Minint žodynininkės Zitos Virginijos Šimėnaitės (1950–2016) 70-ąsias gimimo metines

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 GERTRUDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas MININT ŽODYNININKĖS ZITY WIRGINII SZYMIENAITĖS (1950–2016) 70. ROCZNICĘ URODZIN Dziś wypuszczę serce na spacer. Ja to nie pójdę. Ja to nigdzie nie pójdę... Justinas Marcinkevičius Fotografia Pranasa Vasiliauskasa W tym, 2020 roku, 14 października minęłaby 70. rocznica urodzin leksykografki Zity Wirginii Szymienaitė. Siostra Śmierć objęła ją 1 sierpnia 2016 roku. Koledzy do dziś wspominają z wyjątkowym ciepłem niewysoką, drobnej budowy, zawsze stylową Zitelę (bardzo pasowało do niej to zdrobniałe imię). Potrafiła jednoczyć leksykografów, była kronikarką leksykografii i leksykografów, przygotowywała, opracowywała i redagowała słowniki, inne książki oraz bibliografie. Zita była estetką, pięknym, uczuciowym i bardzo wrażliwym człowiekiem, skupionym na sprawach zasadniczych i najważniejszych wartościach. Zita Šimėnaitė urodziła się w 1950 r. w mieście Šakiai. W 1969 r. ukończyła szkołę średnią w Kretyndze, a w 1974 r. – Uniwersytet Wileński (specjalność – język i literatura litewska). W 1973 r. rozpoczęła pracę w Dziale Słowników Instytutu Języka Litewskiego i Literatury Akademii Nauk (obecnie – Instytut Języka Litewskiego). W 1973 r. była starszą laborantką, w latach 1974–1991 – młodszą współpracowniczką naukową, w latach 1991–2012 – pracowniczką naukową, od 2012 r. – starszą pracowniczką naukową, w latach 2005–2014 – kierowniczką ówczesnego Centrum Leksykografii Instytutu Języka Litewskiego. GERTRŪDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ. Minint žodynininkės Z okazji 70. rocznicy urodzin Zity Virginiji Šimėnaitė (1950–2016) | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.04 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Podobnie jak dla wielu innych leksykografów Instytutu Języka Litewskiego (dalej – Instytut), opracowywanie wielkiego Słownika języka litewskiego (dalej – LKŽ) było dla niej pracą całego su kitais žodynininkais ji rašė LKŽ XII–XVIII tomų tekstą (1981–1997). Redagavo XVII–XX życia. Wraz z tomami tekstu (1996–2002) była członkinią kolegium redakcyjnego tomu XVII, przygotowała elektroniczną wersję tego słownika (2005, zaktualizowane wersje 2008 i 2018, zob. www.lkz.lt), drugie wydanie elektroniczne (2013), była członkinią kolegium redakcyjnego tego wydania. Łącznie Zita Šimėnaitė napisała około 740 stron (ponad 70 arkuszy autorskich) głównego tekstu LKŽ – krótkich i długich artykułów słownikowych. Zawierały one odziedziczone słowa bałtyckie i litewskie, stare i nowsze zapożyczenia, słowa powstałe z twórczości i potrzeb narodu, wrośnięte w naszą świadomość i życie. Wśród opisanych przez Zitę znalazły się istotne dla litewskiego bytu słowa wieloznaczne: širdis, vaikas, tamsa, tankus, trūkti, vaikščioti, vainikas i in., obrosłe mnóstwem metafor, porównań, przysłów i frazeologizmów. Artykuły dotyczące takich słów, wraz z ich obrazowymi zdaniami żywego języka, można czytać jak dzieła sztuki. Kartu su kolegomis kalbininkė parengė Mokomąjį lietuvių kalbos žodyną (2000; 2-as poprawione wydanie 2010), Słownik frazeologiczny (2001), przyczyniła się do napisania tekstów Słownika współczesnego języka litewskiego (http://bkz.lki.lt). Za Słownik frazeologiczny wraz ze współautorami otrzymała w 2002 r. Litewską Nagrodę Naukową, w tym samym roku wraz z innymi otrzymała podziękowanie Rządu Republiki Litewskiej za zasługi dla wielkiego Słownika języka litewskiego. Grupa robocza kierowana przez Zitę Šimėnaitė, zgodnie z zasadami opracowanymi przez nią i Danutė Liutkevičienė, przygotowała siódme poprawione i uzupełnione wydanie Słownika współczesnego języka litewskiego (red. naczelny Stasys Keinys, 2012). Wraz z kolegami przyczyniła się do prac nad Słownikiem litewsko-węgierskim Endre Bojtára (2007). Doświadczoną autorkę słowników szczególnie zainteresował jeden z opracowanych przez nią haseł LKŽ – rzeczownik širdis, mający 23 znaczenia i wiele frazeologizmów oraz rozległe związki słowotwórcze. Z tej pracy leksykograficznej wyrosła tematyka teoretyczna. Zita Šimėnaitė przygotowała i w 2003 r. obroniła rozprawę doktorską „Semantyka i derywacja słowa wieloznacznego (mikrosystem rzeczownika širdis)”. Ta rozprawa oraz napisane na jej temat artykuły „Semantyka rzeczownika širdis” (Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 1997, 62–87), „Derywaty rzeczownika širdis” (Lietuvių kalbotyros klausimai 35, 1995, 148–168), „Semantyka frazeologizmów z rzeczownikiem širdis” (Leksikografijos ir leksikologijos problemos, 2003, 225–252) mogą być uznane za przykład kompleksowych badań słowa wieloznacznego. Zbierając dane językowe, leksykografka uczestniczyła w ponad dziesięciu ekspedycjach w różnych miejscach Litwy. Do kartoteki Słownika języka litewskiego zapisała około 10 000 GERTRŪDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ. Minint žodynininkės 70. rocznica urodzin Zity Virginiji Šimėnaitė (1950–2016) | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.04 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 wyrazów gwarowych. W kartotece uzupełnień znajdziemy sporządzone przez nią fiszki z Dub čių (1971), Skáistgirio i Žagãrės (1975), Daũgų (1979), Krãžių (1981), Kavársko (1983), Pal venės (1986), Sein (1989), Gr šlaukio (1990), Sãlako (1991), Kùktiškių (1991, 1993, 1996), Vajas škio (1991, 1993, 1994), Salant (1994), Iñturkės (1995, 1996). Rzadsze, ciekawsze słowo, piękniejsze powiedzenie wychwytywała także w pracy. Niemało fiszek zapisała od elokwentnej szwenčionyskiej Eleny Ažusienienė (1931–2013), zajmującej się porządkowaniem kartoteki LKŽ, z którą przez pewien czas pracowała w Instytucie w jednym pokoju. Słowa zbierała także ze źródeł pisanych: prasy periodycznej, pism Antanasa Vaičiulaitisa, Romualdasa Granauskasa i innych pisarzy. IL. 1. Fiszki zapisane przez Zitę Šimėnaitė dla Słownika języka litewskiego z różnych miejsc Litwy Szczególnie Zita interesowała się gwarą wschodnich Auksztotów z okolic Molet. Wiele fiszek zapisała od swojej babci Zofii Siminkevičienė (1901–1984), dobrze znającej gwarę Alantõs. W wsi Pasuoj s upływały lata letnie i weekendy Zity; tutaj na wyciągnięcie ręki była także ciotka Valerija Kazakevičienė (1925–2012). Od niej również Zita zapisała do słownika niejedną tysiąc fiszek. Zgromadziwszy wiele nagrań dźwiękowych opowieści mieszkańców Onikszt, zaczęła przygotowywać do druku zbiór tekstów gwarowych tej gwary z komentarzami Šneka alantiškiai: tarminiai tekstai. W 2001 r. zorganizowała ekspedycję leksykografów do Ãlanty. Szkoda, że z powodu natłoku innych prac, a następnie pogarszającego się stanu zdrowia, nie zdążyła ostatecznie przygotować tych tekstów do publikacji. GERTRŪDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ. Minint žodynininkės 70. rocznica urodzin Zity Virginiji Šimėnaitė (1950–2016) | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.04 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 W prasie naukowej leksykografka opublikowała artykuły dotyczące leksyki, frazeologii, frazeografii i leksykografii. 2 RYC. Pierwsza strona rękopisu artykułu Zity Šimėnaitė „Kalbos kultūros“ 59 zesz., z redakcyjnymi poprawkami redaktora publikacji Pranasa Kniūkšty Uczestniczyła w międzynarodowych konferencjach i seminariach w Wilnie, Grodnie, Kaliningradzie, Ostromecu i Rydze. W różnych aspektach badała źródła leksykograficzne LKŽ, prace leksykografów Jonasa Kruopasa i Antanasa Lyberisa. Interesowały ją związki leksykografii litewskiej i polskiej; na ten temat przygotowała artykuły (zob. na przykład: GERTRŪDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ. Minint žodynininkės Z okazji 70. rocznicy urodzin Zity Virginiji Šimėnaitė (1950–2016) | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.04 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Związki leksykografii polskiej i litewskiej, Językowe i kulturowe dziedzictwo Wielkiego Księstwa Litewskiego. Bydgoszcz, 2010, 158–166). Naukowczyni pracowała przy różnych projektach językowych, kierowała niejednym z nich. Wśród tych projektów były: „Wyrazy litewskiej kultury duchowej: elektroniczny leksykon pojęć źródeł etnologii, języka i historii” (RaSa, www.aruodai.lt, 2003–2006), „Gromadzenie kartoteki słownika języka litewskiego” (2006), „Gromadzenie dziedzictwa leksykalnego niezbadanych gwar” (2007, kierowniczka), „Przygotowanie elektronicznej wersji kartoteki słownika etymologicznego Kazimierasa Būgi” (2007–2008, kierowniczka), „Przygotowanie i wdrożenie programu odzyskiwania talentów” (2008, koordynatorka), „Gromadzenie i badanie naukowe danych leksykalnych i fonetycznych mało zbadanych gwar” (2009–2010), „Konstantinas Sirvydas – prekursor litewskiej leksykografii” (2012, kierowniczka), „Dzieła Konstantinasa Sirvydasa i jego epoka” (2013, kierowniczka). Kierowała studentami w ramach projektu Rady Nauki Litwy „Praktyka naukowa studentów” (2006–2008). Koordynowała prace nad zadaniami „Digitalizacja kartoteki słownika języka litewskiego” i „Digitalizacja jednojęzycznych słowników języka litewskiego” (2012–2015), realizowanymi w ramach programu „Język litewski w społeczeństwie informacyjnym” oraz projektu inwestycyjnego „Tworzenie rozwiązań ICT i treści pomagających zachować język litewski w przestrzeni publicznej oraz zapewnienie możliwości korzystania z nich”; w szczególności wniosła duży wkład w opracowanie koncepcji tego ostatniego projektu. Była również zaangażowana w projekty międzynarodowe. W 2012 r. kierowała projektem „Lituanistyka na Węgrzech” (wykonano dwie duże prace: przygotowano do druku i wydano w języku węgierskim przetłumaczoną książkę A. Sabaliauskasa Mes baltai, przygotowano podręcznik języka litewskiego dla studentów węgierskojęzycznych Susitikimai su Lietuva, jego autorką jest Aranka Laczházi). W latach 2013–2014 współpracowała przy projekcie EUROPHRAS (Europejskiego Stowarzyszenia Frazeologów) „Widespread Idioms in Europe and Beyond” („Rozpowszechnione idiomy w Europie i poza jej granicami”). W latach 2013–2014 kierowała projektem „Opracowanie słownika białorusko-litewskiego” (http://bylt.lki.lt). Opracowała indeks literatury dotyczącej frazeologii języka litewskiego (1956–1997) (1998), indeksy bibliograficzne językoznawców Kazimierasa Eigminasa (Homo sum: žodžiai Kazimierui Eigminui, Vilnius, 1998, 283– 294), Sofii Kėzytė (1999), Kazysa Pakalki (2000), Ireny Ermanytė (2007), Klementiny Vosylytė (2008), Aldonasa Pupkisa (2008, z A. Pupkisem), Antanasa Lyberisa (Antanas Lyberis. Leksikografijos teorija ir praktika, 2009, 410–422), a także bibliografię pierwszego leksykografa Konstantinasa Sirvydasa (1960–2013) (Leksikografija ir leksikologija 3, 2013, 387– 405). Poprawiła i uzupełniła drugie wydanie indeksu bibliograficznego Vytautasa Vitkauskasa (2005), zredagowała indeks bibliograficzny Antanasa Balašaitisa (2011). GERTRŪDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ. Minint žodynininkės Z okazji 70. rocznicy urodzin Zity Virginiji Šimėnaitė (1950–2016) | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.04 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Opracowała publikacje Dvidešimt Lietuvių kalbos žodyno tomų (2002, z J. Zabarskaitė), Antanas Lyberis. Leksikografijos teorija ir praktika (2009, redaktorka naukowa publikacji), Leksikografija ir leksikologija. Prace Konstantinasa Sirvydasa i jego epoka (2013, redaktor naczelna zbioru artykułów). Była redaktor naczelną zbioru Leksykografia i leksykologia 2 (2010), członkinią grupy konsultantów czasopisma „Gimtoji kalba”. Symboliczne, że ostatnim zredagowanym przez nią dziełem była monografia A. Pupkysa Juozas Balčikonis i wielki słownik języka litewskiego (2013). W 2002 r. wiele sił poświęcono filmowi dokumentalnemu „Europejski dinozaur”. Podczas tworzenia tego filmu o języku litewskim i ważnym dla litewskiej nauki o języku oraz kultury dziele – wielkim słowniku języka litewskiego (reżyserka Vitalija Steponavičiūtė, autor scenariusza Albertas Žostautas, operator Algimantas Liutkevičius), wraz z grupą twórczą jeżdżono po okolicach Malat (wsiach Avi čių, Antãliežių, Pasuoj s), przeprowadzano rozmowy z informatorami, dzielono się pomysłami twórczymi, a później pomagano zorganizować prezentację filmu w dworze w Alancie i w Instytucie Języka Litewskiego. Konsultowano również grupę twórczą filmu „Być w języku” (2005) (reżyser Juozas Javaitis, autorka scenariusza Elena Jolanta Zabarskaitė, operator Donatas Buklys). Zita Šimėnaitė bardzo się starała i zabiegała o to, aby rozpoczęto przygotowywanie książki Wspomnienia o Vytautasie Vitkauskasie (2015). Po ukazaniu się książki zachęcała, by nie zapominać o innych leksykografach, którzy przez wiele lat pracowali, oraz o historii wielkiego LKŽ. Ceniła ludzi znajdujących się w pobliżu, troszczyła się o odwiedzanie niepracujących już kolegów lub przynajmniej rozmawiała z nimi przez telefon. Wielu z nas pamięta Zitę także jako znakomitą fotografkę. Lubiła fotografować ludzi, gyvūnus, gamtos vaizdus, gėles... RYC. 3 Zdjęcie Zity Šimėnaitė, wykonane w 2012 r. w gospodarstwie przyjaciół w rejonie jezioroskim GERTRŪDA NAKTINIENĖ, AURELIJA GRITĖNIENĖ. Minint žodynininkės 70. rocznica urodzin Zity Virginiji Šimėnaitė (1950–2016) | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.04 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Przez wiele lat gromadziła stare i nowe zdjęcia kolegów wykonane przez różnych fotografów, uzupełniając album założony przez wcześniejszych współpracowników; wiosną 2014 r. zorganizowała wystawę zdjęć leksykografów pracujących i pracujących wcześniej w Instytucie, zatytułowaną „Z albumu słownikowców”. Koledzy wspominają również wystawę zdjęć jarzębin sfotografowanych przez samą Zitę, którą zorganizowała w holu biblioteki. Zatem symboliczne jest to, że również w tym roku, obchodząc 70. rocznicę urodzin Zity Šimėnaitė, otwieramy w bibliotece Instytutu wystawę jej prac i wykonanych przez nią fotografii. Niech przypomina ona o wielkim sercu Zity i jej miłości do życia. Otrzymano 2020 10 08 GERTRŪDA NAKTINIENĖ AURELIJA GRITĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected] [email protected]