Regional Studies for the Education of the Future Teachers: The Potential of Southern Kurzeme

LIENE MARKUS-NARVILA Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego IEVA OZOLA Uniwersytet w Lipawie BADANIA REGIONALISTYCZNE W KSZTAŁCENIU PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI: POTENCJAŁ POŁUDNIOWEJ KURZEME1 SŁOWA KLUCZOWE: lingwistyka, regionalistyka, dialektologia, gwara, kształcenie nauczycieli. STRESZCZENIE Artykuł omawia potencjał badań regionalistycznych w kształceniu przyszłych nauczycieli, a także przedstawia wybrane zalecenia dotyczące wykorzystania tych badań do różnicowania treści zintegrowanych przedmiotów w edukacji opartej na kompetencjach, której wdrażanie rozpoczęto w łotewskim systemie oświaty. Cel artykułu: na podstawie badań lingwistycznych południowej Kurzeme przedstawić zalecenia dotyczące twórczego wykorzystania wyników tych badań w kształceniu przyszłych nauczycieli poprzez rozwijanie ich umiejętności przekrojowych. Zadania artykułu: 1) ocenić potencjał dotychczasowych badań języka południowej Kurzeme w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych; 2) przedstawiając wybrane przykłady, ukazać potencjał badań regionalistycznych w różnicowaniu treści zintegrowanych przedmiotów w nowym modelu nauczania. We wstępie opisano aktualność tematu, cel, metody badawcze i zadania artykułu. W pierwszej części, „Badania języka południowej Kurzeme w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych”, przedstawiono przegląd badań regionalistycznych na Uniwersytecie w Lipawie oraz opisano, jak rozwijać zainteresowanie przyszłych nauczycieli badaniami regionalistycznymi. W drugiej części artykułu, „Potencjał badań regionalistycznych w opracowywaniu treści zintegrowanych przedmiotów”, przedstawiono wybrane zalecenia dotyczące włączania badań regionalistycznych do treści zintegrowanych przedmiotów. Na zakończenie przedstawiono najważniejsze wnioski i zalecenia. STRESZCZENIE Artykuł omawia potencjał badań regionalnych w kształceniu przyszłych nauczycieli, a także przedstawia konkretne zalecenia dotyczące wykorzystania badań regionalnych w celu urozmaicenia treści przedmiotów zintegrowanych w edukacji opartej na kompetencjach, 1 Artykuł opracowano w ramach projektu Państwowego Programu Badań „Język łotewski” (nr VPP-IZM-2018/2-0002). BENDRINĒ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 którego wdrażanie rozpoczęto w łotewskim systemie edukacji. Celem artykułu jest, po dokonaniu oceny dotychczasowych badań nad językiem południowej Kurlandii, sformułowanie zaleceń dotyczących włączania wyników tych badań do edukacji uczniów i przyszłych nauczycieli poprzez rozwijanie ich umiejętności przekrojowych. Zadania artykułu: 1) ocenić dotychczasowy potencjał badań południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych; 2) wskazać potencjał badań regionalnych w urozmaicaniu treści przedmiotów zintegrowanych w nowym modelu nauczania, podając konkretne przykłady. We wstępie opisano aktualność, cel, metody badawcze i zadania artykułu. W pierwszej części artykułu, „Badania nad językiem południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych”, przedstawiono badania regionalne prowadzone na Uniwersytecie w Lipawie, opisując, jak należy rozwijać zainteresowanie przyszłych nauczycieli badaniami regionalnymi. Druga część artykułu, „Potencjał badań regionalnych w rozwijaniu treści przedmiotów zintegrowanych”, zawiera konkretne zalecenia dotyczące włączania badań regionalnych do treści przedmiotów zintegrowanych. Na końcu artykułu przedstawiono główne wnioski i zalecenia. WPROWADZENIE Aktualność badania wynika ze zmian zachodzących w łotewskim systemie edukacji oraz z projektu realizowanego przez Państwowe Centrum Treści Edukacyjnych „Podejście kompetencyjne w treściach nauczania” (PI 2019), którego celem jest „opracowanie, pilotażowe wdrożenie i stopniowe wprowadzenie na Łotwie takich treści kształcenia ogólnego oraz takiego podejścia do nauczania, obejmujących okres od edukacji przedszkolnej po szkołę średnią, aby uczniowie zdobywali wiedzę, umiejętności i postawy niezbędne do życia we współczesnym świecie” (zob. PP 2019). Podejście kompetencyjne zakłada wspieranie integracji między dziedzinami, a także rozwiązywanie złożonych zadań dostosowanych do wieku ucznia, z wykorzystaniem różnorodnych zasobów i ograniczaniem separacji między przedmiotami szkolnymi. Programy kształcenia nauczycieli są dostosowywane do nowego modelu treści nauczania, dlatego od 2020 roku również na Uniwersytecie w Lipawie (dalej – LiepU) rozpoczęto pilotaż nowego modelu studiów przygotowującego nauczycieli różnych przedmiotów. Studia nauczycieli języka i literatury łotewskiej również zakładają zintegrowanie w jednym kursie studiów zagadnień z kilku dziedzin humanistycznych, np. regionalistyka (dialektologia) jest włączona do kursu „Społeczne i regionalne aspekty języka i literatury łotewskiej”, w ramach którego należy rozwijać umiejętności badawcze w zakresie analizy określonego socjolektu lub regiolektu, BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 poznając przynależność społeczności językowych lokalnego środowiska do grup społecznych lub terytorialnych oraz kształtując zainteresowane podejście do różnych wariantów języka. Aktualność badań regionalistycznych w kontekście edukacji wynika również z Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: niematerialne dziedzictwo kulturowe obejmuje także tradycje i przekazy ustne, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Konv.NKMS 2003; NKML 2016). Zgodnie z Konwencją niematerialne dziedzictwo kulturowe należy nie tylko dokumentować, badać, zachowywać i chronić, lecz także upowszechniać oraz przekazywać następnym pokoleniom, zwłaszcza za pośrednictwem edukacji formalnej i nieformalnej. Do 2021 roku z regionu Dienvidkurzeme na liście wartości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Łotwy znalazła się jedynie tradycyjna przestrzeń kulturowa Rucavy, reprezentująca kilka dziedzin, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego (RTK 2018). Kwestie tożsamości regionalnej zyskały na aktualności również za sprawą łotewskiej reformy administracyjno-terytorialnej (ustawa o terytoriach administracyjnych i miejscowościach weszła w życie 23 czerwca 2020 roku), która w procesie tworzenia większych, silniejszych ekonomicznie samorządów i wyznaczania ich granic wywołała także dyskusje o zachowaniu tożsamości mieszkańców regionów o odrębnej historii i kulturze. Jednocześnie prezydent Łotwy Egils Levits zaproponował opracowanie „Ustawy o historycznych ziemiach Łotwy”, podkreślając: „Każda historyczna ziemia łotewska ma własne, unikalne i odrębne cechy łotewskości, tradycje, odmiany języka, a także swoiste środowisko historyczno-kulturowe. Różnorodność cech łotewskości, dwie tradycje łotewskiego języka pisanego, środowisko historyczno-kulturowe historycznych ziem łotewskich oraz podtrzymywane przez lokalne wspólnoty przestrzenie kulturowe, sprzyjające ich trwałości, stanowią wspólne bogactwo narodu łotewskiego, które należy wspierać i rozwijać na szczeblu państwowym” (Levits 2020a). Cel artykułu. Na podstawie badań lingwistycznych regionu Dienvidkurzeme przedstawić rekomendacje dotyczące twórczego wykorzystania wyników tych badań w kształceniu przyszłych nauczycieli, rozwijając ich umiejętności przekrojowe. Dla porównania wykorzystano wyniki badania przeprowadzonego w Niemczech (Bawarii) „MundART WERTvoll. Lebendige Dialekta an Bayerischen Schulen” (2019) [MundART WERTvoll. Żywe dialekty w szkołach bawarskich], które przedstawia zarówno założenia teoretyczne, jak i opracowuje oraz dostosowuje metodykę twórczego wykorzystania materiałów gwarowych w szkołach, także miejskich, w programach nauczania takich jak „Słownictwo gwarowe”, „Teatr”, „Literatura i twórcze pisanie”, „Geografia gwar” (Dialektgeographie), „Projektowanie kreatywne” (Kreatives Gestalten), „Muzyka”, „Kulinaria” (zob. MundART WERTvoll 2019). BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 Zadania artykułu: 1. Ocenić potencjał dotychczasowych badań nad językiem regionu Dienvidkurzeme w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych; 2. Przedstawiając wybrane przykłady, ukazać potencjał badań regionalistycznych w różnicowaniu treści zintegrowanych przedmiotów w nowym modelu nauczania. W artykule wykorzystano materiały gwarowe z regionu Dienvidkurzeme z drugiej połowy XX wieku i początku XXI wieku: 1) Opracowana część materiałów z ekspedycji do regionu Dienvidkurzeme, prowadzonych przez Instytut Humanistyczny Kurzemes LiepU w Rucavie i Sventāji (2004–2005), Rucavie (2006–2007), Nīcy (2008–2009, 2011), Virze i Bunce (2012), Bārte (2013–2014) oraz w samorządzie Priekule (2018) (kartoteka regionalizmów, rękopisy tekstów), a także teksty gwarowe z regionu Dienvidkurzeme opublikowane w zbiorach „Mana novada valoda: Lejaskurzeme” (2004), „Rucavā, tur Paurupē… Etnogrāfija, folklora, valoda” (2007, wyd. wznowione 2008), „No Sventājas līdz Ancei: Latviešu izloksnes Rietumkurzemes piekrastē 20. gs. beigās / 21. gs. sākumā” (2008); 2) Kartoteka regionalizmów Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego (dalej – LU LaVI), obejmująca wszystkie gwary regionu Dienvidkurzeme (ponad 510000 jednostek); 3) Badanie „Avoti vēl neizsīkst: Latviešu valodas dialekti 21. gadsimtā” (2016), opublikowane w ramach projektu LU LaVI „Dialekty języka łotewskiego w XXI wieku: aspekt socjolingwistyczny”, zawierające około 70 stron tekstów z Bārty i Rucavy. Informatorzy z drugiej połowy XX wieku i XXI wieku tylko częściowo odpowiadają cechom informatora w tradycyjnej dialektologii. Nawet wśród informatorów najstarszego pokolenia nie jest już możliwa przynależność wyłącznie do jednej parafii (gwary): rodzina rodziców przeprowadziła się lub została przesiedlona (wpływ na to miały zwłaszcza koniec II wojny światowej w Kurzeme, a także kolektywizacja i przeprowadzka z gospodarstwa wiejskiego do centrum wsi), informator zdobył wykształcenie w miejskiej szkole średniej lub na uczelni, pracował w mieście itp. Do gromadzenia materiałów stosowano przede wszystkim metody socjolingwistyczne: ankietę i wywiad. Podczas ekspedycji Instytutu Humanistycznego Kurzemes w XXI wieku w każdej parafii (gwarze) przeprowadzano wywiady także z pracownikami kultury i oświaty, regionalistami oraz kierownikami i członkami zespołów folklorystycznych i etnograficznych. Metody badawcze: 1) Analiza dokumentów w kontekście badań regionalistycznych. Aby ustalić podział przedmiotów nauczania na obszary edukacyjne opracowany w projekcie „Skola 2030”, a także wytyczne dotyczące istoty podejścia opartego na kompetencjach i powiązań międzyprzedmiotowych, przeanalizowano treści nauczania, wskazówki metodyczne i materiały zamieszczone na stronie internetowej projektu. Aby ustalić rolę regionalistyki BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošō skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 w nowym modelu kształcenia przyszłych nauczycieli, przeanalizowano materiały programu studiów zawodowych licencjackich „Nauczyciel” w ramach projektu LiepU EFS nr 8.2.1.0/18/I/002 „Ograniczenie fragmentacji programów studiów w LiepU”. Zidentyfikowano grupy tematyczne treści, w których materiały regionalistyczne można wykorzystać do urozmaicenia treści przedmiotów łączonych; 2) Jakościowa analiza materiałów gwarowych. Po zidentyfikowaniu grup tematycznych treści kształcenia (np. odzież, potrawy, prace i narzędzia, nazwy roślin i zwierząt) z kolekcji materiałów językowych z południowej Kurlandii (zob. opis źródeł materiału językowego) wybrano próbki słownictwa tych grup oraz teksty gwarowe. 1. BADANIA JĘZYKA POŁUDNIOWEJ KURLANDII W KSZTAŁCENIU PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH Valsts pētījumu programmas „Latviešu valoda” (2018–2021) apakšprojektā „Reģionālistika” turpināta Dienvidkurzemes izlokšņu izpēte, kas LiepU sadarbībā ar LU Latviešu valodas institūtu (turpmāk – LU LaVI) norit jau 20 gadu. Tas nebūtu iespējams bez pētnieku (Brigita Bušmane, Benita Laumane, Liene Markus-Narvila, Ieva Ozola u. c.) sadarbības ar studentiem, skolotājiem, bibliotekāriem, Dienvidkurzemes novadpētniekiem un citiem pētniecībā ieinteresētiem entuziastiem. Piem., Baltijas jūras piekrastes izlokšņu tekstu krājumā „No Sventājas līdz Ancei: Latviešu izloksnes Rietumkurzemes piekrastē 20. gs. Beigās / 21. gs. sākumā” (NSLA 2008) publicēto izlokšņu tekstu vākšanā un atšifrēšanā piedalījušies 26 Liepājas studenti. Šādu pētījumu dalībniekiem tas bieži ir personiski nozīmīgs darbs, jo saistās ar dzimtās vietas izloksni kā paša pētījuma dalībnieka lokālās identitātes iezīmi. Blakus zinātniskam devumam šādi pētījumi stiprina katra pētījuma dalībnieka identitāti un pašvērtējumu. Studenti gūst apliecinājumu, ka arī paši ir unikālu zināšanu avots, un tas dod papildu motivāciju studijām. Najpierw studenci powinni zdobyć podstawową wiedzę i zrozumienie regionalnego zróżnicowania języka łotewskiego oraz znaleźć odpowiedzi na podstawowe pytania: „Czym jest dialekt, czym jest gwara, dlaczego powstały, czy nadal istnieją itp.” Należy zatem wyjaśnić podstawowe pojęcia. W znalezieniu odpowiedzi przydatne są nie tylko akademickie badania dialektologii łotewskiej, np. „Latviešu BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 dialektoloģija” (1964), „Darbi latviešu dialektoloģijā” (2005), bet arī elektroniskie mācību izdevumi, piem., Latviešu valodas aģentūras izdevumi „Latviešu valodas rokasgrāmata” (VRGr), kurā ir dialektoloģijai veltīta daļa, „E-pupa” – elektroniskā latviešu valodas vārdnīca (sk. E-pupa) u. c. Šo resursu radīšanā piedalījušies nozares pētnieki un docētāji, resursi paredzēti galvenokārt skolēniem un citiem interesentiem, bet raksta autoru akadēmiskā darba pieredze liecina, ka tie noteikti izmantojami topošo skolotāju studijās: lai noskaidrotu un nostiprinātu pamatjēdzienus, pārbaudītu kompetenci, veicot testus un uzdevumus. Materiały z ekspedycji stanowią podstawę opisów gwar, grup gwarowych i dialektów, w których omawia się główne cechy leksykalne, fonetyczne i morfologiczne, a jak dotąd rzadziej — syntaktyczne. Studenci, pracując w badaniach terenowych z doświadczonymi badaczami, uczą się przeprowadzania wywiadów, ankietowania i innych metod gromadzenia materiałów językowych. Niestety, w nowym programie studiów dla nauczycieli języka i literatury łotewskiej nie przewidziano czasu (punktów kredytowych) na ćwiczenia z dialektologii; również w ramach kursu „Społeczne i regionalne aspekty języka i literatury łotewskiej” z powodu braku czasu trudno będzie zaplanować zadania związane z praktyką badań terenowych. W pokrewnym kursie „Folklor łotewski” jednym z zadań praktycznych jest jedynie niewielki zbiór materiałów folklorystycznych. Dlatego, oceniając treści opracowanych nowych kursów oraz równowagę między teorią a praktyką w ich ramach, należy podjąć dyskusję na temat zwiększenia udziału form kształcenia opartych na praktyce. Jak pokazuje mapa LVDAf III (zob. rys. 1), zasięg opublikowanych opisów gwar i obszerniejszych badań w całej Łotwie nadal jest nierównomierny, dlatego może stać się dla przyszłych nauczycieli inspiracją zarówno do własnej pracy podczas studiów, jak i do zachęcania uczniów do takich działań w kolejnych latach pracy. Dobre pokrycie południowej Kurlandii na tej mapie jest także wynikiem badań LiepU i zaangażowania studentów; mimo to również tutaj są gwary słabo zbadane. Na przykład gwara dunicka, używana przy granicy litewskiej, nie ma ani opisu, ani obszerniejszych badań opublikowanych lub nieopublikowanych. W XXI wieku wzrasta wykorzystanie metod i technik socjolingwistycznych; na przykład dialektolodzy z LU LaVI zrealizowali projekt „Dialekty języka łotewskiego w XXI wieku: aspekt socjolingwistyczny” (2013–2016), będący pierwszym szeroko zakrojonym badaniem o profilu socjolingwistycznym dotyczącym żywotności dialektów na Łotwie (zob. Stafecka, Markus-Narvila 2016). Badanie to obejmowało jedynie studia przypadków — utworzono próbę gwar, w której południową Kurlandię reprezentowały dwie gwary: bartańska i rucawska. Zebrano próbki mowy przedstawicieli różnych pokoleń, a także ustalono stosunek mieszkańców do rodzimej gwary jako oznaki własnej tożsamości oraz zbadano użycie gwary w różnych sytuacjach komunikacyjnych BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 w sytuacjach, związek żywotności gwary z ośrodkami życia gospodarczego i kulturalnego – szkołą, instytucją kultury, kościołem. Ponieważ dotąd na Łotwie niemal wcale nie badano języka komunikacji między pokoleniami na obszarze tradycyjnych gwar, w projekcie zarejestrowano i objaśniono różnice między mową różnych pokoleń. Zbadano dynamikę gwar, ustalając, które cechy charakterystyczne dla gwary zachowały się w mowie wszystkich pokoleń oraz w jakim stopniu użytkownicy znają wyrazy zarejestrowane w tych gwarach w połowie XX w. – podczas ankiety dotyczącej dialektów języka łotewskiego (przykładowe kwestionariusze zob. Stafecka, Markus-Narvila 2016: 501–510). Na Litwie podobne badanie socjolingwistyczne, obejmujące wszystkie punkty gwarowe, przeprowadził Instytut Języka Litewskiego w ramach projektu „Šiuolaikiniai geolingvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida“ (2010–2013): wskazano silne, słabe i już wymarłe punkty gwarowe oraz kształtowanie się regiolektów i standardów regionalnych (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). RYS. 1. Mapa opublikowanych opisów gwar i szerszych badań (LVDAf 2013: III mapa, 198). Dialektologia (geolingwistyka) XXI w. jest jeszcze bardziej wszechstronna, dlatego wprowadzenie nowych metod do łotewskiej dialektologii pozwoliłoby uczynić poznawanie i badanie dialektów w programach studiów ciekawszym zarówno dla studentów potrafiących mówić jakąś gwarą, jak i dla tych, których związki rodzinne z tradycyjnymi gwarami już nie są żywe. Jedną z takich metod jest dialektologia percepcyjna (wykorzystywana już w geolingwistyce litewskiej XXI w.; zob. np. Aliūkaitė 2020; BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 Brazaitienė 2020). Šī metode paredz dažādu paaudžu valodas paradumu, valodu uztveres, runātāju lingvistiskās attieksmes, izlokšņu subjektīvā vērtējuma noskaidrošanu. Latviešu reģionālistikā ieskatu šai metodoloģijā un lauka pētījuma rezultātos, skaidrojot folkl ingvistikas (folk linguistics) būtību un pētījumu virzienus, sniedz, piem., Sanita Lazdiņa (Martena) rakstā „A kuo tu vari izskaidruot volūdu? Folkl ingvistika jeb nevalodnieku devums valodniecībā (Baltinavas lauka pētījuma piemērs)” (Lazdiņa 2014). Dienvidkurzemē šādi pētījumi pagaidām veikti epizodiski un tikai izlases veidā – daļēji iekļaujoties LU LaVI projektā „Latviešu valodas dialekti 21. gadsimtā: sociolingvistisks aspekts” veiktajās aptaujās. Wzrasta odsetek przyszłych nauczycieli języka i literatury łotewskiej, których związek z tradycyjnymi gwarami (regionalnymi odmianami języka łotewskiego) jest minimalny lub nie istnieje. Można się spodziewać, że w wyniku urbanizacji odsetek takich studentów będzie zwiększał się także na Łotwie, w tym w Kurlandii. Dlatego z jednej strony rośnie zapotrzebowanie na różnorodne materiały i badania dotyczące gwar: nie tylko tradycyjne artykuły naukowe, monografie, słowniki gwarowe i atlasy dialektów, lecz także nagrania gwarowe, materiały wideo i obrazy ilustrujące nieznane studentom XXI w. realia życia wiejskiego, przyrody itp. Coraz ważniejsze staje się kształtowanie u przyszłych nauczycieli rozumienia wiejskiego środowiska przedstawionego w klasycznej literaturze łotewskiej oraz regionalizmów używanych do jego opisu: wykładowcy kursów literaturoznawczych nie mogą obejść się bez badań regionalistycznych. Regionalizmy pojawiają się również we współczesnych łotewskich tekstach literackich, np. w powieści Valdisa Rūmnieksa i Andrejsa Migly „Kuršu vikings” (Rūmnieks, Migla 1998); w Jūrpilī (dzisiejszej Grobiņi) nie naśladuje się języka używanego w IX w., lecz różnorodne użycie kuronizmów pomaga stworzyć zachodniokurlandzkie środowisko językowe (ich znaczenie trzeba zrozumieć, aby odbierać tekst), np. klanga „fala”, denķts „silny, krzepki” itp. Słownictwo z południowej Kurlandii można poznać, czytając poezję Nory Kalny i Olafa Gūtmanisa lub powieść historyczno-kulturową Jēkabsa Janševskisa „Dzimtene”, w której użyto charakterystycznych dla gwar południowokurlandzkich leksemów, takich jak antiķi „brwi”, āzenis „wiatr południowo-zachodni”, gandrs „bocian”, gotena „jałówka, młoda krowa”, neķielis „człowiek o złym charakterze”, skutuls „miska”, tīre „beztreściowa zupa” itp. (szerzej zob. np. Bušmane 2004: 73–75; Petre 2018). W szkołach bawarskich w Niemczech, w ramach projektu dotyczącego żywotności dialektu, uczniowie są zachęcani zarówno do tradycyjnych form twórczej działalności, np. przygotowania przedstawienia teatralnego w dialekcie, jak i do tworzenia „slamów poetyckich”, improwizacji, rozwijania twórczego pisania w dialekcie oraz realizowania wideoklipów (MundART WERtVoll 2019: 9). Żadne z tych zadań nie jest możliwe, jeśli uczniowie wcześniej nie poznali słownictwa, cech wymowy i tworzenia tekstów charakterystycznych dla gwary. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 W celu objaśniania znaczeń regionalizmów zarówno przyszli nauczyciele, jak i uczniowie korzystają z różnych słowników. Przewidują to również elektroniczne zasoby edukacyjne, np. „Latviešu valodas rokasgrāmata”, w której rozdział „Dialektoloģija”, zadanie 5 służące poznawaniu słownictwa dialektalnego, odsyła już do elektronicznego słownika języka łotewskiego tezaurs.lv (zob. rys. 2). Ponieważ zadanie obejmuje regionalizmy nazywające potrawy charakterystyczne dla poszczególnych regionów Łotwy, których uczniowie i studenci zazwyczaj nie jedli, nie da się go wykonać bez skorzystania z proponowanego słownika. RYS. 2. Zadanie 5 z rozdziału „Dialektoloģija” w „Latviešu valodas rokasgrāmata”, służące poznawaniu słownictwa dialektalnego (VRGr). Badania gwar południowokurlandzkich wykazały, że w gminach, w których działają zespoły etnograficzne, grupy folklorystyczne i tradycyjne, a także dziecięce grupy folklorystyczne, na potrzeby występów lub rozrywki turystów tworzy się teksty (performanse), w których celowo nagromadzono takie elementy gwarowe (różnice w wymowie, wyrazy, formy wyrazów), jakich w codziennej mowie już się nie słyszy albo słyszy się je sporadycznie BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 10 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 pochodzących od najstarszego pokolenia użytkowników. Takie teksty do udziału uczniów w różnych konkursach recytatorskich tworzą także nauczyciele, dlatego ważne jest, aby nauczyciel dobrze znał cechy gwary i odczuwał ten język jako całość, potrafił wyjaśnić go uczniom, unikając przesady. Np. emerytowana nauczycielka z Rucavy Dzintra Skrube opowiada: „Man bij arī folkloras kuopīņa Ķuocītis. Bērni, skolas bērni. Tur visas programmas, kuo mēs taisījām, tur es arī visu laiku centuos likt klāt, lai būtu Rucavas runa, Rucavas valuoda” (Stafecka, Markus-Narvila 2016: 197). 2. POTENCJAŁ BADAŃ REGIONALISTYCZNYCH W OPRACOWYWANIU TREŚCI ŁĄCZONYCH PRZEDMIOTÓW NAUCZANIA Badania regionalistyczne mają znaczenie nie tylko w dziedzinie humanistyki, dlatego można je w większym stopniu integrować z procesem kształcenia przyszłych nauczycieli. Przy opracowywaniu nowych treści nauczania istotne jest uczenie się przez pogłębianie: „Rozwijanie kompetencji wiąże się z uczeniem się przez pogłębianie – procesem, w trakcie którego uczeń rozwija umiejętność uogólniania oraz przenoszenia nowej wiedzy i umiejętności na nieznane sytuacje (także sytuacje z życia codziennego), a w nauczaniu na pierwszy plan wysuwa się proces zdobywania wiedzy (jak wiemy?), a nie samo zgromadzenie określonego zasobu treści (co wiemy?)” (MI 2019). W nowym modelu nauczania przewidziano, że „obok prostych zadań uczniowie wykonują zadania złożone, przyswajając na potrzeby ich realizacji treści nie tylko z jednej dziedziny nauczania, lecz także z kilku przedmiotów lub dziedzin nauczania” (MS 2019). Przydatne są do tego badania regionalistyczne, które tworzą powiązanie między osobistym doświadczeniem ucznia a różnymi przedmiotami szkolnymi. Zgromadzone nazwy realiów i opisy samych realiów pozwalają barwniej objaśniać wydarzenia i zjawiska historyczne oraz charakteryzować styl życia danej epoki. Nazwy zanikających lub już nieistniejących realiów wiążą się ze zmianami społeczno-gospodarczymi: grupy nazw gwarowych zagrożone wskutek przemian działalności gospodarczej obejmują słownictwo z zakresu hodowli, rolnictwa i rybołówstwa, np. leksem brāģis ‘daszek przesuwany w górę i w dół między czterema słupkami, chroniący stóg siana przed wilgocią’ (zob. rys. 3), krāģis ‘stóg siana’ (Apv., mat. LiepU); kūģis ‘uchwyt kosy (mat. LaVI)’, ķestes ‘drążki do noszenia siana’, spaile ‘pokos’ nie należą już do aktywnego zasobu słownictwa, ponieważ częściowo zanikł już odpowiedni sposób zbierania siana (zob. także Bušmane, Markus-Narvila 2016: 102). Zapisy gwarowe nierzadko dodatkowo charakteryzują jakieś realium, np. dane z kartoteki nazw gwarowych LVI zawierają BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 11 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 nie tylko informacje lingwistyczne, lecz także ilustrację dość dokładnie przedstawiającą wygląd przedmiotu, jak również opis jego funkcji. RYS. 3. brāģis ‘daszek przesuwany w górę i w dół między 4 słupkami, chroniący stóg siana przed wilgocią’ (mat. LU LaVI). Część tych leksemów zna i zachowuje w biernym zasobie słownictwa nie tylko najstarsze, ale także średnie pokolenie, jeśli w dzieciństwie lub młodości samo uczestniczyło w takich pracach. Np. informatorzy z Rucavy i Grobiny, urodzeni w latach 60.–80. XX w., odpowiadając na pytanie Kā agrāk sienu vāca, vai atceraties?, wciąż potrafią wymienić najbardziej charakterystyczne leksemy związane z tym sposobem gospodarowania. W Rucavie: gurkste – to jest ten materiał do wiązania, czyli trochę wzięte z tego samego [..], [z] łodyg zboża, i tym się to wiąże…; wtedy jeszcze ojciec kosił kosą. i wtedy już kūģis [był]. a czym się nosiło – takie ķestes? [..] ķestes – dwie świerkowe deski, nazywają je ķestem; ale kūģis to jest ta mała, ta kupa, a nie zārds. zārds to [to], gdzie się układa; W Grobinie: siano dawniej kראguos układano, teraz widać tylko bele. Czy ty jeszcze krāgi umiałbyś ułożyć? krāgi jeszcze potrafiłbym ułożyć – trzeba było zacząć od tych narożników; pamiętasz, jak kiedyś z Uldisem wspinaliśmy się na krāģt na łące, dziadek jeszcze krzyczał, że wszystko zadeptujemy. Nauczycielom przedmiotów z obszaru nauk społecznych i obywatelskich (wiedzy o społeczeństwie, historii) realia i ich nazwy, podobnie jak toponimy, mogą pomóc w ciekawszym objaśnianiu szlaków migracji ludności lub różnorodności etnicznej mieszkańców regionu. Znaczenie rozumienia kontaktów językowych i etnicznych podkreślił także Egils Levits w uzasadnieniu projektu ustawy „Ustawa o historycznych ziemiach Łotwy”, wskazując, że „historyczne ziemie Łotwy są wynikiem długotrwałych i złożonych procesów etnokulturowych BENDRINĖ KALBA 94 (2021)http://journals.lki.lt/bendrinekalbaISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 12 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 formacje, które nieustannie się rozwijają. „Historyczna ziemia łotewska to część terytorium Łotwy, której ludność autochtoniczna wywodzi się od potomków jednostki etnicznej możliwej do wyodrębnienia we wczesnym feudalizmie, a z biegiem czasu została uzupełniona o ludzi z innych regionów i należących do innych grup etnicznych” (Levits 2020b). Zainteresowanie pochodzeniem słów używanych na co dzień prowadzi do rozmowy o tym, dlaczego słowa zapożyczano także dawniej, przedstawiciele jakich grup etnicznych osiedlali się w danym miejscu i dlaczego tak się stało; tym samym pogłębia się rozumienie historii miejsca, w którym się mieszka. Na przykład śladami etnosu kurońskiego są nazwy domów w Dienvidkurzeme: Kurši w Bunce, Kurša namelis w Pērkone; świadectwem obecności Semigalów jest nazwa starego gospodarstwa Zemgaļi w Dunice, a Liwów – gospodarstwo rolne Lībieši w Rucavie (Laumane 2004: 213–214); ślady Prusów znajdujemy zaś w nazwach domów Prūsis w Pērkone, Purmsātos i Virga, Prūši w Dunice i Gramzdzie, Prūšu grava, Prūsupe w Gavieze, Prūsene – nazwa łąki w Embūte itp. (Laumane 2017: 112). Nauczyciele geografii również potrzebują wiedzy o nazwach miejscowych, ich zbieraniu i pochodzeniu. W XXI wieku zainteresowanie nazwami miejscowymi pobudził Łotewski Instytut Języka, rozpoczynając w 2017 roku akcję zbierania nazw miejscowych (VvTalka 2017). Sanda Rapa, główna badaczka LU LaVI, stwierdza, że obecnie „tradycja ekspedycji zbierających nazwy miejscowe niemal zanikła, a nowych danych brakuje – zwłaszcza dotyczących małych nazw miejscowych, nieuwzględnianych na mapach, oraz ich lokalnych form wymowy” (VvTalka 2017). Dotychczas zbieracze nazw miejscowych nie byli aktywni we wszystkich regionach: najbogatsze pod tym względem są okolice Alūksne, Gulbene, Jaunpils i Ogre, a także Ryga i Carnikava. Dlatego należy kształcić i zachęcać nauczycieli oraz uczniów do zbierania nazw geograficznych swojej okolicy, szczególnie mikrotoponimów, i opracowywania na ich temat uczniowskich prac badawczych. Umożliwia to łączenie przedmiotów: języka łotewskiego, historii i geografii. Badania leksyki regionalnej można wykorzystać również w obszarze kształcenia technicznego (na lekcjach projektowania i technologii), aby porównać, jak z biegiem czasu zmieniły się sposoby wykonywania różnych codziennych prac (narzędzia i metody pracy). Na przykład obok rozmaitych nowoczesnych elektrycznych urządzeń do ubijania i mieszania w Kurlandii nadal używa się mietur(i)s – „przedmiotu wykonanego z wierzchołka świerka, służącego do mieszania i ubijania” (materiały LiepU). Uczniowie mogą opowiedzieć, czy widzieli taki przedmiot w swoim domu lub u dziadków, wyjaśnić, jak się go używa, a może nawet wykonać go samodzielnie. Ponieważ mieturis często wykonywano z wierzchołka choinki, daje to również możliwość rozmowy o aktualnych zagadnieniach związanych z ekologicznym stylem życia i zrównoważonym wykorzystaniem zasobów. Rozmawiając o współczesnej kulturze wspólnego wykonywania prac, można porównać, jakich narzędzi używano dawniej do prac gospodarskich, a także jak zabierano ze sobą napoje lub jedzenie. Na przykład, BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 13 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 na łąkę w Dienvidkurzeme zabierano do koszenia siana duidubenis – „drewniane naczynie do zabierania kwaśnej zupy grochowej na łąkę” (materiały LaVI). Można dociekać, dlaczego naczynie ma „dwa dna” i jakiej wielkości powinno być, by kwaśnej zupy grochowej wystarczyło dla wszystkich uczestników wspólnej pracy, itp. Ponadto nazwa tego elementu kultury materialnej zawiera także zachowaną na obszarze gwar kurońskich archaiczną bałtycką samogłoskę u (dui „dwa”, dubens „dno”); dlatego nauczyciel, który zdecyduje się użyć tej nazwy, powinien znać nie tylko samo słowo gwarowe, lecz także objaśnienie jego cech fonetycznych. Jesienią, podczas wspólnego wykopywania ziemniaków, w Dienvidkurzeme używano ķebeklis lub kašelis – „motyki z zębami do wykopywania ziemniaków” (materiały LaVI). Badania regionalistyczne są przydatne do rozmów z uczniami o historii ubioru, szczególnie o stroju ludowym danego regionu i jego elementach. Od lat 90. XX wieku, wraz z odzyskaniem przez Łotwę niepodległości, ponownie aktualna stała się tradycja wykonywania i noszenia stroju ludowego, a wraz z nią odżyło użycie różnych leksemów związanych z jego częściami. Zarówno elementy stroju etnograficznego, jak i ich nazwy ponownie weszły do aktywnego zasobu leksykalnego (materiały LiepU). Do poznawania stroju ludowego można wykorzystać różne formy pracy: indywidualne zadania dla uczniów, spotkanie w szkole z mistrzami wykonującymi stroje ludowe, wycieczki do warsztatów rzemieślniczych itp. Należy zwrócić uwagę nie tylko na nazwy części stroju, lecz także na zwyczaje związane z jego noszeniem oraz wynikające z nich wyobrażenia etyczne i estetyczne. Na przykład informatorka z Bārty opowiada: zwykle [wymienianie elementów stroju ludowego] zaczyna się od nóg. Dawniej, w dawnych czasach, owijano tak zwane sietavas. [..] Długa, długa wstążka, i wtedy owijało się nogi. [..] Mówiono, że gdy gospodarz szuka żony, przecież nie zechce takiej, która ma takie nóżki jak patyczki [chude], po co mu taka. Muszą być porządne. A potem jest to, czym się je obwiązuje, nazywa się prievītes. Obwiązuje się nimi pończochy, żeby nie spadały. [..] Potem jest koszula, potem lindruks, lindraks. [..] Potem jest kamizelka... ale babcia zawsze mówiła: to jest būrste. Potem jest [..] villāne [..] i mēlene. Potem jest [..] takie tkane, z lnu. Nazywa się drābulis. [..] Potem jest, to jest lakac. [..] prūsene. W ten sposób takie słowa jak burste, drābulis, lindruks, mēlene, prūsene i inne ponownie stają się częścią aktywnego zasobu słownictwa. Odrodzenie tradycyjnej kuchni regionalnej również przywraca aktualność związanej z nią leksyce. Na przykład w Dienvidkurzeme popularność zyskują baltais sviests – „rodzaj masła, przy którego przygotowaniu nie oddziela się maślanki”, kuģelis – „zapiekanka z tartych ziemniaków”, rieziks, riezis – „zapiekanka z tartych ziemniaków i mięsa”, a także inne potrawy. Komisja Europejska od 5 września 2018 roku wpisała balto sviestu z Rucavy do unijnego rejestru produktów o chronionym oznaczeniu geograficznym (RBsviests 2018). BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 14 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 Lokalne potrawy wraz z ich nazwami przyciągają również turystów, np. od 2011 roku restauracje w Liepāji oferują danie Liepājas menciņi (ziemniaki duszone w glinianym garnuszku z wędzonym dorszem i cebulą). Przy tworzeniu nazwy tej potrawy uwzględniono fakt, że w południowej Kurlandii nazwa ryby występuje nie w rodzaju żeńskim (jak w języku literackim), lecz męskim: mencis, menciņš. Również w projekcie na rzecz żywotności dialektu realizowanym w szkołach bawarskich jedną z grup tematycznych jest kulinaria (Kulinarik): metodyka zajęć zakłada nie tylko samo przygotowywanie potraw i poznawanie nazw ich składników, lecz także wcześniejsze zapoznanie się z kontekstem kulturowo-historycznym (MundART WERTvoll 2019: 93). Z kolei łączenie przedmiotów przyrodniczych i języka łotewskiego pozwala wykorzystać materiały dialektalne jako punkt wyjścia do dalszego poznawania. W regionach nadmorskich wiele informacji o toponimach, w tym mikrotoponimach, zawiera książka Benity Laumanes „Zeme, jūra, zvejvietas: Zvejniecības leksika Latvijas piekrastē” (1996), w której zebrano nazwy wiosek rybackich i łowisk, a także nazwy związane z wybrzeżem, wydmami, morzem, zalewami, płyciznami i dnem morskim, charakterystyczne dla wybrzeża Morza Bałtyckiego i Zatoki Ryskiej. Omawiając klimat i jego zmiany, warto obok nazw oficjalnych poznać również nazwy lokalne, np. w południowej Kurlandii bargs ‘zimny’, (pērkuons) bruzd, bruzdina ‘(grzmot) huczy’, perkuonija ‘burza’ itp. Do wzbogacenia zasobu słownictwa z tej grupy tematycznej przydadzą się książki Benity Laumanes „Smalki līja zelta lietus: Dabas parādību nosaukumi latviešu valodā” (2005) oraz „Vēju un vētru grāmata” (2015). Na biologii można poznawać nie tylko oficjalne, lecz także lokalne nazwy roślin i zwierząt, np. charakterystyczne dla południowej Kurlandii leksemy ķemeles ‘kminek’, spīla ‘trzcina’, titarene ‘krwawnik’, bimbals, bimbils ‘bąk’, gandrs ‘bocian’, naģe ‘żaba’. Nauczyciel powinien wiedzieć, które lokalne nazwy są nadal używane przez młode pokolenie w danym regionie, a zatem mogą być wykorzystywane podczas lekcji. Na przykład pewna mieszkanka Rucavy wspomina: [..] nu runāju tā, kā runāju. un naģe, naģe, naģe. un skuoluotāja vel prasa un vel. un nav vārde, bet naģe. visu laiku naģe. tas man tā palika (Stafecka, Markus-Narvila 2016: 190). Przydatne będą tu już opublikowane materiały: zarówno mapy części leksykalnej „Atlasu dialektów języka łotewskiego” i ich komentarze, w których omówiono nazwy gruszy, jarzębiny, jałowca, krwawnika, bylicy, wiązówki, pijawki, jaszczurki, bociana, wróbla, sowy, owcy i innych, jak i inne opracowania, np. książki Benity Laumanes „Zivju nosaukumi latviešu valodā” (1973), „Jūra latviešu valodā un folklorā: etnolingvistisks aspekts” (2013), w których zebrano i objaśniono nazwy alg, bursztynu, muszli, meduz, roślin nadmorskich i innych. W szkołach kraju związkowego Bawaria BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 15 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 W grupie tematycznej „Flora i fauna” realizowanego projektu opracowano gry pamięciowe i gry typu domino, służące poznawaniu dialektalnych nazw roślin i zwierząt (MundART WERTvoll 2019: 89). „Każdy mieszkaniec historycznych ziem Łotwy ma prawo pielęgnować i rozwijać wspólną tożsamość swojej ziemi oraz jej środowisko kulturowo-historyczne, a także wspierać wspólne zainteresowanie ich zachowaniem i przekazywaniem kolejnym pokoleniom” (Levits 2020a). Zadaniem nauczycieli jest tworzenie różnych sposobów, dzięki którym dzieci i młodzież poznają i zrozumieją swoje korzenie oraz kształtują tożsamość. Szeroki zasób opublikowanych materiałów lingwistycznych pozwala pogłębiać treści nauczania i pobudzać w przyszłych nauczycielach różnych przedmiotów oraz uczniach ducha odkrywcy i badacza. WNIOSKI 1. Aby przygotować nauczycieli zdolnych realizować podejście kompetencyjne w treściach nauczania („Skola 2030”), Uniwersytet w Lipawie rozpoczął w 2020 roku wdrażanie nowego modelu studiów służącego kształceniu nauczycieli różnych przedmiotów, w tym języka i literatury łotewskiej. W tym procesie podkreślono potencjał metod i wyników badań regionalistycznych nie tylko w naukach humanistycznych, lecz także w nauczaniu innych dziedzin, np. przyrodniczej, technologicznej oraz społecznej i obywatelskiej. 2. Zaktualizowane treści studiów dla nauczycieli przedmiotów humanistycznych zakładają kształtowanie i utrwalanie rozumienia podstawowych terminów i zagadnień badań nad językami regionalnymi – dialektu i gwary, uwarunkowań ich powstania, dynamiki oraz cech trwałych i zmiennych. Obecnie jednak treści studiów nie przewidują wystarczająco dużo miejsca na zdobywanie doświadczenia w badaniach terenowych i ekspedycjach, które pozwoliłoby utrwalić wiedzę zdobytą podczas studiów teoretycznych i rozwinąć umiejętności badawcze. Dlatego konieczne jest monitorowanie i doskonalenie treści studiów przyszłych nauczycieli, tak aby znaleźć optymalną równowagę między teorią a praktyką. 3. Zgodnie z zasadą, że treści nauczania przyswaja się także w ramach kilku przedmiotów lub obszarów nauczania, zwiększa się również znaczenie badań regionalistycznych: mogą one wzbogacić program studiów przyszłych nauczycieli wszystkich obszarów, co dotychczas nie było powszechną praktyką na Łotwie. Przykłady opracowane przez autorów artykułu potwierdzają, że współpraca badaczy regionalistycznych i wykładowców z wykładowcami przedmiotów przyrodniczych, technologicznych oraz społecznych i obywatelskich może pogłębić powiązania międzyprzedmiotowe w procesie studiów i nadać mu bardziej osobisty charakter. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 ŹRÓDŁA I LITERATURA Aliūkaitė Daiva 2020: The Narrative of A Naïve Estimator or the Spread of Perceptual Dialectology in Lithuanian Dialect Research. – Lithuanian Dialectology Profiles: Problems and Findings, ed. D. Mikulėnienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 249–266. Available at: http://lki.lt/wp-content/uploads/2021/01/KIDP6.pdf. DOI doi.org/10.35321/e-pub.8.problems-and-finding. Brazaitienė Laura 2020: Research on Perceptual Dialectology in Lithuania: Subjective Dialectal Variation of Lithuanian Language Area in Relation to Objective Variation. – Lithuanian Dialectology Profiles: Problems and Findings, ed. D. Mikulėnienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 267–291. Available at: http://lki.lt/wp-content/uploads/2021/01/KIDP6.pdf. DOI doi.org/10.35321/e-pub.8.problems-and-finding. Bušmane Brigita 2004: Lejaskurzemes izlokšņu bagātības I. Janševska romānā Dzimtene. – Mana novada valoda: Lejaskurzeme, zin. red. B. Laumane. Liepāja, LiePA, 61–80. Bušmane Brigita, Markus-Narvila Liene 2016: Kārļa Mīlenbaha, Jāņa Endzelīna un Edītes Hauzenbergas-Šturmas „Latviešu valodas vārdnīcā” ietvertā Lejaskurzemes leksika mūsdienu kontekstā. Valsts valodas komisijas Raksti, 8. Rīga: Zinātne, 78–109. Pieejams: https://www.president.lv/storage/items/PDF/VVK%208_Latviesu%20valodas%20vardnica.pdf. E-pupa – Elektroniskā latviešu valodas vārdnīca „E-pupa”. Dostępne: http://epupa.valoda.lv. Konv.NKMS 2003: Konvencija par nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšanu, 2003. Pieejams: https://likumi.lv/ta/lv/lv/starptautiskie-ligumi/id/1533-konvencija-par-nemateriala-kulturas-mantojuma-saglabasanu. Laumane Benita 1973: Zivju nosaukumi latviešu valodā, Rīga: Zinātne. Laumane Benita 1996: Zeme, jūra, zvejvietas: Zvejniecības leksika Latvijas piekrastē, Rīga: Zinātne. Laumane Benita 2004: Uzvārdu un vietvārdu liecības par iedzīvotājiem Lejaskurzemē. – Mana novada valoda: Lejaskurzeme, zin. red. B. Laumane. Liepāja: LiePA, 212–227. Laumane Benita 2005: Smalki līja zelta lietus: Dabās parādību nosaukumi latviešu valodā, Liepāja: LiePA. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošō skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 Laumane Benita 2013: Jūra latviešu valodā un folklorā: etnolingvistiskais aspekts. Liepāja: LiePA. Laumane Benita 2015: Vēju un vētru grāmata: Dabas parādību nosaukumi latviešu valodā, 2. Liepāja: LiePA. Laumane Benita 2017: Bārtas mājvārdi. – Bārtas dzīpari: valoda, kultūra, tradīcijas, ļaudis, atb. red. E. Lāms, A. Helviga. Liepāja: LiepA, 101–173. LaVI mat. – Materiały dotyczące gwar południowo-zachodniej Kurlandii z Instytutu Języka Łotewskiego LU. Lazdiņa Sanita 2014: A kuo tu vari izskaidruot volūdu? Folklvingvistika jeb nevalodnieku devums valodniecībā (Baltinavas lauka pētījuma piemērs). – Baltu Filoloģija 23(2), 51–74. Levits Egils 2020a: Latviešu vēsturisko zemju likums. Pieejams: https://likumi.lv/ta/id/324253-latviesu-vesturisko-zemju-likums. Levits Egils 2020b: Likumprojekta „Vēsturisko zemju likums” anotācija. Pieejams: https://www.president.lv/lv/media/4771/download. LiepU mat. – Materiały dotyczące gwar południowo-zachodniej Kurlandii z Uniwersytetu w Lipawie. LVDA₍f₎ 2013 – Atlas dialektów języka łotewskiego. Fonetyka, oprac. A. Sarkanis. Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU. MI 2019: Mācīšanās iedziļinoties. Skola 2030. Pieejams: https://www.skola2030.lv/lv/istenosana/macibu-pieeja/macisanas-iedzilinoties. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta 2014: XXI a. pradžios lietuvių tarmės: geolingvistinis ir sociolingvistinis tyrimas (žemėlapiai ir jų komentarai), Vilnius: Briedis. MS 2019: Mācību saturs. Skola 2030: Pieejams: https://www.skola2030.lv/lv/macibu-saturs/macibu-satura-pilnveide/pilnveides-principi. MundART WERTvoll 2019: MundART WERTvoll. Lebendige Dialekte an Bayerischen Schulen. Handreichung, München: Bayerisches Staatsministerium für Unterricht und Kultus. Available at: https://www.bestellen.bayern.de/application/eshop_app000001?SID=734250936&ACTIONxSESSxSHOWPIC(BILDxKEY:%2705000204%27,BILDxCLASS:%27Artikel%27,BILDxTYPE:%27PDF%27). NKML 2016: Nematerialās kultūras mantojuma likums. Pieejams: https://likumi.lv/ta/en/en/id/285526-intangible-cultural-heritage-law. NSLA 2008: No Sventājas līdz Ancei: Latviešu izloksnes Rietumkurzemes piekrastē 20. gs. Beigās / 21. gs. Sākumā, sast. Liene Markus-Narvila, zin. red. Benita Laumane. Liepāja: LiePA. BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 Petre Biruta 2018: Olafa Gūtmana dzejas vārdi: lietvārdi, Liepāja: LiePA. PI 2019: Pārmaiņu iemesli. Skola 2030. Pieejams: https://www.skola2030.lv/lv/macibu-saturs/macibu-satura-pilnveide/nepieciesamibas-pamatojums. PP 2019: Par projektu. Skola 2030. Pieejams: https://www.skola2030.lv/lv/par-projektu. RBsviests – Rucavas baltais sviests, 2018. Pieejams: https://ec.europa.eu/info/food-farming-fisheries/food-safety-and-quality/certification/quality-labels/geographical-indications-register/details/EUGI00000014904. RTK 2018: Rucavas tradicionālā1 kultūrtelpa. – Nemateriālās kultūras saraksts. Mutvārdu tradīcijas un izpausmes, ieskaitot valodu kā nemateriālā kultūras mantojuma nesēju,. Pieejams: https://nematerialakultura.lv/Elementi/rucavas-tradicionala-kulturtelpa-2018. Rudzīte Marta 1964: Latviešu dialektoloģija, Rīga: Latvijas Valsts izdevniecība. Rudzīte Marta 2005: Darbi latviešu dialektoloģijā, Rīga: LU Akadēmiskais apgāds. Rūmnieks Valdis, Migla Andrejs 1998: Kuršu vikingi, Rīga: Zvaigzne ABC. Stafecka Anna, Markus-Narvila Liene 2016: Avoti vēl neizsīkst. Latviešu valodas dialekti 21. gadsimtā, Rīga: LU Latviešu valodas institūts. VRGr – Podręcznik języka łotewskiego. Dostępne: http://valodasrokasgramata.lv. VvTalka – Vietvārdu talka, 2017. Pieejams: http://www.lulavi.lv/datubazes/vietvardu-talka. Otrzymano 2021 11 22 Zaakceptowano 2021 12 28 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BADANIA REGIONALNE W KSZTAŁCENIU PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI: POTENCJAŁ POŁUDNIOWEJ KURLANDII Streszczenie Systematyczne badania południowokurlandzkich gwar trwają od ponad 20 lat. Często jest to praca mająca osobiste znaczenie dla uczestników badań (studentów, nauczycieli, miłośników wiedzy o regionie itp.), ponieważ wiąże się z gwarą ich rodzinnej miejscowości, stanowiącą element lokalnej tożsamości uczestnika. Oprócz wkładu naukowego takie badania wzmacniają tożsamość i poczucie własnej wartości każdego uczestnika. Celem artykułu jest, po dokonaniu oceny dotychczasowych badań nad językiem południowej Kurlandii, przedstawienie zaleceń dotyczących włączania wyników tych badań do kształcenia uczniów i przyszłych nauczycieli poprzez rozwijanie ich umiejętności przekrojowych. Zadania artykułu: 1) ocenić potencjał dotychczas przeprowadzonych badań nad południową Kurlandią w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych; 2) wskazać potencjał badań regionalnych w różnicowaniu treści przedmiotów łączonych w nowym modelu nauczania, przedstawiając wybrane przykłady. We wstępie omówiono aktualność, cel, metody badawcze i zadania artykułu. Pierwsza część artykułu, „Badania nad językiem południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych”, przedstawia badania regionalne prowadzone na Uniwersytecie w Lipawie i opisuje, jak należy rozbudzać zainteresowanie przyszłych nauczycieli badaniami regionalnymi. Druga część artykułu, „Potencjał badań regionalnych w rozwijaniu treści przedmiotów łączonych”, zawiera wybrane zalecenia dotyczące włączania badań regionalnych do treści przedmiotów łączonych. Artykuł kończy się przedstawieniem głównych wniosków i zaleceń. Badania regionalnych odmian języka, ich pochodzenia i zmian, a także relacji między gwarą a językiem pisanym można wykorzystywać na różne sposoby w rozwoju osobowości oraz w kształceniu przyszłych nauczycieli języka i literatury łotewskiej, nie tylko w ramach treści wykładów. Tradycyjnie studenci uczestniczą w badaniach terenowych, opracowują i digitalizują istniejące już zbiory językowe, dekodują nagrania, przygotowują publikacje itp. W ten sposób w praktyce poznają metody badawcze dialektologii. Na Łotwie BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 Rozpoczęty program kształcenia nauczycieli języka i literatury łotewskiej zakłada zintegrowanie kilku aspektów nauk humanistycznych w ramach jednego kursu. Takie zintegrowane podejście zasługuje na poparcie, jednak wdrażanie nowego programu studiów rozpoczęło się dopiero jesienią 2020 roku, dlatego doskonalenie jego jakości wymaga monitorowania doświadczeń oraz uwzględniania propozycji kadry dydaktycznej i badaczy. Główne wnioski: 1) W nowym modelu kształcenia nauczycieli różnych przedmiotów regionalistyka ma potencjał nie tylko w naukach humanistycznych, lecz także w poznawaniu innych dziedzin edukacji, takich jak nauki przyrodnicze, technologia oraz edukacja społeczna i obywatelska; 2) Należy monitorować i doskonalić treści nowych studiów, aby znaleźć optymalne relacje między teorią a praktyką, nie tracąc tradycji badań terenowych; 3) Opracowane przykłady (np. nazwy narzędzi, potraw regionalnych oraz elementów strojów regionalnych) potwierdzają, że współpraca badaczy i osób prowadzących zajęcia z regionalistyki z osobami prowadzącymi zajęcia z innych dziedzin edukacji może pogłębiać powiązania interdyscyplinarne w procesie kształcenia, czyniąc go bardziej spersonalizowanym. SŁOWA KLUCZOWE: językoznawstwo, regionalistyka, dialektologia, gwara, kształcenie nauczycieli. LIENE MARKUS-NARVILA Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts Kalpaka bulvāris, Rīga LV-1050, Latvija [email protected] IEVA OZOLA Liepājas Universitāte Lielā iela 14, Liepāja, Latvija [email protected] BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204