Regional Studies for the Education of the Future Teachers: The Potential of Southern Kurzeme

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LIENE MARKUS-NARVILA Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts IEVA OZOLA Liepājas Universitāte BADANIA REGIONALISTYCZNE NA RZECZ KSZTAŁCENIA PRZYSZŁYCH NAUCZYCIELI: POTENCJAŁ POŁUDNIOWEJ KURZEME 1 SŁOWA KLUCZOWE: lingwistyka, regionalistyka, dialektologia, gwara, kształcenie nauczycieli. ADNOTACJA W artykule omówiono potencjał badań regionalistycznych w kształceniu przyszłych nauczycieli, a także przedstawiono wybrane zalecenia dotyczące wykorzystania badań regionalistycznych do różnicowania treści zintegrowanych przedmiotów nauczania w edukacji opartej na kompetencjach, której wdrażanie rozpoczęto w łotewskim systemie edukacji. Cel artykułu: na podstawie badań lingwistycznych Południowej Kurzeme przedstawić zalecenia dotyczące twórczego wykorzystania wyników tych badań w kształceniu przyszłych nauczycieli, rozwijając umiejętności przekrojowe. Zadania artykułu: 1) ocenić potencjał dotychczas przeprowadzonych badań języka Południowej Kurzeme w kształceniu przyszłych nauczycieli dziedziny humanistycznej; 2) przedstawiając wybrane przykłady, ujawnić potencjał badań regionalistycznych w różnicowaniu treści zintegrowanych przedmiotów nauczania w nowym modelu kształcenia. The introduction describes the relevance, aim, research methods, and tasks of the article. The first part, “Studies of the South Kurzeme Language in the Education of Prospective Teachers in the Humanities,” provides an overview of regional studies at Liepāja University and describes how to foster prospective teachers’ interest in regional studies. The second part of the article, “The Potential of Regional Studies in the Development of the Content of Integrated Subjects,” offers several recommendations on how to incorporate regional studies into the content of integrated subjects. The conclusion presents the principal findings and recommendations. ABSTRACT The article looks at the potential of the regional studies in the education of future teachers, as well as provides separate recommendations for the use of the regional studies for the diversification of 1 The article was developed within the project “Latvian Language” (No. VPP-IZM-2018/2-0002) of the National Research Programme. LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: South Kurzeme’s potential | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 treści przedmiotów zintegrowanych w edukacji opartej na kompetencjach, której wdrażanie rozpoczęto w łotewskim systemie oświaty. The aim of the article is, after the evaluation of existing studies of Southern Kurzeme language, przedstawienie zaleceń dotyczących włączenia wyników tych badań do kształcenia uczniów i przyszłych nauczycieli poprzez rozwijanie ich umiejętności przekrojowych. w kształceniu przyszłych nauczycieli Tasks of the article: 1) to assess the potential of the Southern Kurzeme studies carried out so far przedmiotów humanistycznych; 2) określenie potencjału regionalistyki w różnicowaniu treści przedmiotów zintegrowanych w nowym modelu kształcenia poprzez przedstawienie odrębnych przykładów. We wprowadzeniu opisano aktualność, cel, metody badawcze i zadania artykułu. W pierwszej części artykułu „Badania języka południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych” przedstawiono wgląd w regionalistykę na Uniwersytecie w Lipawie, opisując, w jaki sposób należy wzbudzać zainteresowanie przyszłych nauczycieli regionalistyką. W drugiej części artykułu „Potencjał regionalistyki w kształtowaniu treści przedmiotów zintegrowanych” przedstawiono odrębne zalecenia dotyczące włączania regionalistyki do treści przedmiotów zintegrowanych. Na końcu artykułu przedstawiono główne wnioski i zalecenia. INTRODUCTION The topicality of the study is determined by changes in Latvia’s education system and the project “Competence-Based Approach to Curriculum” implemented by the National Centre for Education (PI 2019), whose aim is “to develop, pilot and successively implement in Latvia such general education content and an approach to teaching from the preschool years through secondary school that would result in students acquiring the knowledge, skills and attitudes necessary for life today” (see PP 2019). The competence-based approach envisages promoting the integrity of fields, as well as addressing complex izmantojot daudzveidīgus resursus, mazinot mācību priekšmetu nošķirtību. tasks in accordance with the student’s age. The new curriculum model also harmonises teacher education programmes; therefore, since 2020, Liepāja University (hereinafter – LiepU) has also begun dažādu mācību priekšmetu skolotāju sagatavošanai. Arī latviešu valodas un literatūras skolotāju piloting a new study model. The studies envisage integrating aspects of several humanities disciplines into one study course; for example, regional studies (dialectology) is incorporated into the study course reģionālie aspekti”, kurā jāattīsta pētnieciskās iemaņas noteikta sociolekta vai reģiolekta izpētē, LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: The Potential of South Kurzeme | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 “Social Aspects of the Latvian Language and Literature”, by investigating the affiliation of language communities in the local environment to a social or territorial group and developing an engaged attitude towards different language varieties. The topicality of regional studies research in the educational context is also determined by the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: intangible cultural heritage also includes oral traditions and expressions, including language as a vehicle of intangible cultural heritage (Konv.NKMS 2003; NKML 2016). In accordance with the Convention, intangible cultural heritage must not only be documented, researched, preserved and protected, but also promoted and transmitted to future generations, particularly through formal and non-formal education. By 2021, only the traditional cultural space of Rucava had been included in the List of Values of Latvia’s Intangible Cultural Heritage from the South Kurzeme region; it represents several fields, including language as a vehicle of intangible cultural heritage (RTK 2018). Issues of regional identity have also been brought to the fore by Latvia’s administrative-territorial reform (the Law on Administrative Territories and Populated Areas entered into force on 23 June 2020), which, in the process of forming larger, economically stronger municipalities and determining their boundaries, also prompted discussions about preserving the identity of residents of cultural and historical regions. Jednocześnie prezydent Łotwy Egils Levits zaproponował opracowanie również „Ustawy o historycznych ziemiach Łotyszy”, podkreślając: „Każda historyczna ziemia łotewska ma swoje unikalne i odmienne cechy łotewskości, tradycje, odmiany języka, a także swoiste środowisko kulturowo-historyczne. Różnorodność cech łotewskości, dwie tradycje łotewskiego języka literackiego, środowisko kulturowo-historyczne historycznych ziem łotewskich oraz podtrzymywane przez lokalne wspólnoty przestrzenie kulturowe sprzyjające ich trwałości są wspólnym bogactwem narodu łotewskiego, które należy wspierać i rozwijać na szczeblu państwowym” (Levits 2020a). Cel artykułu. Na podstawie badań lingwistycznych południowej Kurlandii przedstawienie rekomendacji dotyczących kreatywnego wykorzystania wyników tych badań w kształceniu przyszłych nauczycieli, z WERTvoll. Lebendige Dialekta an Bayerischen Schulen” (2019) [MundART WERTvoll. Dzīvotspējīgie dialekti Bavārijas skolās] rezultāti, kas apkopo gan teorētiskās nostādnes, gan rozwijaniem umiejętności przekrojowych. Dla porównania wykorzystano wyniki badania piem., tādās mācību programmās kā „Dialektālais vārdu krājums”, „Teātris”, „Literatūra un radošā rakstīšana”, „Dialektu ģeogrāfija” (Dialektgeographie), „Radošais dizains” (Kreatives przeprowadzonego w Niemczech (w Bawarii) „MundART opracowuje i adaptuje metodykę kreatywnego wykorzystywania materiałów gwarowych w szkołach, także w szkołach miejskich, Gestalten), „Muzyka”, „Kulinaria” (zob. MundART WERTvoll 2019). LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał południowej Kurlandii | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Zadania artykułu: 1. Ocenić potencjał przeprowadzonych dotychczas badań języka południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych; 2. Przedstawiając poszczególne przykłady, ukazać potencjał badań regionalistycznych w różnicowaniu treści łączonych przedmiotów nauczania w nowym modelu kształcenia. The article uses the second half of the 20th century. puses un 21. gs. sākuma Dienvidkurzemes izlokšņu materiāli: 1) Opracowana przez LiepU część ekspedycji Instytutu Humanistycznego w południowej Kurlandii: w Rucavie i Sventāji (2004–2005), w Rucavie (2006–2007), w Nīcy (2008–2009, 2011), w Virdze i Bunce (2012), w Bārce (2013–2014), w okręgu Priekule (2018) (kartoteka nazw terenowych, rękopisy tekstów), a także w publikacjach „Język mojego regionu: Dolna Kurlandia” (2004), „W Rucavie, tam Paurupē… Etnogrāfija, folklora, valoda” (2007, atk. izd. 2008), „No Sventājas līdz Ancei: Latviešu izloksnes Rietumkurzemes piekrastē 20. gs. beigās / 21. gs. sākumā” (2008) publicētie Teksty gwar południowokurzemskich; 2) Kartoteka wyrażeń gwarowych Instytutu Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego (dalej – LU LaVI), w której reprezentowane są wszystkie gwary południowokurlandzkie (ponad 510000 3) LU LaVI projekta „Latviešu valodas dialekti 21. gadsimtā: sociolingvistisks aspekts” jednostek); opublikowane badanie „Źródła jeszcze nie wysychają: Dialekty języka łotewskiego w XXI wieku” (2016), obejmujące około 70 stron Tekst z Bārtas i Rucavy. 2. połowa XX w. i informatorzy XXI w. tylko częściowo odpowiadają cechom informatora tradycyjnej dialektologii. Nie jest już możliwe nawet przypisanie informatora starszego pokolenia wyłącznie do jednej parafii (gwary): rodzina rodziców przeprowadziła się lub została przesiedlona (szczególny wpływ miało na to zakończenie II wojny światowej w Kurlandii, a także kolektywizacja i przejście z gospodarstwa samotniczego do centrum wsi), informator zdobył wykształcenie w miejskiej izmantotas galvenokārt sociolingvistiskās metodes: aptauja, intervija. Kurzemes Humanitārā szkole średniej, szkole wyższej, pracował w mieście itd. W celu gromadzenia materiałów podczas ekspedycji instytutu w XXI w. w każdej z parafii (gwar) przeprowadzano wywiady również z pracownikami kultury i oświaty, krajoznawcami, kierownikami i uczestnikami zespołów folklorystycznych i etnograficznych. 1) Analiza dokumentów w kontekście badań regionalistycznych. Pētījuma metodes: Aby ustalić opracowany w projekcie „Skola 2030” podział przedmiotów nauczania na dziedziny edukacji, a także założenia dotyczące istoty podejścia kompetencyjnego i powiązań międzyprzedmiotowych, przeprowadzono analizę treści nauczania, wskazówek metodycznych i materiałów zamieszczonych na stronie internetowej projektu. Aby ustalić rolę aspektów LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał południowej Kurlandii | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 regionalistycznych w nowym modelu kształcenia przyszłych nauczycieli, przeanalizowano materiały programu studiów zawodowych na poziomie licencjackim „Nauczyciel” w ramach projektu LiepU ESF nr 8.2.1.0/18/I/002 „Zmniejszenie fragmentacji programów studiów w LiepU”. Zidentyfikowano tematyczne grupy treści, w których możliwe jest wykorzystanie materiałów regionalistycznych w różnicowaniu treści łączonych przedmiotów nauczania; }]} 一级a做爰片? аамҭ= 2) Analiza jakościowa materiałów dialektalnych. Po zidentyfikowaniu tematycznych grup treści kształcenia (np. odzież, potrawy, prace i narzędzia, nazwy roślin i zwierząt) z kolekcji materiałów językowych południowej Kurlandii (zob. opis źródeł materiału językowego) wybrano próbki leksyki tych grup oraz tekstów dialektalnych. 1. BADANIA JĘZYKA POŁUDNIOWO-ZACHODNIEJ KURZEME W PRZYSZŁEJ DZIEDZINIE HUMANISTYCZNEJ W KSZTAŁCENIU NAUCZYCIELI W ramach podprojektu „Regionalistyka” Państwowego Programu Badań „Język łotewski” (2018–2021) kontynuowano badania dialektów południowej Kurlandii, które LiepU we współpracy z Instytutem Języka Łotewskiego LU (dalej – LU LaVI) prowadzi już od 20 lat. Nie byłoby to możliwe bez współpracy badaczy (Brigita Bušmane, Benita Laumane, Liene Markus-Narvila, Ieva Ozola i in.) ze studentami, nauczycielami, bibliotekarzami, regionalistami z południowej Kurlandii i innymi entuzjastami zainteresowanymi badaniami. Np. w zbiorze tekstów dialektalnych wybrzeża Morza Bałtyckiego „Od Świętej do Ance: Dialekty łotewskie na wybrzeżu zachodniej Kurlandii w XX w. Pod koniec / na początku XXI w.” (NSLA 2008) w zbieraniu i transkrypcji opublikowanych tekstów dialektalnych uczestniczyło 26 studentów z Lipawy. Dla uczestników takich badań jest to często praca osobiście znacząca, ponieważ wiąże się z gwarą rodzinnej miejscowości jako cechą lokalnej tożsamości samego uczestnika badania. Oprócz wkładu naukowego takie badania wzmacniają tożsamość i poczucie własnej wartości każdego uczestnika badania. Studenci zyskują potwierdzenie, że również sami są źródłem unikalnej wiedzy, co daje dodatkową motywację do nauki. Najpierw studenci muszą zdobyć podstawową wiedzę i zrozumienie regionalnego podziału języka łotewskiego oraz znaleźć odpowiedzi na podstawowe pytania: „Czym jest dialekt, czym jest gwara, dlaczego powstały, czy nadal istnieją itp.” A zatem należy wyjaśnić podstawowe pojęcia. W uzyskaniu tych odpowiedzi pomocne są nie tylko akademickie badania dialektologii łotewskiej, np. „Latviešu autorstwa Marty Rudzīte LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 dialektoloģija” (1964), „Darbi latviešu dialektoloģijā” (2005), bet arī elektroniskie mācību publikacje, np. publikacje Łotewskiej Agencji Językowej „Latviešu valodas rokasgrāmata” (VRGr), w której znajduje się część poświęcona dialektologii, „E-pupa” – elektroniczny słownik języka łotewskiego (zob. E-pupa) i in. W tworzeniu tych zasobów uczestniczyli badacze i wykładowcy danej dziedziny; zasoby te są przeznaczone przede wszystkim dla uczniów i innych zainteresowanych, jednak doświadczenie autorów artykułu w pracy akademickiej wskazuje, że zdecydowanie można je wykorzystywać w studiach przyszłych nauczycieli: w celu wyjaśnienia i utrwalenia podstawowych pojęć oraz sprawdzenia kompetencji poprzez wykonywanie testów i zadań. Zbiory ekspedycyjne stanowią podstawę opisów gwar, grup gwarowych i dialektów, w których analizuje się główne właściwości leksykalne, fonetyczne, morfologiczne, a jak dotąd rzadziej – syntaktyczne. Studenci, pracując w badaniach terenowych wspólnie z doświadczonymi badaczami, uczą się przeprowadzania wywiadów, ankietowania oraz innych metod gromadzenia materiału językowego. Niestety w nowym programie studiów dla nauczycieli języka i literatury łotewskiej nie przewidziano czasu (punktów kredytowych) na praktykum dialektologiczne; także w ramach kursu „Społeczne i regionalne aspekty języka i literatury łotewskiej” z powodu braku czasu trudno będzie zaplanować zadania związane z praktyką badań terenowych. W pokrewnym kursie „Folklor łotewski” jako jedno z zadań prac praktycznych uwzględniono jedynie niewielki zbiór materiałów folklorystycznych. Dlatego, oceniając treść opracowanych nowych kursów studiów, a także równowagę między teorią a praktyką w tych kursach, konieczna jest dyskusja nad zwiększeniem udziału form studiów opartych na praktyce. Jak wskazuje mapa LVDAf III (zob. ryc. 1), zasięg opublikowanych opisów gwar i obszerniejszych badań nadal nie jest równomierny na całym terytorium Łotwy, dlatego dla przyszłych nauczycieli może to stać się inspiracją zarówno do własnej pracy w czasie studiów, jak i do zachęcania uczniów w kolejnych latach pracy zawodowej. Dobre pokrycie tego obszaru na mapie w południowej Kurlandii jest również rezultatem badań LiepU i zaangażowania studentów, jednak także tutaj występują gwary słabo zbadane, np. gwara dunicka na pograniczu litewskim nie ma ani opisu, ani obszerniejszych opublikowanych lub nieopublikowanych badań. W XXI w. wzrasta wykorzystanie metod i technik dialektologi īstenojuši projektu „Latviešu valodas dialekti 21. gadsimtā: sociolingvistisks socjolingwistycznych, np. „aspekt LU LaVI” (2013–2016), który jest pierwszym obszerniejszym badaniem o orientacji socjolingwistycznej dotyczącym żywotności dialektów na Łotwie (zob. izpēti – tika veidota izlokšņu izlase, kurā Dienvidkurzemi pārstāvēja divas izloksnes – Bārta un Stafecka, Markus-Narvila 2016). Badanie to obejmowało wyłącznie przypadek Rucavy. Uzyskano nie tylko próbki mowy różnych pokoleń, lecz także ustalono stosunek mieszkańców do rodzimej gwary LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał południowej Kurlandii | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 jako oznaki własnej tożsamości, zbadano użycie gwary w różnych sytuacjach komunikacyjnych oraz związek żywotności gwary z ośrodkami życia gospodarczego i kulturalnego – szkołą, instytucjami kultury i kościołem. Ponieważ na Łotwie do tej pory na obszarze tradycyjnych gwar niemal w ogóle nie badano języka komunikacji różnych pokoleń, w projekcie zarejestrowano i wyjaśniono różnice w mowie różnych pokoleń. Zbadano dynamikę gwar, ustalając, które właściwe gwarze cechy zachowały się w mowie wszystkich pokoleń oraz w jakim stopniu mówiący znają słowa zarejestrowane w tych gwarach w XX w. W połowie – podczas badań gwar języka łotewskiego (przykłady kwestionariuszy ankiet zob. Stafecka, Markus-Narvila 2016: 501–510). Na Litwie przeprowadzono tego rodzaju badanie socjolingwistyczne obejmujące wszystkie punkty gwarowe (projekt „Šiuolaikiniai geolingvistikos tyrimai Lietuvoje: punktų tinklo optimizacija ir interaktyvioji tarminės informacijos sklaida“ (2010–2013), realizowany przez Instytut Języka Litewskiego: stwierdzono istnienie silnych, słabych i już wymarłych punktów gwarowych, a także powstawanie regiolektów i standardów regionalnych (Mikulėnienė, Meiliūnaitė 2014). RYS. 1. Mapa opublikowanych opisów gwar i szerszych badań (LVDAf 2013: mapa III, 198). Dialektologia (geolingwistyka) XXI wieku jest jeszcze bardziej wszechstronna, dlatego pojawienie się nowych metod w dialektologii łotewskiej pozwoliłoby uczynić poznawanie i badanie dialektów w programach studiów bardziej interesującym zarówno dla tych studentów, którzy potrafią mówić w którejś gwarze, jak i dla tych, których więzi rodzinne z tradycyjnymi gwarami nie są już żywe. Jedną z takich metod jest dialektologia percepcyjna (w XXI wieku stosowana już w litewskiej geolingwistyce, zob. np. Aliūkaitė 2020; LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał południowej Kurlandii | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Brazaitienė 2020). Metoda ta zakłada rozpoznanie zwyczajów językowych różnych pokoleń, postrzegania języków, postaw lingwistycznych użytkowników języka oraz subiektywnej oceny gwar. reģionālistikā ieskatu šai metodoloģijā un lauka pētījuma rezultātos, skaidrojot folklingvistikas (folk linguistics) būtību un pētījumu virzienus, sniedz, piem., Sanita Lazdiņa (Martena) rakstā Łotewskie „A kuo tu vari izskaidruot volūdu? Folklingwistyka, czyli wkład niejęzykoznawców w językoznawstwo (na przykładzie badań terenowych w Baltinawie)” (Lazdiņa 2014). W Dienvidkurzeme veikti epizodiski un tikai izlases veidā – daļēji iekļaujoties LU LaVI projektā „Latviešu valodas takie badania jak dotąd dialekty w XXI wieku: aspekt socjolingwistyczny” przeprowadzonych ankietach. Rośnie odsetek przyszłych nauczycieli języka i literatury łotewskiej, których więź z tradycyjnymi gwarami (regionalnymi odmianami języka łotewskiego) jest minimalna albo nie ma jej wcale. Przewiduje się, że w wyniku urbanizacji odsetek takich studentów wzrośnie także na Łotwie, w tym w Kurlandii. Dlatego z jednej strony rośnie zapotrzebowanie na różnorodne materiały i badania gwarowe: nie tylko tradycyjne artykuły naukowe, monografie, słowniki gwarowe, atlasy dialektów, lecz także nagrania gwar, materiały wideo i zdjęcia ilustrujące nieznane studentom XXI wieku realia życia wiejskiego, przyrody itp. Coraz bardziej aktualne staje się kształtowanie u przyszłych nauczycieli rozumienia środowiska wiejskiego przedstawionego w klasycznej literaturze łotewskiej oraz regionalizmów używanych do jego określania: wykładowcy kursów literaturoznawczych nie mogą się obejść bez badań regionalistycznych. Regionalizmy włączają się także do współczesnych łotewskich tekstów literackich, np. w powieści Valdisa Rūmnieksa i Andrejsa Migli „Kurszowie wikingowie” (Rūmnieks, Migla 1998) w Jūrpilis (współczesna Grobiņa) język używany w IX wieku nie jest imitowany, lecz środowisko językowe zachodniej Kurlandii pomaga kształtować różnorodne użycie kuryzmów (dla zrozumienia tekstu należy pojąć ich znaczenie), np. klanga ‘fala’, denkts ‘silny, krzepki’ itd. Leksykę południowokurlandzką można poznać, czytając poezję Nory Kalny i Olafa Gūtmanisa lub powieść kulturowo-historyczną Jēkabsa Janševskisa „Ojczyzna”, w której użyto takich leksemów charakterystycznych dla gwar południowej Kurlandii, jak antiķi ‘brwi’, āzenis ‘wiatr południowo-zachodni’, gandrs ‘bocian’, gotena ‘cielę, młoda krowa’, neķielis ‘człowiek o złym charakterze’, skutuls ‘miska’, tīre ‘kasza’ itd. (szerzej zob. np. Bušmane 2004: 73–75; Petre 2018). W szkołach bawarskich w Niemczech, w ramach projektu dotyczącego żywotności dialektu, zachęca się uczniów zarówno do tradycyjnych form twórczej działalności, np. przygotowania przedstawienia teatralnego w dialekcie, jak i do tworzenia „slamu poetyckiego”, improwizacji, rozwijania kreatywnego pisania w dialekcie oraz tworzenia wideoklipów (MundART WERTvoll 2019: 9). Żadne z tych zadań nie jest możliwe do wykonania, jeśli uczniowie wcześniej nie poznali słownictwa dialektalnego, specyfiki wymowy i tworzenia tekstów. LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Apvidvārdu nozīmju skaidrošanai gan topošie skolotāji, gan skolēni izmanto dažādas słowniki. Przewidują to również elektroniczne zasoby edukacyjne, np. „Latviešu valodas kuras nodaļā „Dialektoloģija” 5. uzdevums dialektālās leksikas iepazīšanai jau dod norādi uz rokasgrāmata”, elektroniczny łotewski słownik tezaurs.lv (zob. rys. 2). Ponieważ w zadaniu uwzględniono wyrazy regionalne określające potrawy specyficzne dla regionów Łotwy, których nav ēduši, bez piedāvātās vārdnīcas izmantošanas uzdevums nav paveicams. uczniowie i studenci zazwyczaj 5. Wpisz wyraz, który jest potrzebny w miejscu wielokropka! Do wykonania zadania skorzystaj ze strony tezaurs.lv! Nr. Nazwa regionalna Charakterystyka 1. Ķiļķeni Klimpas, ko gatavoja no miežu, kviešu, retāk rudzu miltiem, potrawy 2. Staks Grauzdētu, sagrūstu kaņepju sēklu eļļaina masa; kaņepju . 3. Drebene gotowanej z lub 4. Biguzis mięsem. Galaretka, 5. Pīle Tīre mięso. Potrawa z 6. Kuģelis mąki lub ziemniaków 7. Kreķens z . Pieczone 8. Žūre Miežu . 9. Žildiņi nadzienie. Gęsty . 10. Zapiekanka z tartych . Młody . Podgrzany, odsączony , z którego wytwarza się ser. 2. ATT. „Latviešu valodas rokasgrāmatas” nodaļas „Dialektoloģija” 5. uzdevums dialektālās leksikas iepazīšanai (VRGr). Dienvidkurzemes izlokšņu pētījumos konstatēts, ka pagastos, kur darbojas etnogrāfiskie kolektīvi, folkloras un tradīciju kopas, arī bērnu folkloras grupas, priekšnesumiem vai tūristu izklaidēšanai tiek radīti teksti (performances), kuros apzināti blīvēti tādi izloksnes elementi (izrunas atšķirības, vārdi, vārdformas), kādus ikdienas runā vairs nedzird vai dzird sporādiski LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ŹRÓDŁA I LITERATURA Aliūkaitė Daiva 2020: Narracja naiwnego estymatora czyli rozpowszechnienie dialektologii percepcyjnej w badaniach dialektologicznych Litwy. – Profile dialektologii litewskiej: Problemy i ustalenia, red. D. Mikulėnienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 249–266. at: http://lki.lt/wp-content/uploads/2021/01/KIDP6.pdf. DOI doi.org/10.35321/eDostępne pub.8.problems-and-finding. Brazaitienė Laura 2020: Badania nad dialektologią percepcyjną na Litwie: Subiektywne profile Variation of Lithuanian Language Area in Relation to Objective Variation. – Lithuanian dialektalne Profile dialektologii litewskiej: Problemy i ustalenia, red. D. Mikulėnienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 267–291. Dostępne pod adresem: http://lki.lt/wp-content/uploads/2021/01/KIDP6.pdf. DOI doi.org/10.35321/e-pub.8.problems-and-finding. Bušmane Brigita 2004: Bogactwo gwarowe Dolnej Kurlandii w powieści J. Janševskisa Dzimtene. – Język mojego regionu: Dolna Kurlandia, red. nauk. B. Laumane. Liepāja, LiePA, 61–80. Bušmane Brigita, Markus-Narvila Liene 2016: Współczesny kontekst leksyki Dolnej Kurlandii zawartej w „Słowniku języka łotewskiego” Kārliša Mīlenbaha, Jānisa Endzelīnsa i Edīte Hauzenbergi-Šturmy. Publikacje Komisji Języka Państwowego, 8. Ryga: Zinātne, 78–109. Dostępne: https://www.president.lv/storage/items/PDF/VVK%208_Latviesu%20valodas%20vard nica.pdf. E-pupa – Elektroniczny słownik języka łotewskiego „E-pupa”. Dostępne: http://epupa.valoda.lv. Konw. NKMS 2003: Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, 2003. Dostępne: https://likumi.lv/ta/lv/lv/starptautiskie-ligumi/id/1533-konvencija-parnemateriala-kulturas-mantojuma-saglabasanu. Laumane Benita 1973: Nazwy ryb w języku łotewskim, Ryga: Zinātne. Laumane Benita 1996: Ziemia, morze, łowiska: Leksyka rybołówstwa na wybrzeżu Łotwy, Ryga: Zinātne. Laumane Benita 2004: Świadectwa nazwisk i nazw miejscowości o mieszkańcach Dolnej Kurlandii. – Język mojego regionu: Dolna Kurlandia, red. nauk. B. Laumane. Liepāja: LiePA, 212–227. Laumane Benita 2005: Smalki lija zelta lietus: Nazwy zjawisk przyrodniczych w języku łotewskim, Liepāja: LiePA. LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Dienvidkurzemes potenciāls | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Laumane Benita 2013: Jūra latviešu valodā un folklorā: etnolingvistiskais aspekts. Liepāja: LiePa. Laumane Benita 2015: Księga wiatrów i burz: Nazwy zjawisk przyrodniczych w języku łotewskim, 2. Liepāja: LiePA. Laumane Benita 2017: Nazwy domów w Bārtie. – Bārtas dzīpari: język, kultura, tradycje, ludzie, red. odp. E. Lāms, A. Helviga. Liepāja: LiepA, 101–173. LaVI mat. – Materiały dotyczące gwar południowo-zachodniej Kurlandii Instytutu Języka Łotewskiego LU. Lazdiņa Sanita 2014: A kuo tu vari izskaidruot volūdu? Folklingwistyka, czyli wkład niejęzykoznawców w językoznawstwo (na przykładzie badań terenowych w Baltinavie). – Baltu Filoloģija 23(2), 51–74. Levits Egils 2020a: Ustawa o historycznych ziemiach Łotwy. Dostępne: https://likumi.lv/ta/id/324253latviesu-vesturisko-zemju-likums. Levits Egils 2020b: Adnotacja do projektu ustawy „Ustawa o ziemiach historycznych”. Dostępne: https://www.president.lv/lv/media/4771/download. LiepU mat. – Materiały dotyczące gwar południowo-zachodniej Kurlandii Uniwersytetu Lipawskiego. LVDAf 2013 – Atlas dialektów języka łotewskiego. Fonetyka, oprac. A. Sarkanis. Ryga: Instytut Języka Łotewskiego LU. MI 2019: Uczenie się poprzez zgłębianie. Szkoła 2030. Dostępne: https://www.skola2030.lv/lv/istenosana/macibu-pieeja/macisanas-iedzilinoties. Mikulėnienė Danguolė, Meiliūnaitė Violeta 2014: Dialekty litewskie początku XXI wieku: badanie geolingwistyczne i socjolingwistyczne (mapy i ich komentarze), Wilno: Briedis. MS 2019: Treści kształcenia. Szkoła 2030: Dostępne: https://www.skola2030.lv/lv/macibusaturs/macibu-satura-pilnveide/pilnveides-principi. MundART WERTvoll 2019: MundART WERTvoll. Żywe dialekty w szkołach bawarskich. Poradnik, Monachium: Bawarskie Ministerstwo Edukacji i Kultury. Dostępne pod adresem: https://www.bestellen.bayern.de/application/eshop_app000001?SID=734250936&AC TIONxSESSxSHOWPIC(BILDxKEY:%2705000204%27,BILDxCLASS:%27Artikel%2 7,BILDxTYPE:%27PDF%27). NKML 2016: Ustawa o niematerialnym dziedzictwie kulturowym. Dostępne: NSLA 2008: Od Sventāji do https://likumi.lv/ta/en/en/id/285526-intangible-cultural-heritage-law. Ance: dialekty łotewskie na wybrzeżu zachodniej Kurlandii w XX w. Pod koniec / XXI w. Na początku, oprac. Liene Markus-Narvila, red. nauk. Benita Laumane. Liepāja: LiePA. LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał południowej Kurlandii | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Petre Biruta 2018: Słowa poezji Olafa Gūtmaņisa: rzeczowniki, Lipawa: LiePA. PI 2019: Przyczyny zmian. Skola 2030. Dostępne: https://www.skola2030.lv/lv/macibusaturs/macibu-satura-pilnveide/nepieciesamibas-pamatojums. PP 2019: O projekcie. Skola 2030. Dostępne: https://www.skola2030.lv/lv/par-projektu. RBsviests – białołotewskie masło z Rucavy, 2018. Dostępne: https://ec.europa.eu/info/food-farmingfisheries/food-safety-and-quality/certification/quality-labels/geographical-indicationsregister/details/EUGI00000014904. RTK 2018: Tradycyjna przestrzeń kulturowa Rucavy. – Lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Tradycje i przekazy ustne, w tym język jako nośnik niematerialnego dziedzictwa kulturowego,. Dostępne: https://nematerialakultura.lv/Elementi/rucavas-tradicionala-kulturtelpa2018. Rudzīte Marta 1964: Dialektologia łotewska, Ryga: Łotewskie Państwowe Wydawnictwo. Rudzīte Marta 2005: Prace z zakresu dialektologii łotewskiej, Ryga: Wydawnictwo Akademickie Uniwersytetu Łotewskiego. Rūmnieks Valdis, Migla Andrejs 1998: Wikingowie kurońscy, Ryga: Zvaigzne ABC. Stafecka Anna, Markus-Narvila Liene 2016: Źródła jeszcze nie wysychają. Dialekty języka łotewskiego w XXI wieku, Ryga: Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego. VRGr – Podręcznik języka łotewskiego. Dostępne: http://valodasrokasgramata.lv. VvTalka – Vietvārdu talka, 2017. Pieejams: http://www.lulavi.lv/datubazes/vietvardu-talka. Otrzymano 2021 11 22 Przyjęto 2021 12 28 LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał południowej Kurlandii | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 REGIONAL STUDIES FOR THE EDUCATION OF THE FUTURE NAUCZYCIELE: POTENCJAŁ POŁUDNIOWEJ KURLANDII Podsumowanie The systematic research of Southern Kurzeme subdialects continues more than 20 years. Często jest to dzieło o osobistym znaczeniu dla uczestników badań (uczniów, nauczycieli, studentów znawstwa lokalnego itp.), ponieważ wiąże się z subdialektem ich miejsca urodzenia jako cechą lokalnej tożsamości uczestnika. Oprócz wkładu naukowego takie badania wzmacniają tożsamość i poczucie własnej wartości każdego uczestnika. Celem artykułu jest, po dokonaniu oceny istniejących badań nad językiem południowej Kurlandii, przedstawienie zaleceń dotyczących włączenia wyników tych badań do kształcenia uczniów i przyszłych nauczycieli poprzez rozwijanie ich kompetencji przekrojowych. Zadania artykułu: 1) ocena potencjału przeprowadzonych dotychczas badań południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych; 2) określenie potencjału badań regionalnych w różnicowaniu treści przedmiotów zintegrowanych w nowym modelu nauczania poprzez przedstawienie odrębnych przykładów. We wprowadzeniu opisano aktualność, cel, metody badawcze i zadania artykułu. W pierwszej części artykułu „Badania nad językiem południowej Kurlandii w kształceniu przyszłych nauczycieli przedmiotów humanistycznych” przedstawiono wgląd w badania regionalne na Uniwersytecie w Lipawie, opisując, jak należy kształtować zainteresowanie przyszłych nauczycieli badaniami regionalnymi. Druga część artykułu „Potencjał studiów regionalnych w rozwijaniu treści przedmiotów zintegrowanych” zawiera odrębne zalecenia dotyczące włączania studiów regionalnych do treści przedmiotów zintegrowanych. Na końcu artykułu przedstawiono główne wnioski i zalecenia. Badania nad regionalnymi odmianami języka, ich pochodzeniem i zmianami, a także nad relacją między gwarą a językiem pisanym można wykorzystywać na różne sposoby w rozwoju osobowości oraz w kształceniu przyszłych nauczycieli języka i literatury łotewskiej, nie tylko w treści wykładów. Tradycyjnie studenci angażują się w badania terenowe, opracowywanie i digitalizację już istniejących zbiorów językowych, dekodowanie nagrań, przygotowanie publications, etc. Thus, the research methods in dialectology are learned in practice. In Latvia LIENE MARKUS-NARVILA, IEVA OZOLA. Reģionālistikas pētījumi topošo skolotāju izglītībai: Potencjał Dienvidkurzeme | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.10 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 rozpoczętego modelu kształcenia nauczycieli języka i literatury łotewskiej zakłada integrację aspects of humanities into one study course. Such an integrated approach is to be supported, kilku, jednak wdrażanie nowego programu studiów rozpoczęto dopiero jesienią 2020 roku, dlatego doskonalenie jakości programu wymaga monitorowania doświadczeń i proposals of teaching staff and researchers. Główne wnioski: 1) W nowym modelu kształcenia przyszłych nauczycieli studia regionalne mają potencjał nie tylko w naukach humanistycznych, lecz także w zdobywaniu wiedzy z innych dziedzin edukacji, takich jak nauki przyrodnicze, technologia oraz edukacja społeczna i obywatelska; 2) Należy monitorować i doskonalić treści nowych studiów, aby znaleźć optymalne relacje między teorią a praktyką, nie tracąc tradycji badań terenowych; 3) Opracowane przykłady (np. nazwy narzędzi, nazwy potraw regionalnych, nazwy elementów strojów regionalnych) potwierdzają, że współpraca między badaczami i odbiorcami studiów regionalnych a odbiorcami z innych dziedzin edukacji może pogłębiać powiązania interdyscyplinarne w procesie kształcenia, czyniąc go bardziej osobistym. SŁOWA KLUCZOWE: językoznawstwo, studia regionalne, dialektologia, subdialekt, kształcenie nauczycieli. LIENE MARKUS-NARVILA Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts Bulwar Kalpaka, Ryga LV-1050, Łotwa [email protected] IEVA OZOLA Liepājas Universitāte ul. Lielā 14, Lipawa, Łotwa [email protected]