewskich pisarzy znaleziono 36 nienotowanych w LKŽe, DLKŽ, BŽa, LKŽPK, ND przysłówków, które mają znaczenie sposobu i są utworzone za pomocą najbardziej produktywnego przyrostka -ai: 10 derywatów wyprowadzono od odnotowanych w słownikach wyrazów podstawowych: alpulingai, girtuokliškai, gudragalviškai, makabriškai, marginaliai, pasišventėliškai, rutiniškai, sąmoksliškai, siaurakaktiškai, vijurkiškai, natomiast 26 derywatów opiera się na potencjalnych wyrazach podstawowych, z których większość (23 derywaty, czyli 86 proc. przysłówkowych neologizmów) to neologizmy z przyrostkiem -iškas, -a: albatrosiškai (: *albatrosiškas : albatrosas), berazumiškai (: *berazumiškas: berazumis), ciceroniškai (: *ciceroniškas : Ciceronas) i in. Wiele neologizmów jest używanych jako ukryte porównania (lub epitety metaforyczne), np.: girtuokliškai ligotas mąstymas – myślenie [chore] jak u pijaka; gudragalviškai 61 klausinėti – pytać [rozumnie] jak mądrala; mintys sukasi vijurkiškai – myśli krążą [szybko] jak bąk; gaidžiukiškai dudena – dudni jak kogucik; kengūriškai nušokuoti – odskoczyć jak kangur; sugnybti kineziterapeutiškai – uszczypnąć jak fizjoterapeuta; drwić pajacowato – drwić jak pajac. Należy powiedzieć, że znaczenie wszystkich przysłówków wyprowadzonych od utrwalonych w słownikach (1) oraz potencjalnych wyrazów podstawowych (2) w połączeniu wyrazowym lub zdaniu jest jasne: (1) [dziewczyna] Zgrabna jak sarna górska, omdlewająco spragniona jak źródło KR38; z ociężałym i pijacko chorym myśleniem K239; nie warto pytać chytrze K232; jego śmiech makabrycznie rozbrzmiał pod kopułą kościoła DD189; krewetka jako obiekt w tym kontekście wyglądałaby bardzo marginalnie KN140; Życie nie jest przeżywane, lecz ciężko, cierpliwie, z oddaniem <...> wciskane w łoże Prokrusta K39; Robiła to codziennie, rutynowo KE196; przypomnienie ginekologa, by rutynowo poddać się badaniu w kierunku raka szyjki macicy DD95; milkną spiskowo K365; Zatem może nie warto i tego absolutyzować w sposób krótkowzroczny K250; gdyby myśli tak wirowo nie kręciły się w jego głowie K357; debilowato (: *debiliškas : debilas), europocentrycznie (: *europocentriškas : europocentrizmas), kogucikowato (: *gaidžiukiškas : gaidžiukas), głębinowo (: *gelmeniškas : gelmenys), haydnowsko (: *haidniškas : Haidnas), heterowsko (: *heteriškas : hetera), homerowsko (: *homeriškas : Homeras), kafkowsko (: *kafkiškas : Kafka), kangurzo (: *kengūriškas : kengūra), fizjoterapeutycznie (: *kineziterapeutiškas : kineziterapeutas), błaznowato (: *kvatokliškas : kvatoklis), fatalistycznie (: *likimiškas : likimas), mantrycznie (: *mantriškas : mantra), meduzowato (: *medūziškas : 61 medūza), mozartowsko (: *mocartiškas : Mocartas), po dyletancku (: *neišmanėliškas : neišmanėlis), wyczerpująco (: *nuovargingas : nuovargis), pajacowato (: *pajaciškas : pajacas), autodestrukcyjnie (: *savigrioviškas : savigriova), szmaragdowo (: *smaragdiškas : smaragas), zastygło (: *stinglus : stingti), robakowato (: *vabališkas : vabalas), jedynakowo (: *vieninteliavas : vienintelis). JOLANTA VASKELIENĖ. Cechy słowotwórcze i semantyczne neologizmów litewskich pisarzy | 25 ––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (2) niby jakiegoś anioła stróża, niezdarnego jak albatros posłańca z Tamtego Świata K143; przecież 62 tak bezrozumnie strzelacie Č74; mówi kazanie z natchnieniem. Czasem retorycznie, po cycerońsku Č195; wśród debilowato rechoczących nieszczęśliwych wariatów K294; Te artykuliki często są europocentrycznie mądre K279; kogucikowato pohukujący baryton wyrostka K358; nie kochając innych, nigdy nie zdołasz głębinowo kochać samego siebie K102; Przypomnijmy sobie <...> jego haydnowsko zgrabną krawędź mowy K302; Dojrzewając, one [kobiety] tylko pięknieją i wbrew swojej woli stają się heterowsko drapieżne KE190; homerowsko wyśmiać jednostronną namiętność K39; finał noweli <...> jest raczej kafkowsko-borgesowski KE79; Wtedy kobietka <...> kangurzo odskoczyła w stronę leszczyn KE35; Marta delikatnie, lecz stanowczo, fizjoterapeutycznie 63 szczypie ją w przedramię, a Algis zaczyna syczeć DD44; Skoncentrować świadomość w promieniu i oświetlić nim siebie. Nie zastanawiając się, mozartowsko lekko, błaznowato K291; Na wschód od Berlina zawsze brzmiało to fatalistycznie KN19; nigdy nie zdołam należycie intonować ani mantrycznie precyzyjnie wypowiedzieć choćby jednego wersu K271; urządzał się po dyletancku SRII72; A w parku pada, o nieszczęście, jak wyczerpująco leje K463; drwił pajacowato KE88; Ostatnio coraz częściej popadał w rozpacz, czasem nawet autodestrukcyjnie DD163; przywiezione z Brazylii szmaragdowo złote <...> pióra GD384; woda była tak zastygło spokojna VP26; pełzać robakowato K79; ty sam <...> powołany jedynakowo i wykreślony ze wszystkich list K73. Neologizm medūziškai został użyty obok derywatu o analogicznej budowie paukštiškai: Eliezaras <...> wyciągał się ptasio, śmiesznie i zarazem jakoś meduzowato wyginał się KE150. WNIOSKI 1. W zbadanych utworach trzynastu autorów litewskich większość znalezionych neologizmów (82 proc.) stanowią rzeczowniki i przymiotniki. Większość derywatów należy do produktywnych typów i należy je uznać za derywaty potencjalne (przede wszystkim abstrakta, nazwy wykonawców czynności, nazwy osób ze względu na pochodzenie, przymiotniki z przyrostkami -iškas, -a; -ingas, -a, liczne złożenia rzeczownikowe i przymiotnikowe, czasowniki przedrostkowe, przysłówki). Występują również derywaty okazjonalne (dvivienišiauti, mąstelti). 2. Największe grupy neologizmów rzeczownikowych tworzą derywaty przyrostkowe i złożenia. W twórczości wszystkich autorów jest wiele jednostek leksyki abstrakcyjnej (abstraktami czasownikowymi i rzeczownikowymi jest 48 proc. neologizmów). Drugi człon złożeń najczęściej opiera się na rzeczowniku (takich złożeń jest 88 proc.). 3. Większość neologizmów przymiotnikowych (82 proc. przymiotników sufiksalnych) stanowią derywaty z sufiksami -iškas, -a. Jest ich wiele w twórczości wszystkich autorów. Przymiotniki z sufiksami -iškas, -a 62 Apie jį žr. 1.1. 63 Apie jį žr. 2.1.