Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LAIMA JANCAITĖ Vytauto Didžiojo universitetas LEKSYKALIZACJA PRZEDROSTKOWYCH CZASOWNIKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: leksykalizacja, słowotwórstwo, czasowniki przedrostkowe, lingwistyka korpusowa, semantyka, język litewski. STRESZCZENIE Celem artykułu jest ustalenie kryteriów rozpoznawania leksykalizacji czasowników przedrostkowych i zastosowanie ich do analizy korpusowej. Czasownik przedrostkowy ulega leksykalizacji, gdy staje się semantycznie niezależnym słowem, którego znaczenie leksykalne nie jest związane z formantem słowotwórczym ani podstawą. Szczegółowy opis czasowników zleksykalizowanych oraz sposobów ich rozpoznawania jest istotny, ponieważ przypadki te mają znaczenie dla leksykografów tworzących słowniki oparte na korpusach, dla technologii językowych, gdyż komputery muszą rozpoznawać wyjątkowe przypadki leksykalizacji, oraz dla obcokrajowców uczących się języka litewskiego, ponieważ dla nich również ważne jest zrozumienie tych indywidualnych, wyjątkowych przypadków słowotwórstwa. W artykule najpierw omówiono szersze rozumienie leksykalizacji, aby ukazać kontekst tego zjawiska. Następnie, korzystając z literatury teoretycznej, ustalono kryteria rozpoznawania leksykalizacji czasowników przedrostkowych, a później na przykładzie czterech często występujących czasowników przedrostkowych pokazano, jak kryteria te można zastosować do rozpoznawania leksykalizacji w korpusach. WSTĘP Leksykalizacja – ważny proces związany z tworzeniem wyrazów, wskazujący na wyjątki w słowotwórstwie. Zwykle leksykalne znaczenie czasownika prefiksalnego niewiele różni się od LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 leksykalnego znaczenia wyrazu podstawowego, ma jedynie dodatkowe cechy semantyczne. Niemniej jednak czasami może ono być zupełnie inne niż znaczenie czasownika podstawowego. W takim przypadku jest to już semantycznie samodzielny wyraz, którego nie można nazywać derywatem. Jest więc on tylko formalnie czasownikiem prefiksalnym (inaczej – czasownikiem z prefiksem), ponieważ jest semantycznie niezwiązany z wyrazem podstawowym. Na przykład czasownik apgauti skiriasi). Kiti pavyzdžiai: ištikti ir tikti; padėti (reikšme „pagelbėti“) ir dėti; pradėti ir dėti ir t. t. Pasitaiko ir taip, kad semantinę sąsają tarp priešdėlinio ir pamatinio veiksmažodžių įžvelgti galima, wygląda jak derywat czasownika gauti, jednak semantycznie nie jest z nim związany (znaczenia tych wyrazów bardzo jednak czasownik prefiksalny nie ma znaczenia ogólnego, tzn. nie może być powiązany z innymi derywatami tego samego prefiksu według grup słowotwórczych lub semantycznych (ma indywidualne znaczenie słowotwórcze, ale nie ma grupowego znaczenia słowotwórczego). W tym przypadku prefiks nadaje określone znaczenie tylko jednemu czasownikowi, w konkretnym przypadku. Na przykład czasownik persekioti jest związany z wyrazem podstawowym sekioti, ale, jak twierdzi Jonas Paulauskas, „oznacza zarazem «nie dawać spokoju, starać się zaszkodzić lub zniszczyć», tzn. śledzenie jest rozumiane niedosłownie (Paulauskas 1958: 432–433). W żadnym innym przypadku przedrostek per nie nadaje czasownikowi tego odcienia znaczeniowego. Przypadki leksykalizacji należy szczegółowo opisywać i badać, aby było jasne, jak odróżniać zleksykalizowane czasowniki przedrostkowe od zwykłych czasowników przedrostkowych. Dokładny opis takich czasowników oraz sposobów ich odróżniania jest istotny z kilku powodów. Przede wszystkim ma to znaczenie dla leksykografów tworzących słowniki oparte na korpusach – po zbadaniu przypadków leksykalizacji można je dokładniej opisać i wskazać w słownikach; temat leksykalizacji jest również istotny dla technologii językowych, ponieważ podczas analizy komputerowej należy rozpoznawać wyjątkowe przypadki leksykalizacji; jest to ważne także dla obcokrajowców uczących się języka litewskiego – muszą oni rozumieć prawidłowości słowotwórstwa języka litewskiego, a zarazem pojmować wyjątki, indywidualne i szczególne przypadki. W niniejszym artykule opisano, w jaki sposób można rozpoznawać leksykalizowane LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 czasowniki za pomocą korpusów tekstów; analiza ta jest użyteczna, ponieważ może wyjaśnić, jak leksikografams naudinga pateikti žodynuose ir kaip, atliekant kompiuterizuotą teksto analizę, iš osoby uczące się rozpoznają leksykalizację na podstawie użycia oraz jakie informacje o użyciu, dostępne w kontekście użycia wyrazu, pozwalają rozpoznać przypadki leksykalizacji. W artykule krótko omówiono szersze rozumienie leksykalizacji (zob. rozdział 1), aby ukazać szerszy kontekst – związki leksykalizacji z różnymi zjawiskami językowymi, nie tylko z derywacją. Szczegółowej analizie poddano leksykalizację związaną z derywacją i zbadano właśnie czasowniki przedrostkowe. Ta część mowy jest chyba najbardziej złożona, czasowniki stanowią centrum zdania i mają wiele form fleksyjnych. Apie vedinių leksikalizaciją yra rašęs Saulius Ambrazas (1990), apie veiksmažodžių leksykalizację – Aldona Paulauskienė (1994: 37, 41), właśnie o czasownikach przedrostkowych w drugim leksikalizaciją – Jonas Paulauskas (1958), Albertas Ružė (2000). J. Paulauskas apie tai rašė ir tomie Gramatyki języka litewskiego Morfologia (1971; dalej – LKG II), w rozdziale Czasowniki przedrostkowe; pisze się o tym również w rozdziale Derywaty przedrostkowe Gramatyki współczesnego języka litewskiego (2005; dalej – DLKG), opracowanym przez Evaldę Jakaitienė. Celem tego artykułu jest ustalenie kryteriów rozpoznawania leksykalizacji czasowników przedrostkowych i zastosowanie ich do analizy korpusowej. W pracy zastosowano metody: opisową i lingwistyki korpusowej. Kryteria rozpoznawania leksykalizacji ustalono na podstawie analizy literatury teoretycznej, a zastosowano je po wybraniu 9 często występujących w korpusach czasowników przedrostkowych: apibūdinti, atlikti, išleisti, nustatyti, parduoti, pradėti, priimti, sudaryti, užimti (chociaż wyniki badania uogólniono po przeanalizowaniu wszystkich 9 czasowników, w niniejszym artykule zastosowanie kryteriów zilustrowano na 4 czasownikach używanych w określonych 1 znaczeniach: nustatyti, išleisti, parduoti, apibūdinti). Główne założenia pracy 1 Kryteria rozpoznawania leksykalizacji zostały szerzej opisane i zastosowane do większej liczby czasowników w pracy magisterskiej Laimy Jancaitė Leksikalizacijos atpažinimas (2020). LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 źródła – Korpus współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT) i Korpus z adnotacją morfologiczną (toliau – MATAS). Chociaż o leksykalizacji pisze się w pracach teoretycznych, to jednak więcej uwagi poświęca się w nich ogólnym znaczeniom derywatów prefiksalnych (tzn. czasowniki prefiksalne uogólnia się według grup semantycznych albo opisuje się ich grupowe znaczenia słowotwórcze), natomiast leksykalizacja jest częściej wspominana jako wyjątek od reguły. W niniejszym artykule leksykalizacja omawiana jest osobno, ponadto opisuje się, jak można by ją wykrywać za pomocą korpusów, tj. bardziej obiektywnego kalbos ištekliumi, o ne remiantis vien kalbos jausmu. 1. SZERSZE UJĘCIE LEKSYKALIZACJI Leksikalizacja w pracach naukowych i słownikach nie jest ograniczana wyłącznie do przypadków słowotwórczych – obejmuje się nią wiele różnorodnych procesów. W tej części omawia się, jakie procesy można uznać za leksykalizację. Specialiajame leidinyje – Kalbotyros terminų žodyne (toliau – KTŽ) leksikalizacija wyjaśnia się następująco: „Przekształcenie niektórych elementów języka (morfemów, połączeń wyrazowych, skrótów literowych itp.) w stałe jednostki języka – ekwiwalenty wyrazów: ERA – elektrograficzny aparat reprodukcyjny i kopia erosu jest niewystarczająco wyraźna; ranka moti i ranka moti „niczego nie zważać” i in.” (Gaivenis, Keinys 1990). W tej koncepcji akcentuje się pojawienie się ekwiwalentów słów – nie są to prawdziwe słowa, pełnią jedynie funkcje słowa; ważne jest, że takie derywaty powstają z jednostek już istniejących w języku. Wśród podanych przykładów znajduje się użycie akronimu jako zwykłego słowa. W Wielkiej Encyklopedii Litewskiej (dalej – VLEe) przedstawiono jeszcze bardziej szczegółową koncepcję leksykalizacji (autorka – E. Jakaitienė): „leksykalizãcja, przekształcenie nieleksykalnego elementu języka (formy gramatycznej, morfemu) lub połączenia takich LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 elementów w samodzielną jednostkę leksykalną. Np. powstawanie przysłówków z form przypadków (balsu, šuoliais, žaibu, vakarop), semantyczne wyodrębnienie liczby mnogiej (pieniai ‘nasienie samców ryb’, viduriai ‘wewnętrzne organy brzucha’), przekształcenie wołacza w wykrzyknik (varge!), a także przekształcenie formantu słowotwórczego w odrębne słowo (Visi ultros – reakcingų įsitikinimų žmonės; Tautų likimais žaidė ir fašistai, ir stalinistai, ir kitokie istai), połączenie kilku słów w jedno słowo zrostowe (sudiev < su Dievu, padėkdie < padėk Dieve). Niekiedy za leksykalizację uznaje się również przekształcenie luźnych połączeń wyrazowych w idiomy, frazeologizmy tropiczne lub terminy złożone, nazywające jedno pojęcie (beržinė košė ‘kara’, liežuvį pakišti ‘donieść’, perkūno oželis ‘ptak z rodziny bekasowatych’). Ten typ leksykalizacji najczęściej nazywa się syntaktyczną.“ Widać, że zarówno w KTŽ, gali tapti žodžių ekvivalentais ir kalboje pradėti būti vartojami kaip vienetai, lygiaverčiai žodžiams. jak i w VLEe przedstawiono podobną koncepcję – wspomina się, że leksykalizować mogą się zarówno morfemy, jak i połączenia wyrazowe lub inne elementy. Zatem leksykalizacja może obejmować różne procesy. Niemniej jednak ważne jest nie tylko to, że obejmuje wiele procesów, lecz także to, że może być różnie traktowana. Na przykład Jurgita Cvilikaitė pisze, że zleksykalizowane oznacza „nazwane ir kai kurie užsienio autoriai, pavyzdžiui, Geertas Booijus teigia, kad žodis leksikalizuojasi tada, kai słowem” (Civilkaitė 2005: 34), natomiast Jurgita Girčienė wiąże proces leksykalizacji z „integracją wariantów leksyki z systemem językowym” (Girčienė 2012: 32). Podobnie pisze, że jest możliwy i zaczyna być szeroko używany, przyjmuje się w użyciu (Booij 2005: 17–18). W niniejszej pracy przyjmuje się, że leksykalizacja wiąże się z pewnymi wyjątkami semantycznymi, gdy elementy gramatyczne przekształcają się w leksykalne (pisano o tym w VLEe: leksykalizacja może nastąpić, gdy przypadek ulega skostnieniu, gdy liczba mnoga oddziela się semantycznie itd.). W artykule uwagę poświęcono leksykalizacji związanej z derywacją słowotwórczą – przypadkom, gdy czasownik przedrostkowy staje się semantycznie samodzielnym słowem. LAIMA JANCAITĖ. Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 2. LEKSYKALIZACJA LITEWSKICH CZASOWNIKÓW PRZEDROSTKOWYCH W PRACACH TEORETYCZNYCH I KRYTERIA ROZPOZNAWANIA LEKSYKALIZACJI W niniejszym rozdziale analizuje się, co w literaturze teoretycznej pisze się o leksykalizacji derywatów. Omówione zostają możliwe przyczyny leksykalizacji, typy leksykalizacji czasowników przedrostkowych, a przede wszystkim – jak tę leksykalizację rozpoznać. S. Ambrazas, pisząc o leksykalizacji derywatów, twierdzi, że w jej trakcie derywaty „uzyskują 2 nowe, zazwyczaj bardziej wyspecjalizowane znaczenia leksykalne, już bezpośrednio niezdeterminowane przez ich derywację” (Ambrazas 1990: 60). Tak więc S. Ambrazas wiąże leksykalizację z przypadkami, gdy derywaty przestają być postrzegane jako derywaty, ponieważ ich znaczenie leksykalne zaczyna w mniejszym stopniu zależeć od derywacji. Autor pisze o typach leksykalizacji – twierdzi, że leksykalizacja może być całkowita i częściowa. Według niego leksykalizacja całkowita zachodzi wtedy, „gdy całkowicie zanika relacja motywacyjna derywatu z wyrazem podstawowym”, natomiast leksykalizacja częściowa – „gdy relacja derywatu z wyrazem podstawowym zostaje zachowana, a nowe znaczenie leksykalne nie przesłania pierwotnego znaczenia derywacyjnego” (Ambrazas 1990: 60–61). Przykładem pełnej leksykalizacji jest słowo galas. Według S. Ambrazasa we współczesnym językoznawstwie słowo to nie jest już uważane za derywat, chociaż zostało utworzone od czasownika gelti i wcześniej miało znaczenie słowotwórcze „śmiertelne użądlenie, ukąszenie”. Jako przykład częściowej leksykalizacji autor wskazuje zmieniony stosunek nazw czynności utworzonych za pomocą derywacji końcówkowej do derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas). Według niego obecnie wiele derywatów końcówkowych galūnių vediniai ir priesagos -imas (-ymas) vediniai žymėjo veiksmo procesus ir būsenas (Ambrazas zyskało specjalne znaczenia i stało się terminami poszczególnych dziedzin, na przykład słowo mūšis, które miało znaczenie „bicie”, zyskało znaczenie „walka, bitwa”. Jak wskazano, dawniej, w XVI–XVII w., 1990: 61). Widać, że S. Ambrazas mówi o pewnym stopniowaniu: niektóre derywaty mogą być 2 Chociaż S. Ambrazas analizuje tylko derywaty przyrostkowe i końcówkowe, opiera się na nich i podaje ich przykłady, to jednak uogólnia tę myśl, nie wyróżniając derywatów przedrostkowych jako wyjątków. LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 7 jedne leksykalizują się doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 bardziej, a inne – mniej. Lingwista wskazuje również przyczynę leksykalizacji. Jego zdaniem leksykalizacja jest procesem historycznym; zmiana semantyczna zachodzi stopniowo i chociaż obecnie czasami trudno dostrzec związki semantyczne między wyrazem podstawowym a derywatem albo w ogóle nie udaje się tego zrobić (a więc synchronicznie derywat nie jest już uważany za derywat), dawniej związki semantyczne były widoczne. Na podstawie S. Ambraza można stwierdzić, że leksykalizacja derywatów ma charakter historyczny, tzn. derywaty z biegiem czasu tracą związek semantyczny z formantami słowotwórczymi i podstawą. Chociaż formalnie wyglądają jak derywaty, czasami mają nietypowe, jednostkowe znaczenia, których nie można rozpoznać na podstawie formantów słowotwórczych i podstawy. Jonas Paulauskas, pisząc o czasownikach przedrostkowych (Paulauskas 1958: 327– 444), szczegółowo omawia znaczenia każdego przedrostka (w niniejszej pracy przyjmuje się pogląd, że jeden przedrostek nie jest używany bez czasownika, dlatego mowa tu o znaczeniach derywatów przedrostkowych). Na przykład znaczenie przedrostka iš zostało określone następująco: „Przedrostek iš ma tylko jedno podstawowe znaczenie – znaczenie kierunku, które pokrywa się ze znaczeniem przyimka iš” (Paulauskas 1958: 350). Kilka przykładów z przedstawionych: Išgarmėjo jau piršliai iš Onytės; Tik neišdribau iš obelies (1958: 351). Opisane znaczenia przedrostków są związane z wieloma różnymi czasownikami, a zatem przedrostek nadaje takie samo znaczenie nie jednemu czasownikowi, lecz wielu, i wszystkie te czasowniki tworzą jedną grupę. W podanej przez E. Jakaitienė w VLEe definicji znaczenia leksykalnego stwierdza się: „Treść słowa tworzą znaczenia o różnym stopniu abstrakcyjności: gramatyczne (części mowy, do której należy słowo), ogólne (grup 3 słowotwórczych lub semantycznych, do których należy słowo) i indywidualne.” Można zatem stwierdzić, że znaczenie, które przedrostek nadaje wielu różnym słowom, jest znaczeniem ogólnym. J. Paulauskas nie wskazuje, czy 3 E. Jakaitienės pasiūlyto bendrosios reikšmės termino nereikėtų painioti su Stasio Keinio (1999: 21) ir Vinco terminem ogólnego (kategorialnego) znaczenia słowotwórczego używanym przez Urbutisa (1978: 162–164). Autorzy ci ogólnym (kategorialnym) znaczeniem słowotwórczym nazywają znaczenie, w przypadku którego nie za pomocą jednego formantu słowotwórczego, lecz za pomocą całego ich zespołu „tworzy się słowa o zbliżonym znaczeniu słowotwórczym”; na przykład „wykonawców czynności oraz osoby lub inne istoty, którym właściwa jest cecha wynikająca z tej czynności” nazywają różne derywaty: rašytojas, nešikas, piršlys, plepys, saugas itd. (Keinys 1999: 21). Takie znaczenie słowotwórcze S. Keinys (1999: 20–22) i V. Urbutis (1978: 144–244) przedstawiają obok innych znaczeń LAIMA JANCAITĖ. Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija | 8 słowotwórczych – jednostkowego (indywidualnego) i grupowego. E. Jakaitienė, pisząc o znaczeniu ogólnym, ma na myśli nie ogólne doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 opisuje znaczenia grup słowotwórczych lub semantycznych, jednak opisywane przez niego znaczenia przedrostków można byłoby powiązać z grupowymi znaczeniami słowotwórczymi (por.: Urbutis 1978: 145; Keinys 1999: 21). Jednak J. Paulauskas pisze również o „znaczeniach wyjątkowych” (Paulauskas 1958: 432) – przypadki te różnią się od opisanych ogólnych znaczeń przedrostków, ponieważ nie można ich powiązać z więcej niż jednym czasownikiem; czasowniki te nie mają znaczenia ogólnego (grupowego znaczenia słowotwórczego). Lingwista nie wspomina terminu leksykalizacja, jednak opisywane przez niego znaczenia wyjątkowe można powiązać z leksykalizacją. W ten sposób wyłania się jedno z kryteriów rozpoznawania leksykalizacji – czasownik przedrostkowy jest zleksykalizowany, jeśli nie ma znaczenia ogólnego (grupowego znaczenia słowotwórczego lub znaczenia grup semantycznych), tj. jeśli derywat przedrostkowy nie może zostać przypisany do grupy czasowników mających określone znaczenie ogólne. Pisząc o znaczeniach wyjątkowych, J. Paulauskas stwierdza, że „[P]rzedrostki mogą wpływać na znaczenie rdzenia niektórych czasowników prostych, mniej lub bardziej je zmieniając” (Paulauskas 1958: 432). Podobnie jak S. Ambrazas, autor pisze, że istnieją dwa rodzaje tych, wyróżnionych, znaczeń: „Przedrostki nadają niektórym czasownikom prostym jakiś nowy, konkretny odcień, niemożliwy do rozszerzenia na inne czasowniki” (a zatem, jak wspomniano, utworzone za ich pomocą czasowniki nie mają grupowego znaczenia derywacyjnego), natomiast „[W] innych przypadkach przedrostki całkowicie zmieniają znaczenie derywacyjne czasownika prostego, a znaczenie jako część treści wyrazu. To prawda, wspomina ona, że znaczenie to może być veiksmažodžio šaknies reikšmę“ (Paulauskas 1958: 433). Iš to aiškėja dar vienas leksikalizacijos również znaczeniem grup derywacyjnych, co pozwala zrozumieć, że ma na myśli grupowe znaczenie derywacyjne, tzn. kurias įeina žodis, reikšmė. Nors S. Keinio ir V. Urbučio pateikti terminai E. Jakaitienės nevartojami, būtų galima wspomniane znaczenie ogólne może być albo grupowym znaczeniem derywacyjnym, albo znaczeniem grup semantycznych. O tym, że pod względem stopnia abstrakcyjności właśnie grupowe znaczenie derywacyjne znajduje się między znaczeniem leksykalnym a gramatycznym, pisze również V. Urbutis (1978: 144–145). A zatem w niniejszej pracy oparto się na przedstawionej przez E. Jakaitienė charakterystyce znaczenia ogólnego oraz na przedstawionej przez S. Keინysa i V. Urbutisa charakterystyce grupowego znaczenia derywacyjnego (Keinys 1999: 21; Urbutis 1978: 145). Jak wskazuje V. Urbutis, grupowe znaczenie derywacyjne darybos tipo ar šiaip artimų darinių grupės (kalbos dalies viduje) atstovams“ (Urbutis 1978: 145). S. Keinys pateikia jest właściwe „wszystkim derywatom któregoś z przykładów z przyrostkiem -tojas: dūsautojas, keliautojas, prašytojas, tarnautojas mają grupowe znaczenie derywacyjne „ten, kto wykonuje czynność oznaczaną przez czasownik podstawowy” (Keinys 1999: 21). LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 kryterium rozpoznania – czasownik przedrostkowy jest zleksykalizowany, jeżeli nie jest semantycznie związany z czasownikiem podstawowym, tzn. znaczenie czasownika przedrostkowego jest całkowicie inne niż znaczenie czasownika podstawowego. Zatem synchronicznie czasownik przedrostkowy nie powinien być uznawany za derywat – ma on jedynie formę derywatu (chociaż J. Paulauskas pisze, że zmienia się znaczenie rdzenia czasownika, jednak jeden rdzeń nie jest używany, dlatego w niniejszym artykule skłania się ku twierdzeniu, że inne jest znaczenie wyrazu podstawowego). Jako przykład częściowej leksykalizacji J. Paulauskas podaje czasownik įsakyti: chociaż znaczenie czasownika podstawowego sakyti jest semantycznie podobne do znaczenia czasownika įsakyti, to przedrostek „nadaje nowe – rozkazujące, żądające zabarwienie” (Paulauskas 1958: 432). Jako przykłady całkowitej leksykalizacji wymienia się czasowniki apleisti, apgauti, nusiminti itd. (Paulauskas 1958: 433–434). Zatem, opierając się na J. Paulauskasie, można również stwierdzić, że veiksmažodžio reikšmė keičiama tik šiek tiek (veiksmažodis neturi bendrosios reikšmės, priešdėlis istnieje pewna stopniowalność leksykalizacji. Jednak J. Paulauskas wskazuje, że niejasna jest granica między przypadkiem, gdy przedrostek podstawowego [czasownika] jedynie nadaje mu jakieś znaczenie, pewien odcień znaczeniowy, a przypadkiem, gdy jest ono całkowicie zmieniane (tj. czasownik całkowicie się leksykalizuje i synchronicznie przestaje być uznawany za derywat) (Paulauskas 1958: 433). Wynika z tego, że trudno ustalić obiektywne kryteria rozpoznawania całkowitej i częściowej leksykalizacji. Z tego powodu, stosując kryteria rozpoznawania leksykalizacji, postanowiono nie dzielić leksykalizacji na całkowitą i częściową, ponieważ w obu przypadkach stanowi ona pewne wyjątki od reguł (jak pisze J. Paulauskas, znaczenia wyjątkowe). Stosując te kryteria, należy mieć na uwadze, że czasownik przedrostkowy jest zleksykalizowany, jeżeli nie dostrzega się jego związku semantycznego z czasownikiem podstawowym, natomiast w tych przypadkach, gdy związek semantyczny jest dostrzegalny, czasownik przedrostkowy należy uznać za zleksykalizowany, jeżeli nie ma znaczenia ogólnego. J. Paulauskas mini ir dar vieną priešdėlinių veiksmažodžių leksikalizacijos atpažinimo kryteriów – użycia dwóch przedrostków: „Drugi przedrostek dodaje się do takich czasowników przedrostkowych, których pierwszy przedrostek jest ściśle zrośnięty z czasownikiem i tworzy nowe LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 oraz w korpusie MATAS (jest to korpus z anotacją morfologiczną, który obejmuje 1,6 mln słów; wyraźnie ujawnia się w nim informacja gramatyczna, która może być istotna przy rozpoznawaniu leksykalizacji). Jak wskazuje J. Paulauskas, leksykalizują się najczęściej słowa szeroko używane i mające wiele znaczeń, dlatego do sprawdzenia kryteriów leksykalizacji wybrano podstawowe, najczęściej używane czasowniki (apibūdinti, atlikti, išleisti, nustatyti, parduoti, pradėti, priimti, sudaryti, užimti). W niniejszym artykule taką weryfikację ilustruje się na przykładzie czterech spośród analizowanych czasowników – apibūdinti, išleisti, nustatyti, parduoti. W Słowniku frekwencyjnym pisanego języka litewskiego (dalej – DRLKŽ), opracowanym na podstawie korpusu 1 mln słów z anotacją morfologiczną, wskazano, że czasownik nustatyti jest najczęstszym czasownikiem z przedrostkiem nu- (jest to 107. słowo pod względem frekwencji), czasownik išleisti – najczęstszym czasownikiem z przedrostkiem iš- (204. słowo pod względem frekwencji), czasownik parduoti – najczęstszym z przedrostkiem par- (725. słowo pod względem frekwencji), a czasownik apibūdinti – drugim pod względem frekwencji z przedrostkiem api- (602. słowo pod względem frekwencji). Należy pamiętać, że czasownik może być zleksykalizowany we wszystkich znaczeniach lub tylko w niektórych. Na przykład czasownik pradėti jest zleksykalizowany wyłącznie w znaczeniu „zacząć coś robić, dać początek”, wskazanym w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ7i), a nie jest zleksykalizowany jako czasownik w znaczeniu „nie trafić, kładąc w odpowiednim miejscu” (DŽ7i); czasownik nutuokti, jak wskazano w DŽ7i, ma jedno znaczenie – „domyślać się, rozumieć” – i używany w tym znaczeniu jest zleksykalizowany. Jednak celem niniejszego artykułu nie jest analiza znaczeń czasowników i ustalenie, w których znaczeniach czasowniki są zleksykalizowane, lecz zilustrowanie na podstawie wspomnianych czasowników, jak kryteria rozpoznawania leksykalizacji mogłyby być stosowane w korpusie. Pierwsze zastosowane kryterium – czasownik przedrostkowy jest leksykalizowany, jeżeli czasownik podstawowy nie jest używany we współczesnym języku. Kryterium to wygodnie zastosować jako pierwsze, ponieważ łatwo je sprawdzić — wystarczy jak największy korpus tekstów. Ustala się, że na przykład czasownik apibūdinti (jego znaczenie, jak podano w DŽ7i, to „opisać charakterystyczne cechy, scharakteryzować”) w DLKT wystąpił LAIMA JANCAITĖ. Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 14 958 razy. W korpusie znaleziono tylko dwa przypadki użycia czasownika podstawowego būdinti: Vaižgantas przedstawia listę wszystkich postaci, które są wymienione pod nagłówkiem „Charakteryzowane osoby”; Szczególnie obrazowo i wszechstronnie charakteryzował osoby kierujące, polityków. Pierwszy przypadek użycia pochodzi ze starszego języka: jest to część tytułu tekstu Vaižgantasa. Jak wspomniano w rozdziale 2, o leksykalizacji należy wnioskować na podstawie faktów współczesnego, a nie starszego języka. Uwzględniając objętość korpusu, dwa przypadki użycia należy uznać za statystycznie nieistotne (znaleziono tylko dwa takie przypadki, przypadków użycia czasowników z przedrostkiem jest znacznie więcej). Można zatem stwierdzić, że czasownik apibūdinti jest zleksykalizowany, ponieważ jego czasownik podstawowy būdinti nie jest używany we współczesnym języku (czasownik ten we współczesnym języku nie jest już uznawany za derywat). Drugim zastosowanym kryterium jest zdolność czasownika z przedrostkiem do przyłączania drugiego przedrostka. Jak już omówiono, czasownik z przedrostkiem uznaje się za zleksykalizowany, jeżeli może przyłączyć jeszcze jeden przedrostek. Kryterium to wygodnie zastosować jako drugie, ponieważ również można je łatwo sprawdzić. Chociaż nieustalenie leksykalizacji za pomocą tego kryterium nie oznacza jeszcze, że czasownik nie jest zleksykalizowany, kryterium to jest ważne, ponieważ pozwala zautomatyzować proces rozpoznawania leksykalizacji – prawdopodobieństwo, że automatycznie zostaną rozpoznane dwa przedrostki, jest bardzo duże. Kryterium to, podobnie jak pierwsze, należy sprawdzać w dużym korpusie tekstów. Na przykład w DLKT używane są następujące derywaty czasownika parduoti (słowo bazowe – duoti): išparduoti, išsiparduoti, perparduoti (derywat išparduoti został wymieniony również w DRLKŽ). Można zatem stwierdzić, że czasownik parduoti jest orientuotas į bendrąją reikšmę. Jei priešdėlinis veiksmažodis turi bendrąją reikšmę, jis turi turėti zleksykalizowany względem słowa bazowego duoti (synchronicznie nie jest już uważany za derywat), ponieważ może przyłączyć jeszcze jeden przedrostek. Jeśli po sprawdzeniu tych dwóch kryteriów nie wykryto leksykalizacji, zastosowano kolejne kryterium – więzi semantycznych z czasownikiem LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 veiksmažodis bendrosios reikšmės neturi. Taigi, svarbu patikrinti, ar priešdėlinis ir pamatinis bazowym (synchronicznie jest derywatem): przedrostek dodaje do czasownika bazowego komponenty semantyczne, ale nieznacznie zmienia znaczenie. Jeśli między czasownikiem przedrostkowym a bazowym 5 nie ma więzi semantycznych, można stwierdzić, że czasowniki przedrostkowe mają więzi semantyczne. Sprawdzając to, warto uwzględnić kontekst użycia czasownika. Na przykład jeżeli łączliwość leksykalna czasownika przedrostkowego używanego w określonym znaczeniu znacznie różni się od łączliwości leksykalnej wszystkich znaczeń czasownika bazowego, można stwierdzić, że ten czasownik przedrostkowy jest semantycznie bardzo odległy od znaczeń czasownika bazowego. Otóż czasownik nustatyti, używany w znaczeniu „potwierdzić faktami, wyjaśnić” (DŽ7i), ma skłonność do łączenia się z rzeczownikami należącymi do abstrakcyjnej leksykalno-semantycznej grupy: Badając oczy, możemy stwierdzić ich zaczerwienienie i suchość (DLKT). W tym przypadku przyłączanymi kolokatami są paraudimas i sausumas. Czasownik nustatyti, używany w znaczeniu „z góry wyznaczyć, przeznaczyć” (DŽ7i), również ma skłonność do łączenia się z rzeczownikami należącymi do abstrakcyjnej leksykalno-semantycznej grupy: Tryb badania weterynaryjnych produktów leczniczych ustala Państwowa Służba Weterynaryjna (DLKT). W tym przypadku przyłączanym kolokatem jest tvarka. Na podstawie analizy i porównania w korpusie MATAS konkordancji czasownika przedrostkowego nustatyti i jego czasownika bazowego statyti ustalono, że czasownik nustatyti, używany w tych znaczeniach, ma skłonność do łączenia się z rzeczownikami należącymi do abstrakcyjnej leksykalno-semantycznej grupy. Po przeanalizowaniu konkordancji czasownika bazowego statyti okazało się, że ma on skłonność do łączenia się z rzeczownikami konkretnymi: Stawia butelkę w kącie, mruży oczy, wyciera sobie oczy; Za granicą Litwini wznoszą obiekty mieszkalne i przemysłowe; motorowery i rowery wolno ustawiać w dwóch rzędach (DLKT). W tym przypadku dołączane są kolokaty butelis, obiekty mieszkalne i przemysłowe, mopedai ir dviračiai. Atvejų, kai veiksmažodis statyti prisijungia abstraktų leksinei semantinei grupei 5 Apie tai, kad iš vartosenos aplinkos galima nustatyti žodžių reikšmes, yra rašyta, pavyzdžiui, Rūty Marcinkevičienė: aby zrozumieć słowo, trzeba uwzględnić kontekst użycia, ponieważ nie można wiedzieć, co oznacza słowo, dopóki nie usłyszymy go lub nie przeczytamy w tekście (Marcinkevičienė 2011: 9). John Sinclair pisał o rozszerzonej jednostce znaczeniowej – najczęściej to nie słowo ma znaczenie, lecz jednostka językowa większa niż Marcinkevičienė 2000: 42). LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 słowo (Sinclair 1996: 114, cyt. za należące rzeczowniki, nie znaleziono. Ponieważ czasownik nustatyti, używany w „patvirtinti faktais, išaiškinti“ ir „iš anksto nužymėti, nuskirti“, leksinis junglumas labai skiriasi nuo znaczeniach leksykalnej łączliwości czasownika podstawowego, można stwierdzić, że czasownik nustatyti, używany w tych znaczeniach, jest semantycznie bardzo odległy od czasownika podstawowego i jest zleksykalizowany. Zatem, poszukując przypadków leksykalizacji i oceniając leksykalną łączliwość czasowników, wygodnie jest uwzględniać leksykalne grupy semantyczne, jednak czasami trzeba uwzględnić kolokaty. Przykładem mógłby być czasownik išleisti, używany w znaczeniu „przygotować, wyszkolić” (DŽ7i). Przykładów użycia czasownika išleisti, stosowanego w tym znaczeniu, w korpusie tekstowym MATAS było niewiele, dlatego konkordancje jego oraz wyrazu podstawowego leisti sprawdzono w DLKT. Na podstawie DRLKŽ wybrano trzy najczęstsze formy czasownika išleisti – išleido, išleisti, išleista – a ich konkordancje porównano z odpowiednimi formami wyrazu podstawowego – leido, leisti, leista. Okazało się, że czasownik išleisti, używany w znaczeniu „przygotować, wykształcić”, łączy się z rzeczownikami należącymi do leksykalno-semantycznej grupy ludzi, podobnie jak czasownik podstawowy leisti, używany w określonych znaczeniach. Mimo to czasownik išleisti bardzo często ma tendencję do łączenia się z kolokatami absolventai i laida: Do 1940 r. Uniwersytet Witolda Uniwersytet Wielki wykształcił 3790 absolwentów; 16 grudnia 1919 r. szkoła lotnictwa wojskowego wypuściła pierwszy i ostatni rocznik (DLKT). Czasownik leisti niechętnie łączy się z takimi kolokatami. A zatem czasami uwzględnienie leksykalnych grup semantycznych nie wystarcza – leksykalizację można rozpoznać na podstawie kolokatów. Można stwierdzić, że to kryterium rozpoznawania jest ważne, lecz tekstyną tenka atsirinkti, pagal ką bus tikrinamas leksinis junglumas – pagal leksines semantines subiektywne: przy analizowaniu grup (jeżeli tak, to według jakich) czy na podstawie kolokatów. i jeżeli Jeigu priešdėlinio veiksmažodžio semantinių sąsajų su pamatiniu veiksmažodžiu randama łączliwość leksykalna czasownika przedrostkowego i podstawowego jest podobna, nie oznacza to jeszcze, że czasownik przedrostkowy nie jest zleksykalizowany – może nie mieć znaczenia ogólnego (grupowego znaczenia słowotwórczego lub znaczenia grup semantycznych). Zatem należy sprawdzać LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 dalej. Jednym ze sposobów jest uwzględnienie łączliwości gramatycznej. Czasowniki mające określone znaczenie ogólne charakteryzują się określoną łączliwością gramatyczną. Zatem ważne jest ustalenie, jaka łączliwość gramatyczna jest właściwa czasownikom mającym określone znaczenie ogólne. Jeżeli czasownik charakteryzuje się inną łączliwością gramatyczną niż czasowniki (gali turėti kitą bendrąją reikšmę arba neturėti nė vienos iš bendrųjų reikšmių) ir yra leksikalizuotas. mające dane znaczenie ogólne, można stwierdzić, że nie ma on tego znaczenia ogólnego. Na przykład czasownik nustatyti, używany w znaczeniu „wyregulować”, ma tendencję do łączenia się z biernikiem rzeczowników należących do leksykalno-semantycznej grupy przedmiotów: tikslius astronomijos prietaisus galite lengvai nustatyti; sudėti daiktus į vietas ir nustatyti laikrodžius (DLKT). Po przeanalizowaniu znaczeń ogólnych czasowników z przedrostkiem nuwidać, że derywaty z tym przedrostkiem mają tendencję do łączenia się z rzeczownikami należącymi do leksykalno-semantycznej grupy przedmiotów: „Derywaty z przedrostkiem nuoznaczają rozprzestrzenienie się w przestrzeni lub na powierzchni czegoś czynności wyrażanej przez wyraz podstawowy”. (LKG 1971: 208). Jednak przy omawianiu czasowników z tym przedrostkiem w LKG jako przykład podano Skujom, šakelėm ir šiškom nuklotą kepina saulė nenaudingą plotą (LKG 1971: 208). W ten sposób staje się jasne, że rzeczowniki należące do leksykalno-semantycznej grupy przedmiotów są pavyzdžiai: Nustatyti stalą valgiais ir, kai veiksmažodis vartojamas kaip sangrąžinis, – Visus kampus przyłączane do derywatu nukloti narzędnikiem, a nie biernikiem. Czasownik nustatyti o jednym znaczeniu ma takie znaczenie ogólne – nie „wyregulować”, lecz „dużo poukładać” (DŽ7i). DŽ7i podaje się następujące przykłady: vazonais. Przykład znaleziony w DLKT – Stalai šampanu ir konjaku nustatyti. Jak widać, czasownik nustatyti, używany w znaczeniu „dużo poukładać”, łączy rzeczowniki należące do leksykalno-semantycznej grupy przedmiotów z narzędnikiem, dlatego można stwierdzić, że ma on ogólne znaczenie określane przez LKG: „Derywaty z przedrostkiem nu oznaczają rozprzestrzenienie się w przestrzeni lub na powierzchni czegoś czynności wyrażanej przez wyraz podstawowy” (LKG 1971: 208). Czasownik nustatyti, używany w znaczeniu „wyregulować”, ma tendencję do łączenia rzeczowników należących do leksykalno-semantycznej grupy przedmiotów z biernikiem, a zatem nie ma tego ogólnego znaczenia. LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 W ten sposób sprawdzano, czy czasownik ma przynajmniej jedno znaczenie ogólne. Derywaty z określonym przedrostkiem mogą mieć więcej niż jedno znaczenie ogólne, dlatego należy sprawdzić, czy czasownik przedrostkowy nie ma żadnego z nich. Jeżeli nie stwierdza się żadnego znaczenia ogólnego, czasownik uznaje się za zleksykalizowany. W ten sposób dochodzi vartojamas reikšme „sureguliuoti“, yra leksikalizuotas. Tai objektyvesnis leksikalizacijos się do wniosku, że czasownik nustatyti, kryterium rozpoznawania, wygodnie jest sprawdzać w korpusie tekstów. Zatem kryteria rozpoznawania leksykalizacji w korpusie tekstów można stosować w następującej kolejności (jeżeli stwierdzi się leksykalizację, nie ma już potrzeby stosowania kolejnego kryterium). Najpierw sprawdza się, czy używany jest czasownik podstawowy danego czasownika przedrostkowego, a jeżeli nie jest używany, czasownik przedrostkowy uznaje się za zleksykalizowany. Następnie sprawdza się, czy czasownik przedrostkowy może przyłączyć jeszcze jeden przedrostek, a jeżeli znajduje się takie przypadki, derywat z jednym przedrostkiem uznaje się za zleksykalizowany. Potem sprawdza się, czy łączliwość leksykalna czasownika przedrostkowego jest podobna do łączliwości leksykalnej czasownika podstawowego, a jeżeli ta łączliwość się różni, czasownik przedrostkowy uznaje się za zleksykalizowany. Na koniec, na podstawie łączliwości gramatycznej sprawdza się, czy czasownik prefiksalny ma któreś ze znaczeń ogólnych. Jeżeli łączliwość gramatyczna jest inna niż w przypadku innych czasowników mających znaczenia ogólne, czasownik prefiksalny uznaje się za zleksykalizowany. WNIOSKI Leksykalizacja jest zjawiskiem o szerokim zakresie, obejmującym więcej niż jeden poziom języka i rozumianym nie całkiem jednolicie. Leksykalizację czasowników prefiksalnych wiąże się z semantyczną samodzielnością derywatu i indywidualnością znaczenia: czasownik leksykalizuje się, gdy staje się semantycznie samodzielnym słowem i nie jest już tylko wynikiem słowotwórstwa albo gdy ma jedynie LAIMA JANCAITĖ. Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 indywidualne znaczenie słowotwórcze, ale nie ma znaczenia ogólnego (znaczenia grupowego słowotwórczego lub znaczenia grup semantycznych). W artykule opisano, jakie kryteria rozpoznawania leksykalizacji czasowników prefiksalnych wyłoniły się z prac teoretycznych oraz jak próbowano stosować te kryteria w korpusach. Po przeanalizowaniu na podstawie dwóch korpusów leksykalizacji 9 czasowników przedrostkowych (apibūdinti, atlikti, išleisti, nustatyti, parduoti, pradėti, priimti, sudaryti, užimti) oraz opisaniu w niniejszym artykule tendencji leksykalizacyjnych 4 z nich (nustatyti, išleisti, parduoti, apibūdinti) wyłania się pewna kolejność stosowania kryteriów leksykalizacji: jeśli przy zastosowaniu jednego kryterium leksykalizacja zostaje rozpoznana, stosowanie kolejnego kryterium nie jest konieczne. W pierwszej kolejności w korpusie dużych rozmiarów sprawdzano, czy używany jest czasownik bazowy czasownika przedrostkowego: jeżeli nie jest używany, czasownik przedrostkowy uznaje się za leksykalizowany. Kryterium to warto stosować jako pierwsze, ponieważ można je łatwo zweryfikować. Następnie w korpusie dużych rozmiarów sprawdzano, czy czasownik przedrostkowy może przyłączyć jeszcze jeden przedrostek: jeżeli może, czasownik przedrostkowy z jednym przedrostkiem uznaje się za leksykalizowany (wyjątek – czasownik išpasakyti). Kryterium to również wygodnie stosować, ponieważ także można je łatwo zweryfikować. Potem sprawdzano, czy czasownik przedrostkowy ma związki semantyczne z czasownikiem bazowym: jeżeli ich nie ma, stwierdza się, że czasownik przedrostkowy jest leksykalizowany. W korpusie związki semantyczne sprawdzano, porównując łączliwość leksykalną: analizowano konkordancje czasownika przedrostkowego i bazowego, uwzględniano, czy czasownik prisijungia toms pačioms leksinėms semantinėms grupėms priklausančius žodžius ir tokius pačius przedrostkowy i jego czasownik bazowy mają kolokaty. Chociaż to kryterium rozpoznawania leksykalizacji jest dość subiektywne, ma ono bardzo duże znaczenie. Sprawdzenie go zajmuje sporo czasu (trzeba przejrzeć obszerne konkordancje), dlatego zastosowano trzecie kryterium. LAIMA JANCAITĖ. Leksykalizacja litewskich czasowników przedrostkowych | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Galiausiai tikrinta, ar priešdėlinis veiksmažodis turi bendrąją reikšmę: jeigu neturi nė jednego znaczenia ogólnego czasownik uznawano za zleksykalizowany. Sprawdzano to, uwzględniając łączliwość gramatyczną: jeżeli łączliwość gramatyczna czasownika przedrostkowego różniła się od łączliwości gramatycznej czasowników mających znaczenia ogólne, czasownik ten uznawano za zleksykalizowany. Jest to bardziej obiektywne kryterium, wygodne w zastosowaniu, jednak zajmuje sporo czasu (trzeba przejrzeć niemały konkordans). Chociaż te kryteria rozpoznawania leksykalizacji można stosować w korpusach, okazało się, że do rozpoznania leksykalizacji każdego czasownika mogą być potrzebne różne kryteria, a zatem nie ma kryteriów uniwersalnych. Mogą również wystąpić przypadki, w których na podstawie tych kryteriów leksykalizacja może nie zostać rozpoznana (może być potrzebnych więcej kryteriów pozwalających rozpoznać, że czasownik przedrostkowy nie ma znaczenia ogólnego). Wówczas leksykalizacji można poszukiwać nie w korpusie lub badać, jakie jeszcze mogą istnieć kryteria, które można byłoby zastosować w korpusie. Badanie kryteriów rozpoznawania leksykalizacji czasowników przedrostkowych jest przydatne dla nauki o semantyce. W niniejszej pracy kryteria usystematyzowano i opisano, w publikacjach teoretycznych więcej uwagi poświęcono znaczeniom ogólnym, a nie wyjątkowym przypadkom leksykalizacji. Dalej można byłoby badać inne przypadki leksykalizacji (na przykład skostnienie przypadków, semantyczne oddzielenie liczby mnogiej itd.). ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas [žiūrėta 2019 m. rugpjūčio mėn.–2020 m. gegužės mėn.]. LAIMA JANCAITĖ. Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 DRLKŽ – Dažninis rašytinės lietuvių kalbos žodynas. A. Utka, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas, 2009. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt/publikacijos/Dazninis_zodynas.pdf. DŽ7i – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. S. Keinys, 7-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/dabartinis. MATAS – Lithuanian Morphologically Annotated Corpus – MATAS v1.0. E. Rimkutė, A. Bielinskienė, V. Dadurkevičius, J. Kovalevskaitė, A. Utka, L. Boizou, 2019: Prieiga internete: https://clarin.vdu.lt/xmlui/handle/20.500.11821/33. LITERATŪRA Ambrazas Saulius 1990: Lietuvių kalbos istorinės žodžių darybos principai. – Lituanistica 1, 59– 65. Booij Geert 2005: Grammar of Words: An Introduction to Linguistic Morphology, Oxford: Oxford University Press. Cvilikaitė Jurgita 2005: Leksinės ertmės: anglų kalbos „A Pet“ ir jo lietuviškų atitikmenų analizė. – Žmogus kalbos erdvėje: mokslinių straipsnių rinkinys 4, Kaunas: Vilniaus universiteto leidykla, 34–46. Prieiga internete: https://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB0001:J.04~2005~1367153653318/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content. DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas. 4-as patais. leid., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. Girčienė Jurgita 2012: Naujoji lietuvių kalbos leksika: teorija ir praktika: metodinė priemonė, Vilnius: Edukologija. Prieiga internete: http://talpykla.elaba.lt/elabafedora/objects/elaba:4331816/datastreams/MAIN/content. Jancaitė Laima 2020: Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacijos atpažinimas: magistro darbas. Vadovė prof. habil. dr. Rūta Petrauskaitė, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. LAIMA JANCAITĖ. Priešdėlinių lietuvių kalbos veiksmažodžių leksikalizacija | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.05 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Keinys Stasys 1999: Bendrinės lietuvių kalbos žodžių daryba, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa. LKG 1971 – Lietuvių kalbos gramatika 2: Morfologija, vyr. red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis. Marcinkevičienė Rūta 2000: Tekstynų lingvistika: teorija ir praktika. – Darbai ir dienos 24, 7–64. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt/publikacijos/marcinkeviciene.pdf. Marcinkevičienė Rūta 2011: Žodžio reikšmė. Žodynai ir tekstynai, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: https://www.vdu.lt/cris/bitstream/20.500.12259/208/1/ISBN9789955127543.pdf. Paulauskas Jonas 1958: Veiksmažodžių priešdėlių funkcijos dabartinėje lietuvių literatūrinėje kalboje. – Literatūra ir kalba 3, 301–453. Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija. Paskaitos lituanistams, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Ružė Albertas 2000: Priešdėlinių veiksmažodžių semantika. – Paradigmatika, sintagmatika ir kalbos funkcijos: tarptautinės mokslinės konferencijos pranešimų medžiaga, Kaunas: Vilniaus universitetas, 160–162. Urbutis Vincas 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija (elektroninis variantas), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt. Otrzymano 2020 06 02 Przyjęto 2020 10 30