Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai

BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 RAMUNĖ VASKELAITĖ Instytut Języka Litewskiego SKODYFIKOWANA NORMA I JEJ NIEJASNOŚCI SŁOWA ĮVARDŽIUOTINIAI DALYVIAI SU PRIKLAUSOMAIS ŽODŽIAIS: KLUCZOWE: forma zaimkowa, imiesłów zaimkowy, przymiotnik zaimkowy, wyrazy zależne, wyraz określany, przydawka, rzeczownik. ADNOTACJA W artykule analizowana jest cecha wskazywana przy omawianiu form zaimkowych – że nie należy używać zaimkowej formy imiesłowu, jeśli imiesłów ma wyrazy zależne, za które uznaje się wyrazy związane z imiesłowem relacją rządu i przylegania. Autorka ujawnia różny zakres kryterium formułowanego w pracach o charakterze normatywnym i rozważa dwie główne kwestie wynikające z jego sformułowania: kwestię analogii w użyciu zaimkowej formy imiesłowu i przymiotnika; niejasności związane z użyciem imiesłowu w pozycji rzeczownika. W celu wyjaśnienia, w jakim stopniu kryterium to jest jednakowo stosowane do przymiotników i imiesłowów, wykorzystano nie tylko prace o charakterze normatywnym, lecz także badawczym, a także opisy składni. WSTĘP W języku litewskim używa się połączeń wyrazowych, które tworzy imiesłów zaimkowy mający wyrazy zależne (dalej – ĮD), co ukazuje internet odzwierciedlający obraz szerokiego użycia. Jego wyszukiwarka Google podałaby takie połączenia po wpisaniu niemal każdego ĮD, np. Jakie działania mogą podejmować osoby piszące o sztukach scenicznych w czasach zdominowanych przez innowacje i media społecznościowe? Jedną z wyróżniających cech XX-wiecznego cudu – radia – są głosy osób mówiących do mikrofonu; Kobieta w średnim wieku – statystyczny portret osoby zaciągającej pożyczkę konsumpcyjną; Kobiety chcące bezpłatnie poddać się temu zabiegowi muszą otrzymać skierowanie od funkcjonariuszy organów ścigania. Jednakże Korpus współczesnego języka litewskiego, bardziej ukierunkowany nie na użycie języka w ogóle, lecz na użycie języka standardowego, ujawniłby, że słów rządzonych przez ĮD lub do niego przyłączonych jest niewiele. Oto imiesłów rašantieji w źródłach literatury niebeletrystycznej korpusu, które obejmują 19 322 341 słów, występuje tylko w sześciu przypadkach, kalbantysis – w trzech, imantysis – w dwóch, a wiele imiesłowów utworzonych nawet od czasowników przechodnich (duodantysis kodifikuotąją normą ir RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: jos neaiškumai | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 lub duodantieji, matantysis albo matantieji, nugalintysis albo nugalintieji itd.) – ani razu. To, że w 1 języku ogólnym takie przypadki są rzadkie, potwierdzałyby również najnowsze źródła, które nie trafiły do korpusu. niecharakterystyczny dla języka autora lub tłumacza książki, jednak Atsitiktiniu būdu pasirinkus dešimt pastaruoju dešimtmečiu išleistų negrožinės literatūros knygų, ĮD su priklausomais žodžiais rasta keturiose 2 , trijose tokių atvejų nerasta 3 , trijose rasta tik po du 4 . Žinoma, priklausomais žodžiais išplėstų ĮD vartojimas gali būti redaktorzy języka książkowego, kierujący się całkowitym niepojawianiem się takich gerokos apimties leidinyje gali rodyti ir tai, kad jų vengia norminamaisiais leidiniais przypadków. I rzeczywiście, w niektórych pracach o charakterze normatywnym lub upowszechniającym normy ĮD z wyrazami zależnymi wskazuje się jako niepoprawne. W gramatykach jako niepoprawne bezpośrednio wskazuje się jedynie przymiotniki złożone, rozszerzone takimi wyrazami, jednak stosowany w nich model opisu form zaimkowych pozwala przypuszczać, że analogię można zastosować również do imiesłowów. W opisach połączeń wyrazowych nie opisuje się połączeń ĮD, w opisach ich budowy morfologicznej tym bardziej się ich nie omawia, a poprawki pokazują, że ĮD mające wyrazy zależne nierzadko trafiają do przypadków wymagających korekty, choć kryterium poprawek formułuje się inaczej. Wszystko to może powodować znaczne niejasności w użyciu, a nawet je ograniczać. Oczywiście ustalenie, czy skodyfikowane normy rzeczywiście ograniczają użycie, byłoby możliwe dopiero po jego i norm dokładnym zbadaniu oraz porównaniu. Jednak celem niniejszego artykułu nie jest to. Traktując uzus i normy jako równorzędne obiekty badań, koncentruje się w nim wyłącznie na normach. Mówiąc dokładniej, celem jest zbadanie normy użycia ĮD z wyrazami zależnymi, kodyfikowanej w pracach normatywnych i o charakterze normatywnym, oraz niejasności pojawiających się przy jej kodyfikowaniu, a także uchwycenie głębszych przyczyn tych niejasności. Taki artykuł powinien być istotny z punktu widzenia kodyfikacji, jednak oczekuje się, że może być również przydatny dla użytkowników języka poszukujących w pracach normatywnych odpowiedzi na pytanie, czy możliwa jest zaimkowa forma imiesłowu, jeśli imiesłów łączy się z wyrazami rządzonymi lub przyłączonymi. 1 Z Korpusu współczesnego języka litewskiego (http://tekstynas.vdu.lt) korzystano 25 października 2019 r. 2 J. Grigas. Drogami poznania: spojrzawszy przeciwnie do ruchu wskazówek zegara, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2013; V. Žutautas. W poszukiwaniu raju na ziemi. Reportaże z podróży, Kowno: UAB „Kriminalistika“, 2011; J. Grudzinskas. W poszukiwaniu utraconego raju, Wilno: Saulelė, 2015; E. Kuckailis. Ciche kroki przez mech, Kowno: Vox Altera, 2016. 3 D. Paluckas, J. G. Siaurukas. Socialdemokratija be socializmo, Klaipėda: Eglė, 2014; P. Pomerantsev. Nic nie jest prawdą i wszystko jest możliwe: przygody w nowej Rosji, Wilno: Sofoklis, 2015; V. Šmigelskas. Dokąd latają samoloty smutku, Wilno: Versus aureus, 2016. 4 A. Užkalnis. Oswojona Anglia, Wilno: Baltos lankos, 2010; Tybet: daleki i bliski, Sprawa wolności, Vilnius: VšĮ „Aštuntoji diena“, 2018; B. Tiknevičiūtė. Tėvas Stanislovas – mažutėlių tarnas. Penktoji laida, Kaunas, 2016. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Struktura artykułu jest dość prosta. W pierwszym rozdziale analizowane jest kryterium normatywne, w taki czy inny sposób zakładające niestosowanie imiennej formy imiesłowu, gdy jest on rozszerzony przez wyrazy zależne, natomiast w dwóch kolejnych rozdziałach omówiono niejasności wynikające ze sformułowania tego kryterium: kwestię analogii w użyciu imiennej formy imiesłowu i przymiotnika (rozdział 2) oraz niejasności związane z ĮD używanym w pozycji rzeczownika (rozdział 3). Przy wyjaśnianiu tych kwestii wykorzystuje się nie tylko prace o charakterze normatywnym, lecz także badania morfologiczne form zaimkowych, a w rozdziale czwartym analizę tę uzupełnia również analiza syntaktycznego ujęcia użycia form zaimkowych (ĮD) z wyrazami zależnymi. W ten sposób powinny uwidocznić się zarówno problemy pojawiające się w procesie kodyfikacji, jak i to, czy wszystkie przypadki użycia ĮD z wyrazami zależnymi należy oceniać jednakowo. Chociaż kryterium normatywne, jak będzie widać w pierwszym rozdziale, w różnych źródłach formułowane jest niejednakowo, jeśli formułuje się je jako nieużywanie wyrazu zaimkowego z wyrazami zależnymi, wyrażeniem wyrazy zależne oznacza się jedynie wyrazy rządzone oraz wyrazy związane z wyrazem zaimkowym za pomocą związku przylegania, i tym znaczeniem wyrażenie to różni się od używanego przy opisie związków wyrazowych terminu człony zależne (ten ostatni obejmowałby również wyrazy związane z członem głównym związkiem zgody). W takim znaczeniu wyrażenie wyrazy zależne będzie używane również w niniejszym artykule, dalej będzie ono oznaczane skrótem PŽ. 1. FORMUŁOWANIE KRYTERIUM NORMATYWNEGO PŽ jako kryterium nieużywania zaimkowej formy imiesłowu wskazuje się w kilku pracach, a w jednej z nich podaje się również jego źródło. W wydanej w 1990 roku pracy Arnoldasa Piročkinasa Administracinė kalbos kultūra stwierdza się: „Jeśli przymiotnik lub imiesłów ma wyrazy rządzone albo przyłączone (rzeczowniki, zaimki, przysłówki), wtedy nie nadaje się do użycia formy zaimkowej, np.: didžiai gerbiamasis (=didžiai gerbiamas) pilieti (albo po prostu: gerbiamasis pilieti)” (Piročkinas 1990: 87). Ilustrując to twierdzenie przykładami, przedstawia się również grupę zdań poprawionych przez Jonasa Jablonskisa, takich jak Žemė nelaiko ilgai gautosios (=gautos) iš saulės šilumos, Vyskupais buvo skiriami žmonės, kuo nors sugebėjusieji (=sugebėję) įtikti karaliui, Traukinys, pasiųstasis (=pasiųstas) apsaugot geležinkelių punkto, greit buvo; sformułowanie może sustabdytas (Piročkinas 1990: 87), o tai leistų daryti prielaidą, kad norminamojo kriterijaus być kontynuacją poprawek J. Jablonskisa. To, że tak jest w istocie, ujawnia wcześniejsza praca tego samego autora – wydana w Jono Jablonskio kalbos taisymai. Juose minima viena J. Jablonskio parengta vertimo recenzija, RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: 1986 r. norma skodyfikowana i jej niejasności | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 w której recenzent, poprawiwszy dziewięć niewłaściwie użytych imiesłowów, stwierdził: „Tutaj reikalingi neįvardžiuotiniai dalyviai: prie jų yra vadinamųjų papildinių, aplinkybės žodžių, pareinančių nuo jų pačių... Kam čia pavartotas įvardžiuotinis dalyvis (būdvardis)?“ (Piročkinas wszędzie 1986: 141–142). Przytoczono także zdania poprawione przez J. Jablonskisa, lecz zaczerpnięto je nie z wymienionej recenzji, a z innych prac tego językoznawcy, np.: składać ofiary ... mający więcej = którzy mają więcej; Pociąg, wysłany (=wysłany) w celu ochrony ... punkt kolejowy (=punktu), wkrótce został zatrzymany; Ziemia długo nie zatrzymuje otrzymanego (=otrzymanego) od słońca ciepła [=ciepła – A. P]; (Na biskupów wyznaczano) ludzi, którzy potrafili (=potrafili czymś) w jakiś sposób przypodobać się królowi; (Oni) byli większymi posiadaczami ziemskimi, mogącymi wystawić więcej wojska = (Oni) byli większymi właścicielami ziemskimi (ziemianami, obszarnikami), mogącymi (którzy mogli) dostarczyć więcej wojska; Z nich powstały używane dziś (=używane, używane dziś, używane współcześnie) formy tych przypadków; Przydawki występują jako uzgadniane i nieuzgadniane z określanym wyrazem = Przydawki są (występują jako) uzgadniane albo nieuzgadniane z określanym wyrazem. Jak widać, kilka z tych zdań zostaje później przeniesionych do Kultury języka administracyjnego. Omawiając imiesłowy poprawione przez J. Jablonskisa, A. Piročkinas zwraca jednocześnie uwagę na to, że jedną z poprawek językoznawca zaprzeczył sformułowanej przez siebie regule, i wskazuje tym samym, że reguła została sformułowana przez J. Jablonskisa. Omawiana reguła zostaje sformułowana w Gramatyce języka litewskiego z 1922 r., po stwierdzeniu, że przymiotnikami zaimkowymi nie można wyrazić „szczególnej właściwości” rzeczy w porównaniu, tj. nie używa się ich z taip i labai, na przykład labai gerasis, taip gerasis, taip šventasis, labai (visai) raudonieji dobilai, taip vadinamasis šeimininkas; rzeczy, tak drogo opłacane, muszą być dobre (RR 1957: 415). Po zwróceniu uwagi na taką właściwość języka dalej stwierdza się, że przymiotniki zaimkowe „ogólnie rzecz biorąc, nie mają 5 przy sobie ani wyrazów okolicznikowych, ani dopełnień właściwych dla tego rodzaju zastosowania, w którym są używane”, a dla zilustrowania tego sformułowania podaje się niemal wyłącznie przykłady imiesłowów, pokazujące, że imiesłów występujący z PŻ używany jest tylko w formie prostej. Imiesłowy podaje się nie tylko z przysłówkami wyrażającymi porównanie (Žmonės, taip sunkiai dirbę, turi pasilsėti), lecz także z innymi wyrazami (Žmogus, visą dieną dirbęs, vakare gali atsilsėti; Kam keliesi į trobą, dabar nė pelių nebegyvenamą?), a przykłady najbardziej łączy to, że, z wyjątkiem dwóch zdań (Vyrai, pardavę rugius, važiavo namo; Vasarą nedirbę, žiemą kuo misit?), tworzą one używane po określanym wyrazie wydzielone przydawki (RR 1957: 414–416). Jednak przy ponownym formułowaniu reguły jako kryterium wymienia się nie taką pozycję, lecz pewne wyrazy zależne od imiesłowu: „Przymiotniki zaimkowe nie mogą mieć w języku dla swoich (i zdaniowych) potrzeb dopełnień albo 5 Przymiotnika podano tu tylko jeden przykład: Te rzeczy musimy odróżniać od innych podobnych do nich (RR 1957: 415). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: rzeczy skodyfikowana norma i jej niejasności | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 „okoliczników” (RR 1957: 415). Chociaż w wydanej w 1922 r. gramatyce J. Jablonskiego podano przede wszystkim przykłady przydawek postpozycyjnych, to jednak z przywołanej recenzji wynika, że językoznawca za jednakowy błąd uważał także używanie formy zaimkowej imiesłowów formą (Čia pat ir laukiantieji savo laimės kandidatai), o kartu ir daiktavardžio pozicijoje występujących jako przydawki prepozycyjne, np. : Chętnych do zostania konsulami pojawiało się niewielu; Posłuży człowiekowi i wykreśli go z listy płacących daninę; Dalej szli przyjaciele i przydzieleni do prėtoriaus... (RR 1959: 265). A. Piročkin zaczyna rozważać sformułowaną przez J. Jablonskiego zasadę, tj. stawia pytanie, dlaczego wraz z formą zaimkową nie może być używane dopełnienie ani okolicznik (Piročkinas 1986: 142–143). Scharakteryzowawszy to pytanie jako „największy ze wszystkich problemów związanych z poprawianiem form zaimkowych i niezaimkowych”, najpierw odwołuje się do wyjaśnienia z artykułu Adelė Valeckienė: „rzeczownik, stojąc przy przymiotniku, wyjaśnia i rozszerza znaczenie przymiotnika oraz oddala go od określanego wyrazu” (Valeckienė 1957: 220). W tym artykule autorka przeanalizowała jedynie użycie przymiotników zaimkowych, a zatem na podstawie sformułowanego w nim wniosku stosuje się analogię użycia zaimkowej formy przymiotnika i imiesłowu. Że się ją stosuje, wynika również z samej próby A. Piročkinasa wyjaśnienia reguły sformułowanej przez J. Jablonskisa: imiesłów zaimkowy, podobnie jak przymiotnik zaimkowy, oznaczałby określoną cechę rzeczy, a używane przy nim dopełnienie lub okolicznik również wskazywałyby cechę, lecz ponieważ język unika oznaczania zjawiska dwukrotnie, stosuje się niezaimkową formę imiesłowu (Piročkinas 1986: 143). Jednak taką analogię stosował również J. Jablonskis. Chociaż wspomniana reguła jest sformułowana w rozdziale gramatyki zatytułowanym Przymiotniki zaimkowe, na jego początku wskazuje się, że przy użyciu terminu przymiotniki zaimkowe w tym rozdziale będą uwzględniane również inne części mowy mogące mieć formy zaimkowe, w tym także imiesłowy: „Mówiąc o przymiotnikach zaimkowych, będziemy tu wszędzie mieli na myśli również inne wyrazy zaimkowe (imiesłowy, liczebniki porządkowe i określone zaimki)” (RR 1957: 414). A zatem również reguła sformułowana jako nieużywanie zaimkowej formy przymiotnika z „dopełnieniami lub wyrazami okolicznikowymi” jednakowo stosuje się do imiesłowów. Już w gramatyce z 1901 r., omawiając przymiotniki zaimkowe, wspomniano jednocześnie o imiesłowach: „To podwójne znaczenie przymiotników może oczywiście uzyskać również podwójne czasowniki (participia), tj. przymiotniki utworzone od czasowników lub czasowników osobowych” (RR 1957: 86). Jednak w niej nie sformułowano jeszcze, że formy zaimkowej nie należy używać z „dopełnieniami lub wyrazami okolicznikowymi”. Formułując to w gramatyce z 1922 r., jak widać, opierano się na właściwościach użycia przymiotników, przede wszystkim na nieużywaniu przymiotników zaimkowych z przysłówkami wyrażającymi porównanie, lecz przykłady podano zasadniczo jedynie RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: norma skodyfikowana i jej niejasności | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 imiesłowy. W przywołanej recenzji również poprawiano tylko imiesłowy, a także A. Piročkinas, omawiając poprawki J. Jablonskisa, podaje przede wszystkim przykłady I.D. Omawiając przymiotniki poprawione przez J. Jablonskisa, wskazuje się tylko dwa zdania związane z użyciem formy zaimkowej, mianowicie Mažiau talentingieji (=którzy nie są tak utalentowani, nie są aż tak utalentowani...) tebėr užmiršti i atsiranda ir tokių labai talentingųjų tarpe = atsiranda tokių ir labai talentingų žmonių, ir talentingųjų tarpe (Piročkinas 1986: 116), lecz, jak widać, oba są związane z wyrażaniem stopnia i wpływ może mieć właśnie ta okoliczność. Zatem można by stwierdzić, że chociaż reguła jest formułowana głównie na podstawie przymiotników, już J. Jablonskis częściej musiał poprawiać imiesłowy. Że obie części mowy występujące wraz z PŻ są w równym stopniu niepoprawne w formie zaimkowej, stwierdza się również w opublikowanym w 1993 r. artykule Eleny Oginskienė. Pisząc o użyciu formy zaimkowej przymiotnika, stwierdzono tu, że jest ona niepotrzebna, gdy znaczenie przymiotnika jest określone przez PŻ, np. : Keičiantis atsakingiems už raštvedybą darbuotojams bylos perduodamos pagal aktą (Oginskienė 1993: 37). Pisząc o użyciu imiesłowu w tej formie, stwierdza się: „Forma zaimkowa nie jest używana, jeśli jej znaczenie zawężają wyrazy zależne lub imiesłów występuje po wyrazie określanym: Rozpatrywana jest kwestia dotycząca dziedzin działalności zakazanych i ograniczanych dla inwestycji zagranicznych. W przypadku dokumentów wysyłanych za granicę formularze drukuje się w dwóch językach” (Oginskienė 1993: 40). Kryterium PŽ, podobnie jak w pracach J. Jablonskisa, stosuje się również do imiesłowów zajmujących pozycję rzeczownika – zaleca się używanie ich formy prostej, np. : Osoby chcące prowadzić gospodarstwo rolne są zapraszane na wysłuchanie porad dotyczących rolnictwa; Osoby budujące domki ogrodowe otrzymują pożyczkę; Co roku organizowane są kursy dla osób ubiegających się o przyjęcie do szkół wyższych (Oginskienė 1993: 38). Jeszcze wcześniej niż E. Oginskienė o kryterium PŽ wspominała A. Valeckienė. W opublikowanym w 1961 r. w czasopiśmie Kalbos kultūra artykule, szczegółowo omówiwszy znaczenia zaimkowych form przymiotników, wspomniała, że podobnie jak zaimkowe przymiotniki używane są również ĮD, i wymieniła kilka przypadków niewłaściwego użycia (Valeckienė 1961: 15). Polinkis įvardytas kaip didelis, o tai lyg ir patvirtintų, kad PŽ išplėstus formy zaimkowej. Jeden z nich wskazany jest właśnie jako „duża skłonność do używania form zaimkowych imiesłowów rozszerzonych innymi słowami i pełniących funkcję przydawek”; do używania ZD skłania się bardziej niż do zaimkowych przymiotników. Ponadto w tym artykule jako niewłaściwie używane wymienia się nie wszystkie imiesłowy, lecz tylko te, które pełnią funkcję rozszerzonych przydawek, a więc kryterium lyg ir numatomas siauresnis. Formułując kryterium w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKG) i Gramatyce języka litewskiego (dalej – LKG), pozycja przydawki nie jest w żaden sposób wyodrębniana. Kryterium formułuje się następująco: „Formy zaimkowe przymiotników nie 1997: 176); „Neturi įvardžiuotinių formų būdvardžiai, išplėsti daiktavardžiais, prieveiksmiais RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: mają wyrazów zależnych” (Skodyfikowana norma DLKG i jej niejasności | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 albo zaimkiem nieokreślonym toks“ (LKG 1965: 513). Mimo to przytoczone sformułowanie LKG: iliustruojama tik tokiais pavyzdžiais, iš kurių matyti, kad įvardžiuotine forma nevartojami tik przymiotniki pełniące funkcję rozszerzonych przydawek: Krzewy, brodate trawą, wyginają las ku brzegom; Chociaż góra była wysoka i stroma, pełne radości oczy ludzi patrzyły na jej szczyt jak na słońce i wielu już szykowało się do wspinaczki; A żył już dziewiąte dziesięciolecie, wciąż miał pełne usta zębów, trzeźwy umysł i zadziwiająco jasną pamięć...; Jego niebiańsko błękitne oczy, obwiedzione ciemnymi łukami brwi i osłonięte długimi rzęsami, patrzą przed siebie. Jeszcze jednym zdaniem ilustruje się tezę, że nie należy używać formy zaimkowej przymiotników występujących z zaimkiem toks: Był zimny, pochmurny poranek i nad całym miastem leżała taka gęsta mgła, że w odległości kilku kroków nie było widać człowieka (LKG 1965: 513). Nie podaje się natomiast przykładów przymiotników zajmujących pozycję rzeczownika. Sformułowanie DLKG w ogóle nie jest ilustrowane przykładami. Zatem z gramatyk nie wynika jasno, czy sformułowania dotyczące nieużywania formy zaimkowej z PŻ odnoszą się tylko do przymiotników występujących jako przydawki, czy także do tych używanych w pozycji rzeczownika. Jednak i z tych gramatyk nie wynika jasno, w jakim stopniu takie kryterium ma zastosowanie do imiesłowów. Bezpośrednio wskazuje się przymiotnik, a sformułowania są również przedstawione w rozdziale poświęconym przymiotnikowi. Mimo to formy zaimkowe są szczegółowo omawiane wyłącznie w rozdziale poświęconym przymiotnikowi, co pozwala przypuszczać, że opisane tu szczegółowo znaczenia i cechy użycia uznaje się za wspólne także dla innych części mowy, lecz w ich rozdziałach unika się powtarzania informacji. W wydanych w 2002 r. Zaleceniach językowych (dalej – ZJ) koryguje się imienne określenia (ĮD) występujące jako rozszerzone przydawki. Jako niezalecaną ocenia się imienną formę imiesłowów wchodzących w skład przydawki wyodrębnionej (Ludzie mający (=turintys) taką czy inną niepełnosprawność zrzeszają się w organizacjach; Wywieszone plakaty zachęcające (=raginantys) do udziału we wiosennych pracach społecznych), natomiast jako niewskazaną – imienną formę imiesłowów wchodzących w skład rozszerzonej przydawki (Partia rządząca krajem (–valdanti) wybrała nowego lidera; Stwierdzono prawidłowości utrudniające produkcję (–trukdę)) (ZJ 2002: 27– 28), obejmując w ten sposób wszystkie przypadki użycia ĮD jako przymiotnika z PŽ. Jednak ZJ korygują również część imiesłowów używanych w pozycji rzeczownika, w tym formy imienne: w rozdziale Użycie rzeczownikowe jako niezalecane ocenia się imiesłowy czynne czasu teraźniejszego nuolatinį veikimą pavadinti (KP 2002: 44–46), o tarp taisomų atvejų patenka ir nemažai su PŽ używane do nazywania osób według pełnionych funkcji (ZJ 2002: 43–44), jako niewskazane – imiesłowy czynne czasu teraźniejszego używane do nazywania osób według przykładów stosowanych ĮD: Miestelyje pradėjo veikti žaidžiančiųjų šaškėmis ir šachmatais (–šaškių ir šachmatų žaidėjų) Przewodniczący (=pirmininkas) posiedzenia udzielił głosu gościowi; Wizerunek Litwy za granicą RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kształtuje również młodzież ucząca się tam (–studijuojantis (mokslus einantis)); klub szachistów i szachistek) itd. (ZJ 2002: 44–46). Skodyfikowana norma dotycząca imiesłowów skłonnych do rzeczownikowienia i jej niejasności | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Użycie jest negatywnie oceniane także w innych miejscach (Pupkis 1980: 137–138; Banevičienė 1992; ir kt. 2013: 151), bet būdvardžių daiktavardėjimo polinkiai niekur nevertinami neigiamai, ir tai Brūzgienė skłaniałaby do postawienia pytania, czy analogia użycia form zaimkowych stosuje się w tym przypadku. W KP wskazuje się również trzy przypadki użycia imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, a jako jeden z nich – użycie takich imiesłowów „dla nazwania osoby działającej w danym momencie (tymczasowo)” (KP 2002: 46). Wspomnienie o takim przypadku skłaniałoby już do 6 postawienia pytania, czy istnieje ta analogia, ponieważ w przypadku przymiotników nie mógłby on być charakterystyczny. Co prawda, ilustrując go przykładami, podaje się jedynie bez PŽ występujące ĮD, takie jak Laukiantieji smalsiai sužiuro į mus i Stojantiesiems išdalyti egzaminų lapeliai, i w ten sposób nie udziela się odpowiedzi na pytanie, czy z PŽ można używać ĮD występującego w pozycji rzeczownika. Pewne PŽ można by znaleźć najwyżej w zdaniu Į pasitarimą sukvietėme dirbančiuosius su paaugliais, ale można w nim dostrzec również nierozdzielny związek, oznaczający, że zaproszono zarówno pracujących, jak i nastolatków. Tak czy inaczej, jedyny przypadek, który dodatkowo można interpretować dwojako, nie jest potwierdzeniem, że ĮD występujące w pozycji rzeczownika można używać z PŽ. W podręcznikach kultury języka i morfologii wśród poprawek najczęściej pojawiają się jedynie ĮD występujące jako przydawka, np. : Surasti sąmokslininkus demaskuojantieji (=demaskuojantys) dokumentai; Do Akademii przyjmowane są osoby do 35. roku życia, które ukończyły szkołę średnią i zdały egzaminy wstępne (Paulauskienė 1994: 223; 2004a: 206–207; 2004b: 310). Co prawda, kryterium korekty formułuje się tu inaczej. W dwóch podręcznikach kultury języka opracowanych przez Aldonę Paulauskienė takie przykłady podaje się, ilustrując tezę, że forma zaimkowa jest zbędna, gdy nie ma określenia ani wyodrębnienia (Paulauskienė 2004a: 207; 2004b: 310), gdzie indziej zaś przykładami takimi jak Surasti mokslininkus demaskuojantieji (=demaskuojantys) faktai i moksleiviai ir visi norintieji (=norintys) mokytis uzasadnia się tezę, że form zaimkowych nie należy używać „gdy nie trzeba jakoś wyodrębniać, podkreślać ani indywidualizować danej rzeczy” (Pupkis 1980: 136). A zatem wysuwa się kryterium znaczeniowe, a do wyjaśnienia tez często wykorzystuje się nie tylko przykłady imiesłowów pełniących funkcję rozwiniętego przydawki: Pastebėti svarbiausieji (=svarbiausi) organizmo pokyčiai; Roman został przetłumaczony na język litewski po raz pierwszy (–pirmą) (Paulauskienė 2004a: 206). W wydanych w 1976 r. poradach dotyczących praktyki językowej taką įvardžiuotiniai žodžiai nevartotini paprastai daikto ypatybei apibūdinti (KPP 1976: 114). grupą syntaktycznie różnych przykładów ilustruje się, że W jednym podręczniku morfologii przykładami ĮD pełniącymi funkcję niemal wyłącznie rozwiniętych przydawek 6 Be šio atvejo, dar minimas esamojo laiko veikiamojo dalyvio vartojimas, kai asmeniui nusakyti nėra atitinkamos reikšmės daiktavardžio (tikintysis, -ioji, skęstantysis, -ioji), ir jo vartojimas, kai dalyvis eina pažyminiu (Įvykio vietoje netrukus pasirodė budintis policijos ekipažas; Po roku zostałem trenerem grającym; Przybyło ludzi, sergančių kvėpavimo takų ligomis) (KP 2002: 46). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: skodyfikowana norma i jej niejasności | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ilustruje tezę, że „[L]udzie, nie odczuwając różnicy między formą prostą a zaimkową, nie potrafią używać form zaimkowych tam, gdzie, jak się zdaje, rzeczywiście powinny być potrzebne, i używają form zaimkowych tam, gdzie nie są potrzebne” (Paulauskienė 1994: 223), co wskazywałoby, że ta grupa przykładów może być wynikiem pewnego uogólnienia. Tak czy inaczej, takie korekty również oznaczają, że stosuje się analogię w użyciu zaimkowej formy imiesłowu i przymiotnika. Ogólnie zaś staje się jasne, że w pracach o charakterze normatywnym i dotyczących rozpowszechniania normy przewiduje się niejednolite kryterium PŽ: w jednych pracach obejmuje ono zarówno ĮD, jak i przymiotniki zaimkowe, w innych bezpośrednio wymienia się tylko te ostatnie; w jednych kryterium to stosuje się wyłącznie do ĮD występujących jako rozbudowane przydawki, w innych – także do używanych w pozycji rzeczownika. Mimo to korekty koncentrują się głównie tylko na ĮD (zarówno występujących jako rozbudowane przydawki, jak i używanych w pozycji rzeczownika), co skłaniałoby do wysunięcia przypuszczenia, że mogą istnieć przyczyny, dla których ĮD chętniej używa się z PŽ niż przymiotników zaimkowych, a zatem pełna analogia w użyciu zaimkowej formy przymiotnika i imiesłowu może nie występować. Jednak w pracach o charakterze normatywnym takich przypuszczeń się nie wysuwa ani nie rozważa. W niniejszym tekście podjęta zostanie próba rozważenia kwestii analogii w użyciu zaimkowych form przymiotnika i imiesłowu, od której zależy niejasna odpowiedź wynikająca z prac o charakterze normatywnym na pytanie, czy ĮD należy używać z PŽ. 2. KWESTIA ANALOGII W UŻYCIU FORM ZARÓWNO RZECZOWNIKOWYCH, JAK I IMIESŁOWOWYCH Słowa zaimkowe omawiane są w osobnym rozdziale tylko w niektórych podręcznikach morfologii i kultury języka. Bardziej typowy jest inny model ich opisu morfologicznego: w rozdziale poświęconym przymiotnikowi opisuje się znaczenia i osobliwości użycia przymiotników zaimkowych, natomiast w rozdziałach poświęconych innym częściom mowy jedynie wspomina się, że te części mowy również mogą mieć formy zaimkowe oraz, jeśli opis struktury języka jest wyczerpujący, wskazuje się ich odmianę i akcentowanie. Na przykład w rozdziale LKG poświęconym liczebnikom mówi się tylko, że liczebniki porządkowe mogą mieć formy zaimkowe, że pod względem odmiany nie różnią się one od przymiotników zaimkowych oraz że częściej mają znaczenie uwydatniające (LKG 1965: 628–629). W rozdziale poświęconym zaimkowi wymienia się zaimki mogące mieć formy zaimkowe, omawia się ich odmianę i stwierdza, że forma zaimkowa uwydatnia przedmiot wskazywany przez zaimek (LKG 1965: 664–665). Natomiast w rozdziale poświęconym przymiotnikowi zamieszczono już obszerny podrozdział Znaczenia przymiotników zaimkowych, w którym szczegółowo opisuje się znaczenie uwydatniające i wskazujące; temu ostatniemu wyróżnia się trzy podrodzaje (wyodrębnianie przedmiotów, oznaczanie rodzaju przedmiotów i RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai | 16 wskazywanie przedmiotów), które z kolei dzielą się dalej (LKG 1965: 505– doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 būdvardžio forma, kaip antai Surink kur didesnes bulbes, o mažesnes palik (Valeckienė 1998: 265), co wskazywałoby, że oznaczanie pominięcia nie jest funkcją właściwą wyłącznie formie zaimkowej. Wspomina się również o innym rodzaju pominięcia, lecz najczęściej tylko przy omawianiu użycia imiesłowów. W przygotowanym przez A. Pupkisa podręczniku kultury języka Tiksliau, rašant apie veikiamųjų esamojo laiko dalyvių daiktavardėjimą nurodoma, kad liaudies wspomina się o opuszczaniu konkretnych rzeczowników. w języku i w użyciu języka ogólnego w takich przypadkach częstsze są formy nieokreślone (Nie trzaskający się wali, lecz stojący), a praleistas daiktavardis žmogus, vyras, vaikas, moteris...“ (Pupkis 1980: 137–138). Vienas tokį ponadto dodaje się: „Formy określone wypowiada się tylko tam, gdzie wyraźnie opuszczenie ilustrowany przykład pokazuje użycie I? z PŻ: Chodzący po miasteczkach z katarynkami najczęściej nosili papugi.” Przykład ten podany jest również w rozdziale LKG poświęconym imiesłowom. Po opisaniu znaczeń 11 imiesłowów w użyciu atrybutywnym omawia się tu substantywizację imiesłowów, ale wcześniej wspomina się o używanych bez określanego wyrazu imiesłowach atrybutywnych i wyjaśnia: „Niepowiedziany określany rzeczownik (najczęściej oznaczający pojęcie o charakterze ogólnym – człowiek, mężczyzna, kobieta itp.) jest domyślny z sensu wypowiedzi lub z kontekstu” (LKG 1971: 349). Ilustrując takie użycie bez określanego wyrazu przykładami zarówno imiesłowów określonych, jak i nieokreślonych, podaje się tu już trzy zdania, w których występuje przypadek użycia I? z PŻ: Chodzący po miasteczkach z katarynkami najczęściej nosili papugi, Wszyscy mieszkający w tym mieszkaniu byli młodymi ludźmi oraz Siostrzyczki, jak tylko mogły, otaczały opieką dzieci i żony powołanych na wojnę. Jeszcze jeden przykład – Aniems by tik nuo akių atmestoji – podany jest już przy omawianiu imiesłowów zsubstantywizowanych. Ilustruje on twierdzenie, że w znaczeniu rzeczowników mogą być używane również żeńskie formy określone niektórych imiesłowów biernych czasu przeszłego, ale dodaje się, że takie formy występują głównie we frazeologizmach i mniej lub bardziej skostniałych powiedzeniach (LKG 1971: 350). Substantywizacja imiesłowów jest tu wspomniana osobno od użycia bez określanego wyrazu, ale stwierdza się, że określone imiesłowy bierne czasu teraźniejszego, używane bez określanego wyrazu, nierzadko ulegają substantywizacji, i w ten sposób wskazuje się na związek podwójnego użycia w pozycji rzeczownika (LKG 1971: 349). Jednakże w rozdziale LKG poświęconym przymiotnikowi nie wspomina się o użyciu bez określanego wyrazu, pisze się jedynie o substantywizacji przymiotników, dokładniej zaś, w rozdziale Substantywizacja przymiotników osobno opisuje się proste i zaimkowe przymiotniki, które uległy substantywizacji (LKG 1965: 529–534). Takie rozróżnienia zdawałyby się wskazywać na swoistość użycia zaimkowej formy imiesłowu: imiesłowy zaimkowe 11 Jako źródło rozdziału o przechodzeniu jednej części mowy w inną w podręczniku A. Pupkisa wskazuje się LKG (Pupkis 1980: 138). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: skodyfikowana norma i jej niejasności | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 występują zarówno [formy] używane bez określanego wyrazu, jak i takie, które uległy substantywizacji, natomiast przymiotniki zaimkowe – tylko takie, które uległy substantywizacji. Mimo to z przedstawionego w LKG opisu przymiotników, które uległy substantywizacji, wynika, że „przymiotniki, które uległy substantywizacji”, również bywają różnorodne. Już na początku rozdziału stwierdza się, że nie wszystkie przymiotniki zaimkowe pełniące funkcje rzeczownika i mające jego znaczenie uległy substantywizacji w jednakowym stopniu, a następnie wyróżnia się samodzielne i niesamodzielne przymiotniki zaimkowe, które uległy substantywizacji. Niesamodzielne określa się jako takie, które mogą być używane zarówno jako przymiotniki, jak i jako rzeczowniki, a obie wspomniane ich podgrupy również wiążą się z oznaczaniem osób: jedna jest definiowana jako zsubstantywizowane przymiotniki określone, oznaczające określoną grupę osób (Valdė Aljansą ne 12 galingieji, o liaudies išrinktieji; Gera seniui meluoti jauniesiem, kai jie to nežino; Margu Nemuno taku traukiasi gijų gijos – pėsčiųjų takeliai), druga zaś – jako zsubstantywizowane przymiotniki określone, oznaczające osobę uogólnioną lub po prostu istotę żywą (Akylasis būtų įspėjęs jame didžiulę inteligenciją, tik nebuvo kas įspėja; Darbusis darbą randa, kalbusis kalbą, o tinginys – landą) (LKG 1965: 531). Wynikałoby z tego, że mylące jest jedynie określenie „zsubstantywizowane”, w rzeczywistości bowiem także wśród przymiotników określonych są zarówno takie, które uległy substantywizacji (samodzielne), jak i używane bez określanego rzeczownika (niesamodzielne). Ostatecznie jednak wspomina się, że obok niesamodzielnych w takim samym kontekście często używane są przymiotniki proste (Laisvę pasiekia tik stiprūs; Pirmiau jis pas svetimus dirbdavo), i tylko o nich mówi się, że choć pełnią składniową funkcję rzeczownika, nie należy ich uważać za zsubstantywizowane (LKG 1971: 531–352). O przymiotnikach określonych takich uwag się nie przedstawia, co wskazywałoby, że wszystkie przymiotniki określone omawiane w rozdziale LKG poświęconym przymiotnikom, które uległy substantywizacji, uważa się za w taki czy inny sposób zsubstantywizowane i że tym samym przymiotniki używane w pozycji rzeczownika różnią się od imiesłowów – w przypadku tych ostatnich, jak wskazywałoby przedstawione w rozdziale o imiesłowie określenie używanych bez określanego nesudaiktavardėjusių, tik vartojamų be pažymimojo žodžio. Šiaip ar taip, daiktavardžio pozicijoje rzeczownika imiesłowów określonych jako „często przechodzących w rzeczowniki”, relacja między używanymi imiesłowami a przymiotnikami jest w LKG dość niejasna. Wyraźniej określa się ją w podręcznikach morfologii, w których substantywizację omawia się w kaip žodžių darybos be formantų arba funkcinės žodžių darybos sudedamoji dalis (Paulauskienė latach 1983: 40–49; 1994: 38–46). Rozróżnia się w nich substantywizację (przekształcanie się słów oznaczających cechę w słowa oznaczające rzecz, rzeczowniki; substantywizacja) oraz użycie substantywne (rzeczownikowe) (tylko użycie w pozycji rzeczownika), przy czym to ostatnie 12 Nors visas sudaiktavardėjusių būdvardžių skyrius iliustruojamas vien tik būdvardžių pavyzdžiais, čia wyraźnie się określa obejmuje również jeden przykład imiesłowu. RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 a także jako właściwość przymiotników, wprawdzie przy wymienieniu tylko przymiotników prostych: Jauni šoka – sienos dreba, seni šoka – dantys kleba; Łatwo łysemu się bić, bogatemu kraść, a staremu kłamać (Paulauskienė 1983: 43). W innej pracy podsumowuje się, że w pewnych sytuacjach jako rzeczowniki mogą być użyte dowolne wyrazy oznaczające cechę, a więc także imiesłowy i przymiotniki (Paulauskienė 1994: 39). Jednakże w tych podręcznikach stosunek rzeczownikowienia do użycia rzeczownikowego jest określany mniej jasno niż w LKG. Z jednej strony twierdzi się, że użycie wyrazu jako rzeczownika nie świadczy jeszcze o jego przekształceniu w rzeczownik, z drugiej zaś wspomina się o pewnych etapach: 1) ten sam wyraz, swobodnie używany jako przymiotnik, pojawia się także w pozycji składniowej rzeczownika, ale nie można jeszcze mówić o jego rzeczownikowieniu (Aklas aklą netoli nuves); 2) przymiotnik lub imiesłów przekształcił się w samodzielny wyraz – rzeczownik (miegamasis, rūkomasis) (Paulauskienė 1994: 39–40). Tak czy inaczej, zarówno wskazywany w LKG związek dwojakiego użycia, jak i przewidywana w podręcznikach morfologii analogia użycia przymiotników i imiesłowów w pozycji rzeczownika zdawałyby się pozostawać w sprzeczności z pracami o charakterze normatywnym, w których ujawnia się tendencja do powstrzymywania rzeczownikowienia imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego. W uzusie, jak wskazywałby przegląd użycia rzeczownikowiejących imiesłowów przedstawiony w opublikowanym w 1987 roku artykule Algirdasa Malakauskasa, zdaje się skłaniać ku stosowaniu tej analogii. W artykule tym zarejestrowano dość wiele takich rzeczownikowiejących imiesłowów i stwierdzono, że wyjaśnienie takiego użycia wyłącznie wpływem innych języków nie jest łatwe (Malakauskas 1987). Prawdą mówiąc, pewne wyjaśnienie można znaleźć w pracach dotyczących norm językowych: kiedy Juozas Balčikonis zaczął korygować pod względem ludowej mowy rzeczowniki o nieregularnej derywacji sukilėlis – sukilusysis, pasiryžėlis – pasiryžęs, pasiryžusysis i in., sama praktyka języka ogólnego odrzuciła formę imiesłowową, rozszerzyła typ słowotwórczy nietypowy dla gwar i zachowała w użyciu rzeczowniki (Pupkis 1990: 138). Po zbadaniu użycia imiesłowów ulegających substantywizacji A. Malakauskas wspomina, że imiesłowy czasu teraźniejszego zamiast rzeczownika niekiedy występują z PŽ, i podaje aż siedem przykładów ĮD występujących z PŽ: Chociaż nori pasakyti žmonėms; Mokytis visų specialybių priimami dirbantieji pagal specialybę ir kt. w leczeniu chorych na cukrzycę wiele osiągnięto, jednak jak dotąd choroba ta nie jest jeszcze całkowicie uleczalna; Osoby ubiegające się o przyjęcie na reżyserię pytał nie o to, dlaczego chcą vartojimu konkrečiam asmeniui ar konkrečiai asmenų grupei pagal dabartiniu ar sakinyje zostać reżyserami, lecz o to, co oni (Malakauskas 1987: 125–126). Prawdą mówiąc, na podstawie ich vienu tokiu pavyzdžiu iliustruojama daiktavardinė vartosena: Atvykusieji iš svetimų kraštų przedstawienia nie jest jasne, czy takie przykłady wiążą się z omawianymi imiesłowami ulegającymi substantywizacji, czy też z również wspomnianym w tym artykule użyciem imiesłowu do nazwania czynności wykonywanej w chwili mówienia (Malakauskas 1987: 122). W podręczniku morfologii nie wiedział, jakie są nasze zwyczaje (Paulauskienė 1994: 39). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Tak czy inaczej, zdarzają się przykłady, w których ĮD używane w pozycji rzeczownika mają PŽ, jednak przy omawianiu użycia rzeczownikowego lub procesów substantywizacji zupełnie nie występują przykłady, w których z PŽ występowałby zaimkowy przymiotnik, z wyjątkiem wspomnianego już przypadku innego opuszczenia. Jedyny przykład użytej z PŽ formy zaimkowej, który trafił do szczegółowego badania użycia substantywizowanych zaimkowych przymiotników, również jest przypadkiem użycia ĮD z PŽ: Sojuszem rządzili nie potężni, lecz wybrani przez lud 13 (Valeckienė 1957: 242; LKG 1965: 531). Przeciwnie, omawiając użycie imiesłowów, nie da się uniknąć takich przykładów, i już samo to wskazywałoby, że pełnej analogii między przymiotnikami używanymi w pozycji rzeczownika a imiesłowami używanymi w pozycji rzeczownika może nie być. Potwierdzałaby to również wspomniana już formuła, za pomocą której KP charakteryzuje jeden z przypadków użycia imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego – nazywać osobę działającą w danym momencie (tymczasowo) (KP 2002: 46). W artykule A. Malakauskasa, jak przed chwilą wspomniano, również wymienia się imiesłowy wiązane z czasem (Malakauskas 1987: 122). Chociaż zarówno w nim, jak i w KP z czasem wiąże się tylko użycie imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego (ponieważ omawiane są wyłącznie takie imiesłowy), jednak, jak stwierdza się również w gramatykach, ze wskazaniem czasu wiążą się także inne imiesłowy, co świadczy o ich czasownikowej naturze. I tak w LKG, omawiając użycie atrybutywne imiesłowu czynnego czasu przeszłego jednokrotnego (LKG 1971: 332–346), wspomina się również o takich przypadkach, gdy, podobnie jak przymiotnik, oznacza on stałe, niezwiązane z czasem cechy, jednak ogólnie imiesłów ten określa się jako oznaczający cechy wynikające z działania, które miało miejsce w przeszłości lub przed momentem, o którym mowa w zdaniu, i wskazuje się wiele przypadków, w których wyraźniejsze są właśnie jego cechy czasownikowe (LKG 1971: 334–337). Przymiotniki atrybutywne nie mają znaczenia czasowego, a zatem nie mogą nazywać osoby działającej w danym momencie ani w przeszłości (tymczasowo). Ponadto, chociaż cechą silniejszej lub słabszej łączliwości odznaczają się również przymiotniki (LKG 1976: 235–262), to przynajmniej właściwość rządzenia powinna być bardziej charakterystyczna dla imiesłowu jako formy czasownika. W opisie atrybutywnego użycia imiesłowu również podaje się dość wiele wskazań, że taki imiesłów może rządzić wyrazami lub przyłączać je do siebie (LKG 1971: 333, 335, 336, 337, 338, 344). Z takimi różnicami może wiązać się również częstsze użycie PŽ z ĮD. 4. SINTAKSINĖ INTERPRETACIJA 13 W artykule A. Valeckienė zdanie to wykorzystuje się do zilustrowania substantywizacji przymiotników i tik būdvardis: Valdė Aljansą ne galingieji, bet liaudies išrinktieji (Valeckienė 1957: 242). Tačiau LKG jau nurodomas ir dalyvis (Valdė Aljansą ne galingieji, bet liaudies išrinktieji (LKG 1965: 531). Pavyzdys perkeliamas ir į DLKG wskazuje się je jako przykład opisu form zaimkowych (DLKG 1997: 176). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Žodžių junginių aprašuose įvardžiuotinių būdvardžių ar ĮD vartojimo su PŽ pavyzdžių nie podaje się (Balkevičius 1963; LKG 1976; Sirtautas, Grenda 1988; Labutis 1994a, 1994b, 1998; DLKG 1997). Jednak w pracach tych nie podaje się ani przykładów użycia imiesłowów niezaimkowych z PŽ, ponieważ połączenia imiesłowowe nie są opisywane. Za punkt wyjścia klasyfikacji połączeń wyrazowych w opisach składniowej struktury języka litewskiego uznaje się część mowy, można więc przypuszczać, że opisywaniu połączeń imiesłowowych nie sprzyja morfologiczne ujęcie imiesłowu: w gramatykach języka litewskiego imiesłów uważa się nie za odrębną część mowy, lecz 14 jedynie za formę czasownika. Jednak przyczyny wskazuje się również bezpośrednio, z czego wynika, że opisywanie takich połączeń jest niecelowe: imiesłowy rządzą wyrazami tak jak odpowiednie czasowniki, dlatego powtarzano by informacje przedstawione w rozdziale poświęconym połączeniom czasownikowym: „Przy klasyfikowaniu połączeń czasownikowych nie ma potrzeby uwzględniania formy członu głównego, ponieważ zauważono, że po zmianie formy głównego członu połączenia wyrazowego forma członu zależnego nie ulega zmianie (np. skaityti knygą, skaito knygą, skaitys knygą itd.). Co więcej, imiesłowy czynne, bezokolicznikowe formy imiesłowowe i półimiesłowy mają dokładnie takie same właściwości rządu jak czasownik” (Grenda 1964: 138). Mimo to nie tylko opisy połączeń wyrazowych, lecz także wiele opisów części zdania nie wskazuje na możliwość używania form imiennych z określeniami przydawkowymi. Przy opisie przydawki wspomina się o przydawkach rozwiniętych, jednak przykłady zazwyczaj podaje się wyłącznie takie, w których imiesłów został użyty w formie niezaimkowej: Tylko serce jedno, pełne tęsknoty, przepełnione bólem, pozostanie jedno; Pasterze zgromadzeni wokół ogniska opowiadali straszne historie (Labutis 1994b: 87–88). Jonas Balkevičius, omawiając takie przydawki w gramatyce składni współczesnego języka litewskiego jako złożone, ujawnił pewną konieczność użycia przydawki zaimkowej, wskazując, że dopełnienia i okoliczniki orzeczenia przekształciły się w dopełniające oraz okolicznikowe komponenty przydawki złożonej (Dzieci wracają ze szkoły → Słychać było głosy dzieci wracających ze szkoły; Ule były pełne pracowitych pszczół → Ule, pełne pracowitych pszczół, brzęczą w ogrodzie) (Balkevičius 1963: 156), wyróżnił nawet przydawki zależne od imiesłowu 15 (Balkevičius 1963: 161– 164), jednak podał wyłącznie przykłady przydawek rozwiniętych utworzonych przez imiesłowy niezaimkowe. Mimo to w opisie części zdania w LKG znajdują się również dwa zdania, w których przydawką jest określenie zaimkowe dołączone do formy imiennej: Wszyscy znaleźli się w jednym kącie – Kurmelis z Zolisem i dwaj sąsiedzi, rozmawiający o nich; Hej, płakała, płakała nasza siostrzyczka, tak daleko opuszczona (LKG 1976: 415). Jak widać, te 14 Imiesłów definiuje się jako odmienną formę tworzoną od tematu czasownika, mającą bezpośredni veiksmažodžio ir būdvardžio ypatybių (LKG 1971: 311; DLKG 1997: 354), kaip neasmenuojamoji veiksmažodžio forma (Valeckienė 1998: 162), kaip linksniuojamoji veiksmažodžio forma (Paulauskienė 1983: 273; 1994: 273) ar związek z formą czasownika (Paulauskienė 1994: 351). Zob. propozycję, by nie uznawać imiesłowu za formę czasownika. Šveikauskienė (2018). 15 Z wyjątkiem zdania Anais laikais patys gražieji ir prabangieji namai atstumti kelias dešimtis metrų atgal arba ir visai sugriauti, o jų vietoje pastatyti nauji namai... (Balkevičius 1963: 163), jednak użycie przymiotników zaimkowych ze słowami pats, visų (visu) zostało wspomniane już przez J. Jablonskisa (RR 1957: 87, 415). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: skodyfikowana norma i jej niejasności | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Formy zaimkowe użyto w takiej pozycji, w której stają się one dość bliskie imiesłowom używanym rzeczownikowo, a omawiając je, podano już więcej przykładów użycia form zaimkowych z rzeczownikami pospolitymi. Oto w rozdziale poświęconym przydawce, przy wyliczaniu części mowy mogących pełnić funkcję wyrazów określanych, wspomina się „zsubstantywizowane wyrazy przymiotnikowe – najczęściej zaimkowe formy imiesłowów”, a wyrazy określane ilustruje się zdaniem Valdė Aljansą ne galingieji, o liaudies išrinktieji (LKG 1976: 398). W kolejnym zdaniu wyraz określany występuje w dopełniaczu zaimka: Vėlus jau buvo laikas, kada mūsų pažįstamieji, ištuštinę atsineštąsias raudongalves ir kišenes, pasiryžo grįžti namo. Przed wymienieniem wyrazów przymiotnikowych pełniących funkcję wyrazów określanych wskazuje się jeszcze zsubstantywizowane przymiotniki i podaje jeden przykład użycia przymiotnika z zaimkiem: Bent vieną valandėlę pavogiau vienas sau, nors per lauką pereiti su mano gražiausiąja... (LKG 1976: 398). Jak można by wnioskować z tych przykładów, użycie wyrazów określanych w tych przypadkach wiąże się z substantywizacją. Przykłady rozszerzonych ĮD w LKG są podawane również przy omawianiu okolicznika i dopełnienia, ponieważ za okolicznik i dopełnienie w tej gramatyce uważa się nie tylko część zdania związaną z orzeczeniem (LKG 1976: 454, 479). Co prawda, dopełnienie jest określane jako część zdania zwykle łącząca się z orzeczeniem, ale wymienia się również dopełnienia łączące się z innymi częściami zdania (LKG 1976: 457–45). Przy ich omawianiu podaje się przykład Eigulį šaukiančiojo ūkavimas skardėjo ilgai, pratisai, lyg skerdžiaus ragas (LKG 1976: 457), przy omawianiu okoliczników – Vaikščiojantieji po miestelius su katarinkomis dažniausiai nešiojosi papūgas (LKG 1976: 479), jednak takiego użycia nie wiąże się z substantywizacją. Do rozdziału poświęconego okolicznikom trafił zresztą również jeden przykład rozszerzonej przydawki, w którym ĮD użyto z PŽ: Pamiškiais ir papelkiais gyvenantieji ūkininkai užtektinai turėjo pievų ir ganyklų ir vertėsi gyvulininkyste (LKG 1976: 480). Omawiając imiesłowy poprawiane przez J. Jablonskisa, A. Piročkinas wspomniał o zauważonej w gramatykach i pracach językoznawców tendencji do wyrażania podmiotu za pomocą zaimkowych form wyrazów rządzących dopełnieniami i okolicznikami (Piročkinas 1986: 143), lecz w LKG tendencja ta nie uwidacznia się – w rozdziale poświęconym podmiotowi nie podaje się takich przykładów. Mimo to w książce J. Balkevičiusa Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė jako odrębny podtyp podmiotu złożonego wyróżnia się podmiot wyrażony grupą wyrazów rządzoną przez imiesłów i rzeczownik odczasownikowy, a ilustruje się go również przykładami takich rządzonych grup wyrazów zawierających ĮD, innymi słowy, przykładami użycia ĮD z PŽ, takimi jak Sėdintieji aplink stalą susijuokė czy Valstybės tvarką ardantieji baudžiami visu įstatymų griežtumu (Balkevičius 1963: 87–88). Przynajmniej pierwszy przykład wskazywałby nie tyle na substantywizację imiesłowu, ile na jego użycie do nazwania grupy osób działającej w czasie, o którym mowa (tymczasowo). Z drugiej strony, z podanych przykładów wynika, że granica między tym, co wiąże się z czasem, o którym mowa, a tym, co uogólnione, związane z czasem RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: norma skodyfikowana i jej niejasności | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 niepowiązanego zaimkowania nie jest szczególnie jasna i właśnie to w użyciu może powodować niejasności w związku ze skłonnością do korygowania w pracach normatywnych użycia imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego. Charakteryzowany przez J. Balkevičiusa podmiot określany jest jako podmiot wyrażony związkiem wyrazowym z rządem, a podane przez niego wyjaśnienie wskazywałoby również, że w odniesieniu do pewnych części zdania PŽ są potrzebne jako określone komponenty dopełnieniowe lub okolicznikowe: „Podmiot złożony wyrażają imiesłowy i rzeczowniki odczasownikowe wraz z dołączonymi do nich komponentami dopełnieniowymi i okolicznikowymi, które nie są właściwymi dopełnieniami ani okolicznikami dlatego, że zależą nie od orzeczenia zdania” (Balkevičius 1963: 87). Zatem opisy struktury składniowej wskazywałyby, że przy zastosowaniu takiego czy innego modelu inwentaryzacji faktów składniowego użycia języka nieuniknione jest wymienianie wyrazów rządzonych lub przyłączanych jako towarzyszących ĮD. Odpowiadałoby to przedstawianemu w rozdziałach morfologicznych rozumieniu imiesłowu jako formy czasownika zachowującej właściwości czasownika, w tym także zdolność do rządzenia takimi samymi przypadkami lub konstrukcjami przyimkowymi jak odpowiedni czasownik albo do przyłączania takich konstrukcji. Przy opisie przydawki również podkreśla się: „Imiesłów jako forma czasownika bardzo często przyłącza inne wyrazy i konstrukcje” (LKG 1976: 414). Jak widać, przykłady użycia PŽ z formą zaimkową występujące w opisach składni dotyczą w większości użycia imiesłowu w pozycji rzeczownika. Takich przykładów przymiotnika prawie nie spotyka się nawet w opisach składni, co również wskazywałoby, że użycie przymiotnika i imiesłowu związane z pozycją rzeczownika, w tym także użycie formy zaimkowej, nie jest całkowicie zbieżne. Nawiasem mówiąc, takim wskazaniem na niezgodność byłoby również stwierdzenie przedstawione w studium historycznym imiesłowów, że imiesłowy niezbyt chętnie przekształcają się w rzeczowniki: „Występując w pozycji rzeczowników, zazwyczaj zachowują cechy czasownikowe, rządzenie przypadkami i przyimkami albo zbliżają się do rzeczowników tylko jednym ze znaczeń (por. suaugęs, valgomasis i in.)” (Ambrazas 1979: 65). Ponieważ w części morfologicznej gramatyk bezpośrednio wskazuje się jedynie część įvardžiuotinė formos nevartojimas, LKG sintaksės dalyje pasitaikančiais pavyzdžiais morfologijos przymiotników rozszerzonych o PŽ, nie ma temu sprzeczności. W przedstawianym przez DLKG opisie składniowej struktury zdania nie podaje się przykładów ĮD występujących z PŽ, zatem nie przeczy nevartotina su PŽ, juolab neprieštaraujama. Tačiau šioje gramatikoje pateikiamas kalbos to formułowanemu tutaj twierdzeniu, że opis składniowej struktury zdania opiera się głównie na opisach grup wyrazowych, natomiast z tradycyjnego opisu części zdania rezygnuje się, aby uniknąć powtarzania informacji podanej w rozdziale o grupach wyrazowych, a opis zdania obejmuje jedynie opis modeli zdań i ich rozszerzeń (DLKG 1997: 587–678). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: kodifikuotoji norma ir jos neaiškumai | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Taigi, PŽ išplėstų ĮD pavyzdžių nebuvimas šioje gramatikoje gali būti susijęs ne tiek su jų niecharakterystycznością dla języka, lecz raczej z wybranym modelem opisu składniowej Juolab sintaksinės sandaros aprašuose neįvardijama daiktavardžio pozicijoje vartojamų struktury języka. funkcja formy zaimkowej imiesłowów lub przymiotników, ponieważ wyodrębnianie takich funkcji i omawianie form zaimkowych jest właściwe opisom budowy morfologicznej. W nich, a także w niektórych artykułach, w takich przypadkach wspomina się o znaczeniu wyodrębniającym. Oto zdanie Nepraėjo ir valandėlė, kaip jis tarp krutančiųjų skarelių pamatė mėlynąją su baltais ruoželiais ir tuojau pat pažino ir išskyrė iš visų tokių ar bent panašių DLKG minimas iliustruojant daiktų išskyrimą (DLKG 1997: 174). Przypadek użycia ĮD z PŽ jako wyróżnienie Zdanie Motina žiūrėjusi drabužius – lopiusi ir skalbusi, kartais ir naujus pasiuvusi, nes dvaro duotieji buvę šuns neperkandami objaśniane jest także w artykule A. Valeckienė z 1961 roku. W artykule A. Valeckienė z 1957 roku zdanie Valdė Aljansą ne galingieji, bet liaudies išrinktieji zostaje przytoczone w omówieniu rzeczownikowo użytych przymiotników, a wszystkie niesamodzielne rzeczownikowo użyte przymiotniki są tu określane jako mające znaczenie wyróżniające (Valeckienė 1957: 244, 246). Znaczenie samodzielnych rzeczownikowo użytych przymiotników nie zostaje w tym artykule określone, natomiast w artykule z 1961 roku wskazuje się je jako podkreślające, stwierdziwszy, że rzeczownikowo użyte przymiotniki zaimkowe zachowują takie same znaczenia (Valeckienė 1961: 15). Jak już omówiono, w niejednej pracy przypadki użycia form zaimkowych w pozycji rzeczownika nazywa się również opuszczeniem, przy czym okazuje się, że owo opuszczenie nie jest jednorodne – w jednym przypadku opuszcza się już wymienioną część zdania, w innym – słowo domyślane na podstawie sensu wypowiedzi lub kontekstu. Opis składni ujawnia związek tych opuszczeń, nieco różniących się charakterem. I tak w rozdziale LKG poświęconym przydawce wspomina się o dwojakim opuszczeniu wyrazu określanego: gdy przy przydawce nie powtarza się wcześniej wymienionego wyrazu określanego (Bet jam trūko sveikatos iškelti puodui, pilnam aukso, todėl prisisėmė pinigų, kiek galėjo panešti, ...o likusius vėl gražiai užkasė) oraz gdy opuszcza się wyraz domyślany z kontekstu lub sensu zdania, zwykle oznaczający człowieka albo jakiś uogólniony przedmiot (Ilgiau dėvėsi lopytą, nekaip naują) (LKG 1976: 399). To prawda, oba przypadki ilustruje się wyłącznie przykładami imiesłowów niezaimkowych, jednak przykładów imiesłowów w ogóle podaje się tylko po jednym. Taki opis przypadków pominięcia jest bardzo podobny do wyjaśnienia znaczenia RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: wskazującego przedstawianego w opisach form zaimkowych. W LKG wyjaśnia się ją następująco: „Rzeczy wskazuje się w taki sposób. Przy pierwszym wspomnieniu o przedmiocie jego indywidualna cecha wyrażana jest prostą skodyfikowaną normą i jej niejasnościami | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 przymiotnikiem lub określana innymi słowami. W dalszym kontekście, aby zaznaczyć, że rzeczownik žinomas, jo anksčiau minėta ypatybė išreiškiama įvardžiuotiniu būdvardžiu“ (LKG 1965: 508) 16 . IŠVADOS Jau Jono Jablonskio formuluotas įvardžiuotinės formos nevartojimo su PŽ kriterijus przewidywany jest w różnym zakresie — w jednym miejscu obejmuje się nim zarówno przymiotniki kitur – tik pastarieji. Taigi, kriterijaus formuluotės iškelia būdvardžių ir dalyvių įvardžiuotinės określone, jak i ĮD — kwestię analogii użycia formy. W pracach J. Jablonskiego, w których sformułowano to kryterium i zastosowano analogię, stosuje się ją również w niektórych podręcznikach morfologii oraz kultury języka, a także w pracach o charakterze normatywnym lub popularyzujących normę, jednak w obu wyczerpujących opisach gramatycznej struktury języka, które są zarazem pracami o charakterze normatywnym, taka analogia nie jest wyraźnie wymieniana. Wpływ na to może mieć model opisu form zaimkowych stosowany w tych opisach. Prace o charakterze opisowym są bezpośrednio związane z pracami o charakterze badawczym, te zaś zasadniczo koncentrują się wyłącznie na formach zaimkowych przymiotnika, a wnioski wyciągane są na podstawie ich użycia. Zatem ujęcie form zaimkowych przedstawiane w gramatykach mogło być zdeterminowane nie tylko wybranym modelem opisu, lecz także stopniem zbadania zjawiska językowego, tj. tym, że najlepiej zbadane są właśnie zaimkowe formy przymiotników. Bez bezpośredniego wskazania analogii w użyciu zaimkowych form imiesłowu i przymiotnika dość niejasne pozostaje również zastosowanie wspomnianego w rozdziale gramatyk poświęconym przymiotnikowi kryterium PŽ do imiesłowów. Co prawda w niektórych pracach analogia jest zaznaczana, jednak wyłącznie jako analogia znaczeń i wyrażania określoności, natomiast zgodność osobliwości lub wyjątków w użyciu form zaimkowych nigdzie nie była analizowana ani wskazywana. Z wymienionych osobliwości wynika, że niektóre z nich mogłyby charakteryzować również imiesłów, jednak innych nie można do niego zastosować. Kryterium nieużywania PŽ formułowane jest jako jedna z takich osobliwości, a zatem niejasna pozostaje również kwestia jego zastosowania do imiesłowów. Chociaż w niektórych pracach o charakterze normatywnym lub poświęconych upowszechnianiu norm kryterium to stosuje się do imiesłowów, to jednak również w nich pojawiają się pojedyncze fakty językowe wskazujące, że ĮD z PŽ używa się częściej niż zaimkowych przymiotników. Przykłady takie dotyczą przede wszystkim użycia imiesłowu bez określanego wyrazu, innymi słowy, jego użycia w pozycji rzeczownika. Chociaż takie użycie w opisach struktury gramatycznej i w innych miejscach określane jest dość niejasno, 16 podobnie wyjaśnia się zaimki substytuty zastępujące rzeczowniki lub całą ich grupę (tas, ta, šis, ši itd.) – wskazują one „znaną, już wspomnianą lub wymienioną po tych zaimkach osobę, istotę żywą, rzecz albo 146). RAMUNĖ VASKELAITĖ. Įvardžiuotiniai dalyviai su priklausomais žodžiais: zjawisko” (Valeckienė 1998: skodyfikowana norma i jej niejasności | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2019.92.01 BENDRINĖ KALBA 92 (2019) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 juolab neaiškus daiktavardinės vartosenos ir daiktavardėjimo santykis, iš vienaip ar kitaip su z omówienia lub ocen związanych z użyciem pozycji rzeczownika wynikałoby, że całkowite būdvardžio ir dalyvio įvardžiuotinės formos vartojimo analogijos šiuo atveju nėra. Tai sietina su būdvardžio ir dalyvio, kaip veiksmažodinės prigimties kalbos dalies, išlaikančios tiek laiko znaczenie, a także właściwości rekcji czasownika, różnią się. Kalbos sintaksės sandaros aprašai irgi rodo, kad PŽ kaip dalyvių, įskaitant ir įvardžiuotinius, palydovų minėjimo neišvengiama. Próbuje się wyjaśniać używaną w pozycji rzeczownika formę zaimkową imiesłowów albo znaczeniem wyodrębniającym — byłoby to wyjaśnienie morfologiczne — albo opuszczeniem — byłoby to wyjaśnienie syntaktyczne. Granice wytyczane w opisach struktury języka między poziomem morfologicznym a syntaktycznym nie pozwalają łączyć tych wyjaśnień, jednak w opisie na poziomie składni wyjaśnienie przypadków opuszczenia jest bardzo podobne do wyjaśnienia znaczenia wskazującego przedstawionego w opisie na poziomie morfologii. LITERATŪRA Ambrazas V. 1979: Lietuvių kalbos dalyvių istorinė sintaksė, Vilnius: Mokslas. Balkevičius J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Banevičienė N. 1964: Dalyvis ar daiktavardis? – Kalbos kultūra 63, 62. Brūzgienė R., Čekmonienė I. E., Žemienė A. 2013: Specialybės kalba, Vilnius: Mykolo Romerio universitetas. DLKG 1997: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas, 3-iasis patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Grenda Č. 1964: Dėl veiksmažodinių junginių klasifikacijos. – Kalbotyra 10, 137–141. Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. 1976: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: Mokslas. Kazlauskienė A., Rimkutė E., Bielinskienė A. 2011: Bendroji ir specialybės kalbos kultūra, 2-asis patais. leid., Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. KP 2002: Kalbos patarimai 1: Gramatinės formos ir jų vartojimas. Sud. R. Miliūnaitė, teksto aut. R. Miliūnaitė, A. Paulauskienė, vyr. red. A. Pupkis, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KPP 1976: Kalbos praktikos patarimai. Sud. A. Paulauskienė, Vilnius: Mokslas.