Sintaksinis veiksnio ir tarinio ryšys: sampratos kaita
Abstract
Straipsnyje apžvelgiama veiksnio ir tarinio sintaksinio ryšio sampratos lietuvių kalbotyroje kaita maždaug nuo XX a. vidurio iki mūsų dienų. Pateikiama svarbesnių gramatikos darbų šiuo klausimu apžvalga. Nagrinėjama, kaip šį ryšį galima aiškinti, pasitelkus teorinius šiuolaikinės gramatikos įrankius.
Full text
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
ARTŪRAS JUDŽENTIS
Vilniaus dailės akademija
SINTAKSINIS VEIKSNIO IR TARINIO RYŠYS: SAMPRATOS KAITA ESMINIAI VOODŽIAI: sin aksiniai
yšiai, ação e na a i o sin aksinis conexão, mú ua união.
ANOTACIA
O a igonyje e ê-se ação e na a i o sin axiano yšio samp a a Li uães alo y oje mudança
ap oximadamen e desde XX a. meados a é nossos dias. Fo nece-se mais impo an es ob as
g ama icais nes a ques ão um esumo. Nag inėjama, como es a ligação pode se explicada,
pediuku eó icos mode na g ama ica ins umen os.
ĮVADAS
O a igo que chama a a enção a uma impo an e eó ica e p á ica sin aksês p oblemá da
língua li uânica, causa dispu as e con ibui , em busca de suas soluções. Po an o, nele
b e emen e e is am-se e a aliam-se impo an esesneios, maio impac o aidai linguo y os
li oneses u ėję sin aksės abalhos, apa ece em desde o sé imo passėjusio século
dezmečio, nos quais a a-se sin aksinis ação e na a i o ligação.
Em po meno es e ema esnaga ado Ramunės Vaskelai ės dak a o disse ação Modelos de
ligações Sin aksinių lie u ių kalbos sin aksėje (2009). Nes e a igo menos a enção é a ibuída a
á ios assun os de e minologia de ligações sin ác icas, dis ibuição nenuoseclumes e suas azões,
e exalinhados em ge al os undamen os de desc ição eó icas, ap esen a-se possí el sua noção
pe iodização, b êzida aiški akosky a en e adicional e no o des e ipo de ligação, p o ês a mais
ecen es abalhos sob ež alga. Pode-se dize que o a igo expi a e zaíspe a algumas disse ação
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 2
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
ano ações e conclusões. A igo no e cei o capí ulo o necido umpas no aja samp a a
baseado o des e yšio explicação, es abelecomi ele sus en an es a gumen ai. Es ipsnyje
baseiam-se apž alginiams abalhos ca ac e ís ica me odica: examinam, abalhos de sin aksês de
lyginami i is o iniu bei eo iniu a ž ilgiais e inami pi miniai šal iniai – s a besnieji lie u ių
linguagem. As suas es ias, dão-se conclusões esumidas sob e a sin ác ica
eiksnio i a inio yšio samp a os kai ą lie u ių kalbo y oje.
1. TRILYPIS SINTAKSINI RYŠI LIARSTYMAS
Sin aksís ico ação e na a i o ligação abalhos de sin aksês da língua li uãs (p z., DLKG)
designa-se no mais al o deg au de classi icação de elações sin aksíneas g e a p ijungimo e
sujunimo. Fundamen o a designa es a ligação a mainá e e i amen e deu o que, lhe elacionadas
as chamadas p incipais pa es da sen ença ações e a inys. De ido a eles eiškiamo
p edica icino sen inho cen o no concei o de sin aksessa ní el en e eles oi con emplado
especial sin aksico ligação de inimu eiškiamas abipusis pe encimen o, ou mú uo sąsaja. No
en an o al sua concepção adosi não de imedia o, e oi esg inhada g adualmen e.
É impo an e en a iza que as p imei as en a i as ao lado da união e p ijungimen o des inados
a e cei a sin aksinių yšių a maną su gi am não mokslui da língua li uânica em si u uliojan e, e
já pe dous independência e possibilidade pensa li emen e. Dislaida de adições lingüo y as
li a ias na União So ié ica oi obscu ada, ligações com saídai ias e Occiden os cien is as
co adas, e udo, que sklido do usas ciência, oi incen i ada e sus en ada. Em ais condições de
ciência sin aksês da língua li uânica disposição des inados dois sin aksinių ligamen os a mainas
p ijungiamuosius e sujungiamuosius san ykius (Damb auskas 1939: 84) oi iss um a o ensino sob e
is sin aksinių yšių ūšis. Pamažu Li uãos alo y o i mou eças seus ūšies p edika inio
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 3
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
yšio ( êm mais nomeado mais sin aksiniais e minis) samp a a.
1.1. Ligação do e bo e na a i o como semân ico (e sin ác ico) exp essinho
Após o Segundo gue a mundial se passa quan o empo, se en o décmecio e
dešim mečio p adžios lie u ių sin aksės eikaluose p edika inis yšys bu o su okiamas ne iek
kaip sin aksinis, o eikiau kaip seman inis eiškinys – žodžių seman inis san ykis. Tokį
ois un oio pe cepção e le e e des e yšio nome. Isso se explica de B oniaus Kalinausko e Jono
Balke ičiaus abalhos.
1.1.1. B. Kalinausko da buose p edika inis yšys su okiamas kaip seman inis san ykis –
ele g e inação com obje inais, a ibu inhos e ad e bialinhos elações. Como disse ação
Sin aksinių yšių modeliai sin aksėje lie u ių kalbos a k eipia dėmesį Ramunė Vaskelai ė, naquela
época sin aksinių yšių samp a ai e e in luência das chamadas p ybinių sin aksės s i ies
specialis ų kel os ling is inės idėjos (Vaskelai ė 2009: 13), en ão es e e mo e seu samp a a são
p o a elmen e ambém omados da usų kalbo y os. Que ele ainda e a no o aos alo y a
li uanos, is o a pa i B. Kalinausko a igo Pala as e pala as junginiai sakinyje (Kalinauskas
1963). Relações seman íneas de pala as nele con undem com sin aksinias: Sakinyje en e
pala as es i de á ios sin aksinių san ykių, nomeadamen e: p edika inių ( a p ação e a inio),
o ma ančių loginį sakinio pag indą, objek inių ( a p a inio e suplemen inių), a ibu inių ( a p
pažyminių e pažymimųjų žodžių), ad e bialinių ( a pinio e de á ias ci cuns âncias) (Kusalina: 1963
3). Beques po decmecio isėjusoe ins umen o de ensino das pala as da Li uânia sin aksė
(Kalinauskas 1972) p edika iniai sin aksiniai yšiai neminimi, po ém, skiss an pala as
conjuninius po pe enomąjį componen e, indicam p edika iniai, a ibu iniai, objek iniai e
eliaciniai (ou ad e bialiniai) junginiai. A impo ância do es abelecimen o de elações
seman íneas sen inianas B. Kalinauskas explica assim: P iklausomieji componen es de pala as
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 4
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
conjunções, p ijun i aos p incipais componen es, empenha nos emexp essa ce os enómenos
san ykius, am ik us sp endimus, apibend inimus, nes, ik palygindami eiškinius ienus su
da ealidade ou da coisa po ou os, nós podemos aze decisões sob e a ealidade. É po isso que
é mui o impo an e es abelece componen es de pala as p incipais e dependen es da
conjunção semân icas laços (Kalinauskas 1972: 15 16). Vadiasi, p edika iniai elações Kalinausko
žodžių yšiu. Jais siejami žodžiai sakinyje y a labai s a būs: „Šie žodžių junginiai y a pa ys
conside am seman iniu conjun os o ma anços mais impo an es sen ença. Eles cons i uem a
mais impo an e unidade comunica i a da linguagem sen inha cen o (Kalinauskas 1972: 16).
Indodoma e mais impo an e, segundo B. Kalinausko, sin aksinė ( adinama g ama ine) p edika inių
abu okio junginio na iai lygiai gali bū i i pag indiniais, i p iklausomaisiais, žiū in , iš ku io
žodžių junginių sa ybė: Pag indinė hei g ama inė ypa ybė a, ha komponen o kelsime
jau ājumu. Es a sua peculia idade, apigau a escola, mais a de nos apibend inados abalhos sin aksês não é mencionada.
Como esc eço R. Vaskelai ė (2009: 58), um p imei o ação e da his ó ia conexão sepa adamen e
dos p ijungiá eis ligações abo dou Jonas Balke ičius. 1.1.2. Embo a J. Balke ičiaus (1963) no
sin aksês das línguas li uanas Daba ines o p edika um seja pe cebido como seman inė
(loginė) e sin aksinė (g ama inė) p op iedade do enunciado, es es ní eis, pa ece,
insu icien emen e dis inguidos um do ou o: A ques ão de a i mação, negação ou ques ão de
ques ão é o essencial, o mais impo an e daquela ealidade que a a i mação, negação ou
požymis, adinamas p edika y umu. Sakinio p edika y umą sąlygoja loginiai i
g ama iniai san ykiai, esan ys a p d iejų sakinio dalių, ku ių iena, bū en eiksnys, pasako
e elação enunciada no enunciado <...>. Loginiai e g ama inais elação do a o e do con o na
sin axe chamam-se p edika i inas elações, e a o e a inys sen inio p edika i iniu cen o
(Balke ičius 1963: 17).
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 5
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
P edica ino ligação exiskiam de inimo: p edika i inių san ykių <...>, cuja g ama ická
exp essi a é a combinação das p incipais pa es da ase <...> (Balke ičius 1963: 26). No
en an o, como is o a pa i da abela ap esen ada em página 41 G ama ical ligação de
de inimas ski iamas nuo de inimo kaip p ijungiamojo yšio aiškos būdo.
pala as sakinyje, es e Mais a de ação e na a i o ligação em abalhos sin aksês da
língua li uãs oi pe cebido e de inido de inido p incipalmen e como sin aksinis eiškinys, às
ezes indicando que po ele ansmi idos seman iniai p edika iniai elações.
1.2. Ligação de Ve bo e Na a i o como sin axis um enômeno
Paėjusio século ois un uoju décmecio, quando pačioje usų kalbo y oje sakinio (pa yimui, suas
p edika inį cen ą siejančio abipusio sin aksinio yšio samp a a apo nebepopulia i
nebesilaikoma 1980 m. isėjusioje Na alijos Š edo os edaguo oje akademinėje usų kalbos
g ama ikoje), lie u ių kalbo y oje p edicika inis yšys, om as pe cebe p incipalmen e como
sin aksės eiškinys, pasida ė sa as e i mino. P ocu ada seu no o samp a ão pe eikianço
lie u iško e mo. Vy au o Si au o disse ação (1969), acadêmica Li uânia língua g ama icana
(1976) e V. Si au o e Česio G endos sin aksės ado ėly (1988) ele ainda é chamado p edikaciniu (ou
p edika iniu), po ém já Vi o Labučio Zodžių junginių p oblems (1976), baseado sin aksiniu yšio
pobūdžiu, suge e-se chamá-lo mu uio condijojamu. Mais a de es e nome Labu is mudou pelo
e mo d ipusesa sąsaja. Vy au as Amb azas Daba inės lie u ių kalbos g ama ikoje (1994) op ou
pelo e mo de mú uo sąsajos.
1.2.1. Vy au o Si au o dise ação Veiksmažodinis a inys na a ual língua li uânica
(1969; expulsa apenas 2019) ao sin aksínio do a o e da na a i a ligação discu i se a ibui
ela i amen e pouco espaço. Além disso, nela p incipalmen e a a-se des e sin axial consio
aiška á ios casos de ha monização e nede inação ou não-ha monização (Capí ulo V Po causa
de ha monização do con o e b e bal). Pôčiam à ligação das p incipais pa es da ase nomea V. Si au as, seguindo L. Ba chuda o , op ou
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 6
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
p edikação e m, ele cla amen e dis inguindo do sen inha p edika umo (ou p edika i idade):
p edikação comple amen e não coincide com p edika i um. Se esse e mo ing essasse, se ia
con enien e (po causa de sua b e idade e k .) desc e e elações do con o do a o (Si au as
2019: 68). P edicacinio sin aksinio elacionamen o ele opina p ijungimen o e sujunimen o. Isso é
essąs ecípusis, in e pusso de dependência elação.
Combinação V. Si au o pe cebe-se como meio de aiškos de ligação sin ác ica de ação e
na a i o: de inação é excelen e ação e na a i o mani es ação de elações, po ém é cla o e
isso que ais elações de ealização ha monização é necessa iamen e necessá ia (Si au as
2019: 325); Embo a a ha monização não seja necessá ia a ealização da e elação de suas
[ e ão e na a i o] elações (plg. Aš bėg i), po ém (no caso de so dinação) isso é cla a
mani es ação da co elia i idade das p incipais pa es do enunciado, sua in e dependência (Si au as 2019: 327).
1.2.2. g amá ica da língua Li uânica e cei aame, sin aksei ski ame, ome, expleis ame
1976 m., a ligação sin ác ica ligando dėmenis da conjunção de pala as sepa adamen e
nenag inėjamas, só de aco do yšio pobūdį dis inguidas ês a mainos de conjunções:
p ijungiamieji, p edika iniai e sujungiamieji (LKG 1976: 9). Ves imen os de conjun os cons i uídos
po p edica inio lašio um não pode se sem ou o; esses conjun os isada cons i uem sakinius,
p esun amen e, po an o eles simplesmen e com ases apa inami e sepa adamen e pala as de junginių sky iuje nenag inėjami.
Mais sob e p edicaka inho ligação ap endemos de ien isá ios d ina ios sakinių seção, onde é
discu ida a pa e p incipal da ase ação no concei o (LKG 1976: 279280). Já na de inição diz-se
que [V]eiksnys simplesmen e elaciona-se com na ado ; es a pa e da sen ença uma exigem
ou as (LKG 1976: 279).
G ama ikoje a k eip as dėmesys į ai, kad eiksniu einančio žodžio eikšmė (o iš iesų –
papel), dependendo de aiškos da pala a que aia na a i o, di e en emen e pe cebiama:
Veiksnys é desc eúdinamo a inio. No malmen e, a o n's signi ica ação sujei a, mas ele ambém
pode eiki ca ac e ís icas ou ação obje o a. O signi icado do e iksnio em pa e depende da na a i o o mas de.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 7
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Aqui a inho cons i uindo a eikiamosios ūšies eiksmažodžių o mas indicam, que a ação
eiškiamas daik as é o sujei o da ação <...>, e não iikiamosios ūšies o mas indicam, que a ação
eiškiamas daik as eiksmą ecebe do país, é o obje o da ação <...>. G ama icane a i ma-se que
[V]eiksnį e o madas o mando a inho mui as ezes de inamos uma com a ou a.
Combinamen o pe cebendo como sin axião yšio a mainą, indicam-se dois seus casos. Sakiniuose
com ien isiniu a iniu [V]eiksnio a dininkas e a iniu cons i uin e do p imei o e do segundo
pessoa açõesmažodžių o mas de inamos núme ociumi <...>. Po ou o lado, [V]eiksnio a dinis
elaciona-se com o a inho cons i uindo o mas de ação- e bio e em elação à ca ego ia de
pessoa. Quando o eiksnį o ma do p onomínio do p imei o indi íduo, na a i o ai a o ma do
e bo- e bo da p imei a pessoa (Aš einu; Mes einame), quando o eiksnį é do p onomínio do
segundo indi íduo, na a i o ai a o ma do e bo- e bo do segundo indi íduo (Tu eini; Jūs
eina e), e quando eiksnį o ma do daik a a džio, do p onomínio do e cei o indi íduo ou de
qualque daik a a diškojo p onomínio, na a i o ai o e bo- e bo da e cei a pessoa (Tê as,
ele, pai, eles, ai). Sakiniuose com compos o na a i o eiksnio a dininkas e na a i o
cons i uindo a o ma de būd a dijo ou būd a diškojo pala a é ha moniza kinine, skaičium e aleg niu <...>
(LKG 1976: 280). Aqui ala-se sob e a combinação do p edika y o (ou a ininio pažyminio) o ma
com o eiksnio. A aplicação do compos o na a i o conjunção com o a i o em elação às
ca ego ias de pessoa e núme o não apo a iam.
Kaip ma y i, šioje g ama ikoje sin aksiniams yšiams neski iama daug dėmesio.
A e cei a delas a maina ainda ainda é chamada de e mo da á ea semân ica p edika iniu yšiu.
Sua peculia idade baseada de inimu eiškiamu mú uo dependência. 1.2.3. V. Labučio Ve dadei os
conjun os p oblemas (1976) capí ulo em Žodžių yšiai pagal cha ak e į i pagal yšio k yp į
į a dijamas žodžių yšių ski s ymo pag indas: Žodžių yšio lygia e čiai. Também aqui é
cha ak e iu laikome ai, kaip i kiek sin aksiškai eikia ienas ki ą susie ieji elemen ai. Ryšio
cha ak e is p iklauso nuo o, a siejamieji iene ai y a sin aksiškai nelygia e čiai a
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 8
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
impo an e a di ecção de ligação (Labu is 1976: 38). De aco do com es es dois a ibu os ele
dis inguem ês pala as de ligações a mainos: p ijungima, conjugação e mú uo
condicionjamen o. Posūdis do úl imo yšio desc e e-se assim: Sa i as o yšio e ca ac e
sin ác ico: aqui jungiam dois sen in pa s ní el em unidades ligia e čiai (pelaşia como no caso de
jun ação), mas aquelas unidades, como ac o n e a inys, um ou o condicionaa (a ima
p ijungimui), a elação aqui é abipusis <...>. Aquela ligação pode se chamada de ecíp oca
condicionagem (plg. Bu lako a 1975, 2122) (Labu is 1976: 4041). No en an o, como possí el, V.
Labu is (bene único nos abalhos de sin aksês da língua li uânica da di eção adicional) indica e
ou o modo de in e p e ação da ligação dessas pala as sin á icas: Os pesquisado es da
sin aksês da di eção seman ís ica, es i amen e olhando o ní el de ligações das pala as e a
elação com as pa es da ase, a elação en e o empo do sujei o e a ação do p onome, e a
manei a de seu domínio […]...> (Labu is, 1976: 41). Além disso, Labu is cla amen e dis ingue
sin aksínio das pala as yšio na u eza de seu aiškos (ou ma camen o) e a desc e a
capí uloue Žodžių yšių eiškimo būdai. Ele dis ingue qua o espécies de exp essões de elações
de pala as: ha monização, o mas coo denação, con ole e schliejimo, das quais a segunda é
ca ac e ís ica da ligação de in e -in e ação: Iš aiškos o [i. e. elação de in e -condicionamen o]
nomeiame o ma de coo dena im (Labu is 1976: 40). Koo dinação de o mas é uma o ma au ônoma que pode (mas não é ob iga ó io) aplica o mas
(Labu is 1976: 31).
1.2.4. Vy au o Si au o e Česio G endos ado ėlyje Lie u ių kalbos sin aksė (1988) P edika inis
ski iami ys g ama inio žodžių yšio ipai: p edika inis, sujungiamasis i p ijungiamasis.
yšys é uma ligação que es á en e o e b ( a dininko) e o pe sonano na a i o, ge almen e sua
o ma p o egamosios <...> (Si au as, G enda 1988: 37). Ação e na a i o sin aksiniai elações são
discu idas em pa a isso dedicado sei inhei o pa es do sen inho. Veiksnys com con á io
san ykiais. Ta sąsaja y a bū ina. Jeigu y a keli iena ūšiai eiksniai i keli iena ūšiai a iniai,
elacionados p edika iniais isso cada eiksnys necessa iamen e elacionado com cadacun
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 9
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
con á io <...>. Isso é mui o impo an e ecu so de elações de ação e na a i o, sepa ando-se de
ou as pa es da ase elações. <…>. Oi a o aožas em yškėja de umaa ūšių ações elação
com a iniu, p z. : Uogosnupi k os. G ybai e uogos comp a . G ybai, uogos e udo mais comp ada.
Isso e iden emen e indica que os componen es da composição do e bo de e minam o mas
na a i o (e qual o ma giminês é dominan e). En ão na a ys depende di e amen e do ação. Aqui
eco da-se e mais an iga co elação de elações de a o e na a i o (Daugelis áb icas já sendo
en abilios Daugelis ab ikų bu ę en abilūs), de onde nãoabejo inai e a sen ença das p incipais
pa es mú uas ligação (Si au as, G enda 1988: 85). En e ou a co, a si p obėgšmais obse ada:
(a „nep iklausomuoju“) a inio ak an u, be o, „kai iojo“ ak an o są oka da miglo esnė už
eiksnio są oką“ (Si au as, G enda 1988: 85–86). Tai nuo oda į alen ingumo eo iją,
Veiksnį ne ikslu conside a só dependomujo á ias suas a o aes. P imei oja no a u ima
omenyje pažiū a, que daik a a dis, sakinyje indoan e eiksniu, é dependom do a iniu einančio
eiksmažodžio. Como ê, aos au o es do manualêlio al abo dagem pa ece não obje i os. Os
au o es cla amen e dis inguem ligações sin ác icas de suas aiškos mo osin aksicas. Is o indica
es a obse ação: Ca as sem necessidade su apa izam as elações do ela o do e bo com
de inim, que, cla o, ambém é um dos indicado es daquelas elações (Si au as, G enda 1988: 86).
1.2.5. Vy au o Amb azo edaguo oje Daba inės lie u ių kalbos g ama ikoje, cuja mú uo sąsajos.
pi masis leidimas išėjo 1994 m., sin aksinių yšių a mainos ap ašomos, p adedan nuo
In e pusa io in e ace chama-se conexão sin ác ica en e sen inho sanda os unidades de, que
condicionam um ou o. Aquela o ma da pala a, po meio da qual ou a é incluída em ase, seu
u no u é g ama icamen e dependen a do la e osios. Assim, a ligação de in e ligação en e si é
<...>. Tipiškais a ejais jis eiškiamas žodžių o mų ko elia imu (abipusiu de inimu)“ (DLKG
abipusis 1994: 478). Como mais b ilhan e caso des e sin axiano lašio indica-se ligação do e bmažodžio
com daik a a džio ou in oduzijo a dininku e a i ma-se que aquele a dininkas depende do
e bmažodžio (no diccioná io, cons i uíamos do ima é mino e bmažodžio, do subjec i o a dininko
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 16
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Pombėžiamas necessá io assun o sin ác icos ligas sepa a de seus mo osin aksiniai
indicado es: No in isnag inė i sin aksinių ligações ipos como pu nai sin aksinį eiškinį,
p ecisa, na u almen e, e em con a os mo osin aksinius enónios, uma ez que eles
e le em sin aksiniai ligas; po ém mo osin aksinių eiškinių i sin aksinių yšių sui apa i i não pode (Hol oe , Judžen is
2003: 12).
2.2. Te çasime abalho de g amá ica da língua Li uânica olume G ama ical das unções pesquisas
(Hol oe , Mikulskas, ed., 2005) in oduz sin aksinės p iklausomybės (angliško e min
dependancy lie u iško a i ikmens) concei o, com a qual iden i ica-se p ijungimen o.
P iklausomidade de inida como sin axinio de pala as (ou ou as unidades linguas) yšio ipos,
quando um deles na hie a chijoje sin aksizada ocupa supe io posiçãoção do que ou a
(Hol oe , Judžen is 2005: 11). Em ou os e mos, no caso p ijungiamojo yšio uma pala a
sin ac ico junglumo p op iedade, pa einan i do seu ma cimo p edika umo, é s ip esnė do que
ou o. Mais adian e a igo especi icados dois dis inguidos ipos de p ijunção con ole e modi icação.
2.3. Rolando Mikulsko e Akselio Hol oe o anuncia iam na in e ne no a língua li uânica
apma as (Hol oe , Mikulskas 2009b) no capí ulo Sin aksinė p iklausomybė ainda
especi ica-se p ijungimo (e nele conside am e an e io men e casos de in e conec as de
ligação chamados) concei o. Nele a i ma-se que a di eção de p ijungimen o (que pa a ko
p ijungiama) ge almen e pe cebe-se in ui y iai, po ém po in i se e g iežčiau de inida
(Hol oe , Mikulskas 2009b 3: As di eções sin axínico e mo osin axínico de p ijungimen o a é podem se opos as
(Hol oe , Mikulskas 2009b: 4).
Sky iue ambém en a iza a impo ância de sepa a sin acsinio p ijungimen o (pgs., que o
gelos) do mo osin axino (pgs., que o pasi aikščio i). A i a-se a a enção que a ges ão
mo osin ác ica ge almen e deno a uma elação sin ác ica, e a ha monização
p ijungimen o pode e não indica : de inação não pode se indicado de dependência sin ác ica
(Hol oe , Mikulskas 2009b 6). Isso é uma no a ha monização como concei o de enômeno mo osin assiano.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 17
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Sky iaus au o esá opinião, p ijungimen o espécieis maneio semp e exp eskia seman ina
dependomência de pala as. Nes e caso sin axino ligação é pama uada seman inio lašio e o e le e.
po ém assim é não semp e: a ha monização seman ínio elação das pala as ma ca mui as ezes,
mas não necessa iamen e. Po exemplo, na sen ença Su ikau Joną susi ūpinusį pa icipio
susi ūpinusį combinação com daik a a džiu Joną indica en e eles uma elação seman ís ica, mas
não indica a sin axião de lašio (Holskas oe , Mikulskas 2009b: 7).
2.4. Bene, mais enugamen e, a g amá ica li uana adicional dis ingue sepa ada o e bo e o
ela o sin ác ico a mainão a sio Axelis Hol oe as c i ica no a igo A gumen os hie a chias e
g ama icas unções (Hol oe 2009a: 2630). Ele en a iza que a elação de in e ação mú ua DLKG
baseia-se mo osin aksiquemen , quando a ha monização do accionmažodžio com o accionio
pe cebida como o seu dependomybės do accionio p essupos o. Po ou o lado, o mesmo
eiksmazodis go e no eiksnio a dininką. Assim, es a ligação, a ibuída no mais al o ní el de
ligações sin ác icas, ap idėjada com base em c i é ios, que são in oduzidos apenas no mais baixo ní el de classi icação
(con ymu e de inimu).
A. Hol oe as mos a que, baseado na eo ia das língo y as ociden ais, de inimu pode se
ma cado não só dependomasis, mas e p incipal sin aksinės p iklausomybės dėmuo, i. i. não
eiksnys, e a inys. Em ou as pala as, a combinação do con o com o a o indica que o a o
depende do con o. Assim pe cebendo a de inação, em-se enuncia a ibuídas e ça
sin aksá ias ligações a mainos mú ua in e ligações, pois nãoelixa ela do p ijungimo
dis inguinho sinalho. Fal a ainda le an a -se a ques ão, se na e dade a ha monização pode
se conside ada um indicado de ligação sin ác ico. Com base Igo iu Melčuku e William C o u,
ne sin aksinį, o ik seman inį yšį, jis „ iesiogiai odo į ą žodį ( uos žodžius), su ku iuo
mos a-se que a combinação ma ca (comos) a combinada pala a em ligações (Hol oe 2009a: 29).
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 18
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
3. ACTSNIO IR TARINIO SINTAKSINIO RYŠIO POBÚDIS
Kaip ma y i iš apž algos, naujasis sin aksinių yšių ski s ymas nuo anks esniojo
essencialmen e di e e no que não econhece e cei o ipo de ligações sin aksínicas
in e conexões (ou como ou a chamada de ipo) e conside a ele p ijungimu. Como nesse caso
explicam-se casos de ínculo do e bo com na a i o?
DLKG dá du, pode-se dize , ipiškus des e ligamen o exemplos, e le inços duas suas a ações:
sen inio e bio e elinho yšį (Mesėj gailomės d augo) e e bio yšį com (sudė inio elinho) jun i
(B olis oi pik as). Examinemos eles um pouco mais em de alhe. 3.1. Sob e o p imei o exemplo DLKG
a i ma-se que Į a džio a dininkas mes nes a sen ença depende da eiksmažodžio gailėjomės
conjunção; pa a oję eiksmażodę pagailo [ . y. beasmenį eiksmažodį] de e íamos oca
apelininką naudininku, plg. : Nos pagaido amigo. No en an o, a o ma do se o- e bo gailėjomės
pessoa e núme o em sua ez escolhe-se de aco do com a o ma do adje i o mes (plg.: eu
gailėjausi, u gailėjaisi, eles gailėjosi), de modo que a conexão aqui é mu ipusis (DLKG 1994: 479).
De ido à p imei a dependência ( aldimen o) digai ina, que do açõesmazônio depende não o
a dininkas do į a džio, e o p óp io į a dis. Uma ez que sen i amen e ele ai eiksniu, isso
ma cado pe sonal do sen ício eiksniu aous u a dininko aleg niu. Veiksmažodžius
queixa se e pagail i uneia apenas comum aiz e sua signi icação, e aí p é duas di e en es
signi icações, mo ologia e sin aksinių sa ybių eiksmažodžiai. Po an o um ocamen o
ou o nãob a amen e o que į oda. Veiksmajodis pagail i ambém exigem sujei á ia
sin aksinis aidmuo beasmeniame sakinyje gali bū i į ai iai aiškinamas (papildinys a ba
signi icância complemen amen o, cujo não ipiškas eiksnys), po ém ele ma cado não
a dininku, e bene iciininku. Assim, ação indoan e a pala a é dependen e do a iniu indoício eiksmazônio. Tai p ijungimo espécieis con ole.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 19
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Jis žymimas į a džio (ki ais a ejais – daik a a džio a daik a a diškai a ojamo žodžio)
nomei inho (ou seu indicículo ai al nomei inho).
De ido a ou a di eção dependência da pessoa e núme o de ação- e dade Segundo uma delas, a
pa inkimo pagal į a džio o mą naujausioje lie u ių kalbo y oje išsaky a į ai ių nuomonių.
pessoa e núme o de ação- e dade são escolhidas independen emen e do adje i o que ainiu de
aco do com as ci cuns âncias de comunhão. Uma ez que es as ci cuns âncias são as mesmas
e esencando pe sonalinho į a dį, isso dele e eiksmažodžio g ama inais pessoa e núme ous
o ma coinciden a. Tokį aiškinimą apoiia e comple amen e possí el, e saky inėje alboje ainda
mais equen emen e usado a mesma eiginį pasakan is ase Gailėjomės d augo. Linbai
Lie u ių assim aškin i a escolha da o ma eiksmažodžio comple amen e pakak ų. E apenas
dados ipologias (plg. Hol oe , Mikulskas 2009a: 4, 1 isnaša) o çam a econhece , que
eiksmazodis nes e caso oda ia é combinado com į a džiu.
A ai ia, que no os au o es da g amá ica da língua li uãs, econhecendo a combinação de
eiksmažodžio com į a džiu, conco da com o DLKG o nec o escškinim. Além disso, en ando
de ende a in e ligação de in e ligação yšio idėją, V. Amb azas nos úl imos abalhos p opôs
pe cebê-lo como dublão, só de di e en es di eções, p ijungimą (Amb azas 2005: 167168; LKE 2008:
548). No en an o isso só enganoso imp essú io. A combinação ma nas apma as da no a g amá ica
não é conside ada de um indicículo de ligação sin ác ico (Hol oe , Mikulskas 2009a: 6). Ele mos a
apenas seman ís ica elação do e bo com o seu exigido complemen o, po ém sin ác ico lašio
não sabe (Hol oe , Mikulskas 2009a: 7). Assim, a ligação sin ác ica en e ação e na a i o é de uma
di eção a inys exigem ação, e isso é ca ac e ís ica ca ac e ís ica p ijungimo.
Bend osios sin aksės pag induose A. Hol oe as da pa ikslino anksčiau išdės y ą
ha monização concepp a ão. Is o é um meio de ma cação de ná io do compos o p incipal e
De inimas deik iškai nu odo eiksmažodžio a gumen us a ba disku so daly ius, aigi
secundá io exis en e. a ha monização não é mé odo de ma cação de ligação sin ác ica (plg.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ica de ação e na a i o ligação: concep o kai a | 20
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Hol oe 2009b: 130). A. Hol oe as baseia-se Ch is ianu Lehmannu, que a i ma que de inação de
na u eza é meio de ixação e e ência: copiando seus a gumen os g ama icais aços pessoa,
núme o, giminę açõesmazodžiai ajuda a es abelece sua e e ênciação (Hol oe 2009b: 129).
3.2. An asis DLKG pa yzdys šioje g ama ikoje aiškinamas labai panašiai kaip pi masis.
Jung is se ambém lemian i daik a a džio a dininko o má, po que [P]akei us pe sona
p o ecçãoiu a o ma não iciamuoju pa ici iu ou bend a imi, a dininká ambém necessá io
opa ou o aleg niu, plg. : B olio hou a pik o, (Kaip) b oliu se pik am. Enquan opuidão, a o ma
de pessoa e núme o do ad e bi que passa pela junção é escolhida endo em con a o a dininką do
ad e bio, plg. Nós es á amos zangados; Eu ui u ioso (DLKG: 479).
Jung is exigi se suplemen os ( aldo) ambém assim como e ou os eiksmažodžiai. Assim, ela
jun a daik a a dį (e não seu a dininką). Dependendo das ci cuns âncias do ala , de que idas
dize min ia, esquece-se jung ia o ma g ama ica, e suas a gumen ai não ipicamen e
(p iklausiniai) žymimi ski ingais linksniais. Beasmenė bū ojo laiko daly io o ma bū a ki aip
pa eikia kalbėjimo me u esančias aplinkybes, odėl i jos eikalaujamas eiksnys žymimas
kilmininko linksniu. O mesmo pode-se dize e sob e bend a í se , que jun a daik a a dí, na
sen ença co endo e bniu (ou complemen ínio). Ele ma cado usuá io di e idoniu. o que é que
do núme o e da pessoa elação a conjun e combina-se com o e nio einančiu pala a, Sob e já
ali ado an e io men e. Mais uma ez en a izo, que es a combinação não indica mais de um
sin axiano lašio (ou ou as sua di ecções), e só mais uma ez indica seman inio daik a a dinho
dependência do e bmawodim, que ma ca e daik a a dinho aleg ion escolha. Em ou os
e mos, es e pe encimen o sen ença ma cado duas ezes: sin ác ico daik a a džio
pa inkimu ( a dininku), o seman inis – eiksmažodžio skaičiaus bei asmens sude inimu su
aleg nio naquele daik a a džiu.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin ác ico ínculo de ação e na a i o: concep o kai a | 21
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
4. FACIT
B e amen e esumi o e ei o sin ác ico e o concei o de ligação na a i o kai ą alo y o dos
li uanos é possí el assim. En agado d ina is a di isão de ligações sin aksicas
ses uojusep in uoju passéu século dezmeiais subs i uído ina iu, accion e a nio lixi ao da
ação e na a i o o papel de ansmi icimo p edika umo sen inio. Inicialmen e ele oi pe cebido
i sin aksinis yšys, ėliau, aš un ojo dešim mečio an oje pusėje, bu o išg ynin a jo sin aksinė
como inde inido seman ís ico na u eza, co esponden emen e mudado e nome. Uma ez não oi
cla amen e de inidas as bases de desis imen o das ligações sin aksá ias, o ação e o na a i o
ligação na u eza icou a é o im nea skleis a. Con a a inga ação e na a i o yšio noção mui o
onde li a ians alo y oje e ciamos a é šiol. Nes e séculomeio oi p opos o no o mé odo de
classi icação de ligações sin aksá ias, que em essência p olonga a independen e ciência da língua
li uana d ina io adição de classi icação de ligações sin aksicas, só baseia-se em no o ní el da
men e eó ica da con e sa i a ociden al. Segundo ele, ação e na a i o sin ác ico conexão
conside ado p ijungiamujo: eiksmažodis conec a ( aldo) seu subjec i o a gumen u indo o
a dažodį, e ele mesmo é com ele combinado asmeniu e (nem semp e) núme ociumi, assim
exp essškian seman inį p edika o e seu a gumen o elação. Independen emen e, como
pe cebe-se combinação da o ma na a i a de sen ença pessoal, no o classi icação de ligações
sin aksínicas an ecipada do que an e io pelo menos um assun o: a ibui-se uma ligação
sin aksínica a maina menos do que em an e io es abalhos sin aksês. A leas já eó icos
g ama icais desc e o undamen os em elação isso é apa en emen e economiau. Além disso, a
no a eo ia economότερη e sin aksínicas em elação aos undamen os de desa mamen o de
elações: ela baseia-se só numa desa mamen o de enômenos. A di isão an e io , como oi
mos ado, baseia-se pelo menos em dois aços (já pa a não ala de que eles não são de idamen e
dis inguidos). Como escla ece a pa i da e isão ap esen ada nes e a igo, elação de in e ligação (en ão chamado p edika iniu) em abalhos de sin aksês Li uãs omado pa a ocupa apenas okupa us Lie u ą e não be
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 22
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
usichas g ama ikas de e ei os (da plg. Vaskelai ė 2009: 13). Tendo em con a isso, já se ia ho a
de enuncia a es e eó icos sin aksês li uanos so ie ismo, nãoli a consciência isiaus e
e o na à Ociden ais cien í ica min ia, cuja suaimină sclaidą na Li uânia g ossei amen e
en ouê so ie es okupação.
LITERATŪRA
Amb azas Vy au as 2005: Axel Hol oe , A ū as Judžen is, ed., Sin aksinių yšių y imai
[ ec.]. – Ac a linguis ica Li uanica 52, 167–170.
Balke ičius Jonas 1963: Daba inės lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vals ybinė poli inės i
mokslinės li e a ū os leidykla.
Balke ičius Jonas 1998: Lie u ių kalbos p edika inių kons ukcijų sin aksė, Vilnius: Mokslo i
enciklopedijų leidybos ins i u as.
Damb auskas Leona das 1939: Žodžių san ykis sakinyje. – Gim oji kalba 6, 84–86.
DLKG 1994 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ed. Vy au as Amb azas, Vilnius: Mokslo
i enciklopedijų leidykla.
DLKG 2006 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ed. Vy au as Amb azas, 4-oji pa aisy a
laida, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla.
Hol oe Axel 2009a: A gumen ų hie a chijos i g ama inės unkcijos. – G ama inių unkcijų
p igim is i aiška, ed. Hol oe A., Mikulskas R., Vilnius: Vilniaus uni e si e as,
asociacija „Academia Salensis“, 1–36.
Hol oe Axel 2009b: Bend osios sin aksės pag indai [Biblio heca Salensis IV]. Vilnius: Vilniaus
uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“.
Hol oe Axel, Judžen is A ū as, 2003: Sin aksinių yšių ipai. – Sin aksinių yšių y imai,
ed., Ho oe A., Judžen is A., Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 11–35.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 23
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas 2005: Sin aksinės p iklausomybės ipai: papildymai i
pa ikslinimai. – G ama inių unkcijų y imai, ed. Hol oe A., Mikulskas R., Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as, 11–38.
Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas 2009a: G ama inės unkcijos ( ank aš is). P ieiga in e ne e:
h p://old.lki.l /LKI_LT/images/Padaliniai/G ama ikos_sky ius/G ama ines%20 unk
cijos.pd .
Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas 2009b: Sin aksinė p iklausomybė. P ieiga in e ne e:
h p://old.lki.l /LKI_LT/images/Padaliniai/G ama ikos_sky ius/P iklausomybe.pd .
Hol oe Axel, Judžen is A ū as, ed., 2003: Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 1: Sin aksinių
yšių y imai. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas, ed., 2005: Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 3:
G ama inių unkcijų y imai, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Hol oe Axel, Mikulskas Rolandas, ed., 2009: G ama inių unkcijų p igim is i aiška [Ac a
Salensia I], Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“.
Kalinauskas B onius 1963: Žodžiai i žodžių junginiai sakinyje. – Kai ku ie g ama ikos i
s ilis ikos klausimai, Kaunas: Vals ybinė pedagoginės li e a ū os leidykla, 3–23.
Kalinauskas B onius 1972: Lie u ių kalbos žodžių junginių sin aksė: mokymo p iemonė,
Vilnius.
Labu is Vi as 1976: Žodžių junginių p oblemos, Vilnius: Vilniaus als ybinis uni e si e as.
Labu is Vi as 1994: Lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla.
Labu is Vi as 1998: Lie u ių kalbos sin aksė, 2-as pa ais. leidimas, Vilnius: Vilniaus
uni e si e o leidykla.
LKE 1999: Lie u ių kalbos enciklopedija, pa . K. Mo kūnas, ed. V. Amb azas, Vilnius: Mokslo
i enciklopedijų leidybos ins i u as.
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 24
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
LKE 2008: Lie u ių kalbos enciklopedija, pa . K. Mo kūnas, ed. V. Amb azas, 2-as pa iksl. i
papild. leidimas, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as.
LKG 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 3: Sin aksė, y . ed. K. Ul ydas, V. Amb azas,
A. Valeckienė, Vilnius: Mokslas.
Si au as Vy au as 2019: Veiksmažodinis a inys daba inėje lie u ių kalboje [Biblio heca ac o um
humani a ico um uni e si a is Saulensis 18]. Šiauliai: Li e a.
Si au as Vy au as, G enda Česys 1988: Lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Mokslas.
Vaskelai ė Ramunė 2009: Sin aksinių yšių modeliai lie u ių kalbos sin aksėje:humani a inių
mokslų dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, Vy au o Didžiojo
uni e si e as.
Gau a 2020 11 29
P iim a 2020 12 30
THE RELATION BETWEEN SYNTACTIC SUBJECT AND PREDICATE:
CONCEPTUAL CHANGES
Summa y
The a icle e iews he de elopmen o he concep and classi ica ion o he ela ion
be ween syn ac ic subjec and p edica e du ing he las se en decades in Li huanian
linguis ics. This ype o syn ac ic ela ions was singled ou only in he So ie pe iod, i s
sepa a ion was in luenced by he wo ks o Russian syn ax. Ini ially, i s concep did no clea ly
dis inguish be ween he seman ic and syn ac ic le els o sen ence analysis, i was called a
ARTŪRAS JUDŽENTIS. Sin aksinis eiksnio i a inio yšys: samp a os kai a | 25
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.11
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
p edica i e ela ionship. La e , e ms mo e syn ac ic by na u e (mu ual dependency,
in e dependency) we e p oposed. A emp s we e made o explain his ype o ela ions, bu i
ailed o do his on he basis o one c i e ion. Bo h he di ec ion o ela ion and i s hese
mo phosyn ac ic no a ion ha e been elied upon, o en wi hou p ope dis inc ion be ween
c i e ia.
No início de his cen u y, wi h he apid enewal o Li huanian g amma heo y, he e was a come
back o he dual di ision o syn ac ic ela ions based on one ea u e as subo dina ion, ma ked a
– syn ac ic equi alence. The e m in e dependency was abandoned; i s cases we e in e p e ed
mo phological le el by he selec ion o case o he a gumen wo d. The seman ic ela ion be ween
he e b and i s a gumen is also ma ked on he e b ha is ag eed in pe son (and numbe ) wi h
his a gumen . No inal do a igo, é mos ado como á ios exemplos de a elação en e syn ac ic
subjec and p edica e são in e p e ados in he Li huanian g amma and how hey could be
in e p e ed on he basis o he heo e ical g ounds common o Wes e n linguis ics. KEYWORDS:
syn ac ic ela ions, ela ion be ween syn ac ic subjec and p edica e, in e dependency.
ARTŪRAS JUDŽENTIS
Vilniaus dailės akademija
Mai onio g. 6, LT-01124 Vilnius
[email p o ec ed]