Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ Vytauto Didžiojo universitetas ARBITRALIŲJŲ LIETUVIŲ KALBOS KOLOKACIJŲ NUSTATYMAS SŁOWA KLUCZOWE: kolokacje arbitralne, język litewski, ograniczona łączliwość leksykalna, metoda wektorowa, automatyczne wykrywanie, lingwistyczne wykrywanie nieautomatyczne. ADNOTACJA Przedmiotem badań przedstawionych w artykule są arbitralne kolokacje języka litewskiego. Podstawą ich łączliwości nie są ograniczenia semantyczne, lecz leksykalne; takie kolokacje nie odzwierciedlają bezpośrednio rzeczywistości pozajęzykowej. Związek między ich wyrazami jest arbitralny: chociaż ze względu na podobne znaczenie teoretycznie można wybrać więcej niż jednego partnera łączliwości, skłania się jednak do używania któregoś z nich. W artykule opisano metody wykrywania arbitralnych kolokacji, przetestowane podczas realizacji projektu „Nieautomatyczna metoda analizy lingwistycznej i zautomatyzowana metoda lingwistyki komputerowej (ARKA)“. Materiał do badań zaczerpnięto z Bazy danych stałych połączeń wyrazowych języka litewskiego. ABSTRACT Celem artykułu jest opisanie podejść metodologicznych do identyfikacji kolokacji arbitralnych (KA), opracowanych w ramach projektu „Kolokacje arbitralne języka litewskiego: identyfikacja, opis i użycie (ARKA)”. Źródłem badań była „Baza litewskich wyrażeń wielowyrazowych”. Kolokacje arbitralne wyodrębniono, łącząc metody manualne i półautomatyczne językoznawstwa komputerowego. WPROWADZENIE Didelę pastoviųjų žodžių junginių dalį, kaip žinoma, sudaro kolokacijos, tačiau, jas automatycznie ustalając je na podstawie korpusów metodami statystycznymi lub hybrydowymi (szerzej zob. Bielinskienė i in. 2019: 15–22), ustala się również niemało JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 2 takich połączeń, które zalicza się do kolokacji doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ponieważ częstotliwość wspólnego użycia tworzących je słów jest automatycznie oceniana jako statystycznie istotna, np.: sześć lat, słoneczny dzień, piękna kobieta itp. W ten sposób wśród kolokacji pojawiają się również kolokacje pozorne, które są tworzone jak zwykłe luźne junginiai remiantis semantiniais, o ne leksiniais apribojimais (Marcinkevičienė 2010: 90–91). Kai kurie tyrėjai kolokacijomis laiko tik tikrąsias kolokacijas (kitaip dar vadinamas połączenia wyrazowe niemotywowanymi, arbitralnymi) – zwyczajowe połączenia wyrazowe, nekalbinės tikrovės, ryšys tarp jų žodžių – arbitralus (išsamiau apie arbitralumą žr. Kovalevskaitė ir kt. 2021). które bezpośrednio nie odzwierciedlają Przedmiotem niniejszego badania są właśnie kolokacje arbitralne (dalej – KA), tj. takie, które charakteryzują się ograniczoną łączliwością leksykalną (ang. lexical restrictedness): chociaż teoretycznie, ze względu na podobne znaczenie, można wybrać więcej niż jednego partnera łączliwości, skłania się do używania któregoś jednego, np. suprasti užuominą, a nie *suvokti užuominą, ranka pasiekiamas, a nie *ranka paimamas. Rūta Petrauskaitė pisze: „Brak bezpośredniego związku z rzeczywistością desygnowaną powoduje, że nie tylko w różnych językach łączliwość tego samego słowa znacznie się różni, lecz nawet w tym samym języku jednego członu kolokacji nie można zastąpić innym, będącym jego synonimem, nie ryzykując, że wypowiedziana fraza zabrzmi nietypowo, np. laikas eina, bėga, slenka, ale nie *žingsniuoja, skuodžia, šliaužia“ (Marcinkevičienė 2010: 91). Partnerzy łączliwości słowa głównego prawdziwych (arbitralnych) kolokacji są, zdaniem R. Petrauskaitė, nieprzewidywalni, a podstawą łączliwości takich kolokacji są ograniczenia leksykalne (Marcinkevičienė 2010: 90). KA jak dotąd nie doczekały się większego zainteresowania badaczy języka litewskiego, chociaż ich ustalenie pomogłoby wyodrębnić te kolokacje jako rdzeń kolokacji języka litewskiego, szczególnie przydatny do celów przekładu, nauczania języka litewskiego jako obcego oraz leksykografii. W tych celach KA są analizowane w ramach projektu „Arbitralne kolokacje języka litewskiego: 1 rozpoznawanie, opis, użycie (ARKA)”, którego celem jest opisanie KA języka litewskiego oraz przygotowanie leksykograficznych i dydaktycznych zasobów KA. Straipsnio tikslas – aprašyti, kokie metodai taikyti vykdant projektą ARKA lietuvių rozpoznać AK języka i porównać wyniki uzyskane różnymi metodami. AK analizowano za pomocą nieautomatycznych metodów analizy lingwistycznej oraz zautomatyzowanych metod lingwistyki komputerowej. 1 Projekt finansuje Litewska Rada Naukowa (nr S-LIP-20-18), więcej informacji zob. https://arka.pastovu.vdu.lt. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių ustalanie kolokacji językowych | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Źródła: 1) Baza danych stałych połączeń wyrazowych języka litewskiego (dalej – PŽJDB), zawierająca około 12 tys. kolokacji; 2) korpus tekstów 2 Delfi.lt, złożony z 3 70 mln słów, obejmujący teksty opublikowane w latach 2014–2016 w różnych działach portalu informacyjnego Delfi.lt (więcej o korpusie: Bielinskienė i in. 2019: 14–15). mężczyzna, kobieta, Tiriamoji medžiaga – kolokacijos, sudarytos iš 97 daiktavardžių (vieta, aplinka, būdas, rzecz i in.). Ich struktura – przymiotnik / imiesłów używany przymiotnikowo + 2400 kolokacji 4 uznanych za AK. Większość z nich to kolokacje dwuwyrazowe, ale część – trzywyrazowe; te daiktavardis, veiksmažodis + daiktavardis, daiktavardis + daiktavardis. Atlikus tyrimą, apie ostatnie zazwyczaj składają się z czasowników, przymiotników i rzeczowników (kolejność składników może być różna). Pierwsza część badanego materiału, tj. kolokacje o strukturze przymiotnik + rzeczownik, została omówiona we wcześniejszym artykule (Kovalevskaitė i in. 2021). Przedstawiono w nim próbę rozpoznania AK z zastosowaniem jednej z metod lingwistyki komputerowej – metody automatycznej (wektorowej); metoda ta również została szczegółowo zaprezentowana. W niniejszym artykule podsumowano całe badanie rozpoznawania AK. W pierwszym rozdziale przedstawiono obie zastosowane metody – nieautomatyczną (zob. podrozdz. 1.1), wraz z opisem zastosowanych kryteriów i testów, oraz automatyczną; w celu ukazania jej zastosowania wykorzystano grupę kolokacji o strukturze czasownik + rzeczownik (zob. podrozdz. 1.2). W drugim rozdziale, na podstawie danych ze wszystkich etapów badania, omówiono i porównano wyniki zastosowania metod, ich możliwości i wady, istotne przy ocenie ustalonej listy AK oraz planowaniu dalszych badań nad AK. 1. METODY USTALANIA KOLOKACJI ARBITRALNYCH Pisząc o KA, wskazuje się, że granicę między kolokacjami arbitralnymi a tak zwanymi kolokacjami trywialnymi można byłoby wyznaczyć na granicy rzeczowników abstrakcyjnych: „<...> kolokacje, których podstawę stanowią rzeczowniki abstrakcyjne, można uznać za 2 właściwe, niemotywowane, http://resursai.pastovu.vdu.lt/paieska/paprastoji 3 https://klc.vdu.lt/pastovuSearch.html 4 Są to zarówno konkretne, jak i abstrakcyjne, najczęściej stałe połączenia wyrazowe; ustalanie tekstyno, sudarantys daiktavardžiai, išsamiau apie juos žr. Bielinskienė ir kt. 2019. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kolokacji na podstawie języka Delfi.lt | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 o pastovūs junginiai su konkrečiaisiais daiktavardžiais paprastai remiasi nekalbine tikrove ir yra trivialūs“ (Marcinkevičienė 2010: 91). Taigi, vienas iš darbuose apie kolokacijas įvardytų kryterium stanowi semantyka rzeczowników. W toku tego badania okazało się, że większość KA yra sudarytos su abstraktų pavadinimais, tačiau pastebėta, kad arbitralumas būdingas ir kolokacijoms su konkrečiaisiais daiktavardžiais, plg.: apriboti greitį, atlikti mankštą, imti kyšį, rzeczywiście stanowią wyrażenia takie jak opuścić plac, wziąć kredyt, porozmawiać przez telefon, wystawić spektakl itp. Wyzwaniem tego badania było nie tylko zastosowanie kryteriów rozpoznawania KA, lecz także wybór takiej metodologii, która nadawałaby się do pracy z dużą ilością danych, aby na jej podstawie można było sporządzić listy KA języka litewskiego po zbadaniu dużej liczby kolokacji (w tym celu wykorzystano materiały PŽJDB). W ramach projektu wypróbowano i zastosowano dwojaką metodologię ustalania KA: nieautomatyczną i zautomatyzowaną. W pierwszej kolejności zastosowano sposób nieautomatyczny, wybierając kryteria uznawania KA (zob. rozdz. 1.1). Ponieważ PŽJDB zawiera wiele danych, jednym z zadań projektu było, obok metody nieautomatycznej, wypróbowanie również takiej metody, która pozwoliłaby przynajmniej częściowo zautomatyzować proces rozpoznawania AK (zob. rozdz. 1.2). 1.1. Nieautomatyczne ustalanie AK Przy nieautomatycznym ustalaniu AK zastosowano dwa główne kryteria: 1) kryterium ograniczonej łączliwości leksykalnej, do oceny którego zastosowano metodę zastępowalności synonimów i/lub leksykalnych grup semantycznych rzeczowników; 2) perkeltinės reikšmės kriterijus. Jei kolokacija atitiko bent vieną kriterijų, ji laikyta arbitraliąja. Toliau aptariama, kaip taikytas kiekvienas kriterijus siekiant įvertinti, ar kolokaciją laikyti arbitraliąja. 1.1.1. AK nustatymas pagal ribotą leksinį junglumą Jak wspomniano we wstępie, za arbitralne uważa się kolokacje o ograniczonej łączliwości leksykalnej, tj. takie, w których przymiotnik lub czasownik, używany w określonym znaczeniu daiktavardžiu, būdingas tam tikras, daugiau ar mažiau arbitralus, pakeičiamumo ribojimas w połączeniu z (ang. arbitrary restriction on substitutability; Nesselhauf 2003, 2005). Zatem, opierając się na pojęciu ograniczonej łączliwości leksykalnej, dowolny składnik kolokacji w JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių określonym znaczeniu nie może być określaniem kolokacji językowych | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 użyty ze wszystkimi możliwymi syntaktycznie i semantycznie kolokatami. Chociaż teoretycznie można znaleźć substytuty kolokatów, to albo zupełnie by nie pasowały, albo byłyby nietypowe, np.: palanki vs. *naudinga aplinka („korzystne” vs. „użyteczne otoczenie”); daugiasluoksnis vs. *sluoksniuotas romanas („wielowarstwowa” vs. „warstwowa powieść”). Kryterium ograniczonej łączliwości leksykalnej lingwiści sprawdzali za pomocą dwóch testów: 1) według synonimów czasownika lub przymiotnika (tj. czy można je zastąpić innymi słowami o zbliżonym znaczeniu, uznawanymi za synonimy); 2) według leksykalnych grup semantycznych rzeczowników. Ponieważ za AK uznaje się takie kolokacje, w których jednego z członów zazwyczaj nie można zastąpić innym słowem – synonimem o zbliżonym znaczeniu, do rozpoznawania AK zastosowano test wymienności synonimów (zaadaptowany z Nesselhauf 2003): jeżeli jednego członu kolokacji būti pakeičiamas kitu artimos reikšmės sinonimu, tokia kolokacija laikyta AK. Pavyzdžiui, nie można oceniając kolokacji nie podporządkować ustawie, wdrożyć systemu, włożona praca arbitralność, sprawdzano według możliwych synonimów czasowników *naruszyć ustawę, darbas ir spręsta, ar pakeičiamumas galimas; jeigu ne – kolokacijos pripažintos kaip AK. *wprowadzić system, *włożony / *wsunięty Test przeprowadzono na trzech lingwistach, stosując metodę introspekcji, ale oparto się na kolokacjach ustalonych na podstawie korpusu tekstów Delfi.lt. Niemniej jednak należy przyznać, że znalezienie synonimu często było dość trudne, dlatego często stosowano również drugi test – leksykalnych grup semantycznych rzeczowników. Ograniczoną łączliwość leksykalną oceniano również na podstawie różnorodności leksykalnych grup semantycznych: na podstawie kolokacji przedstawionych w PŽJDB ustalano, z iloma semantinių grupių daiktavardžiais jungiasi kolokacijos būdvardis ar veiksmažodis, ir taip leksykalnymi oceniano zakres łączliwości leksykalnej. Aby jak najdokładniej ustalić, z jakimi słowami rzeczownik może być używany, analizowano cały jego paradygmat, tj. wszystkie su tuo daiktavardžiu. Bet, nors visą tiriamąją medžiagą sudaro apie 12 tūkst. kolokacijų, kolokacje utworzone w PŽJDB, czasami było widać, że informacji nie wystarczało. Jeżeli w analizowanym materiale występowała tylko jedna kolokacja z określonym przymiotnikiem / czasownikiem, lingwiści uzupełniali paradygmat, opierając się na swoim odczuciu językowym jako rodzimych użytkowników języka; jeżeli w bazie znajdowało się kilka kolokacji, testy ograniczonej łączliwości leksykalnej stosowano do dostępnego paradygmatu. Na podstawie leksykalnych grup semantycznych rzeczowników zakres łączliwości oceniano z uwzględnieniem następujących warunków: JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 a) kolokacijos nelaikytos AK, jeigu su tam tikru būdvardžiu / veiksmažodžiu jungiasi liczne różnorodne leksykalne grupy semantyczne rzeczowników i grupy te są liczne. Taką łączliwość przymiotnika / czasownika uznawano za szeroką, bez wyraźniejszych ograniczeń leksykalnych, por. mnogość kolokacji z dobry: dobry wynik, praca, świat, człowiek, czas, życie, sposób, rzecz, kraj, drużyna, dzień, decyzja, rok, pogoda, miejsce, strona, sezon, możliwość, cena, mecz, samochód, jedzenie, znak, zdrowie, droga, mężczyzna, dziecko, produkt, pytanie, początek, środek itd. ; por. także kupić: kupić samochód, jedzenie, produkt, majątek, ziemię; b) jeżeli z przymiotnikiem / czasownikiem łączy się wiele rzeczowników należących do różnych leksykalnych grup semantycznych, ale jedna grupa się wyróżnia lub używa się tylko kilku rzeczowników określonej grupy semantycznej, kolokację można było uznać za AK. Na przykład, chociaż łączliwość czasownika stawiać jest szeroka, czasownika tego można użyć jednak nie ze wszystkimi nazwami środków transportu, por. stawiać samochód (podobnie jak stawiać rower, motocykl), ale cumować statek, posadzić samolot. A zatem kolokacja stawiać samochód ze względu na ograniczoną łączliwość należy do AK. Czasownik mieć uznaje się za słowo o szerokiej łączliwości leksykalnej, ponieważ może tworzyć wiele różnorodnych kolokacji, jednak w całym jego paradygmacie wyróżnia się kolokacja mieć do czynienia – uznaje się ją za arbitralną. Z czasownikiem subjurtī vartojami słowa z dwóch leksykalnych grup semantycznych – grupy zjawisk przyrodniczych i uczuć, ale kolokacje tworzone są tylko z rzeczownikami subjuro oras i subjuro nuotaika, dlatego oba przypadki są AK; c) Za AK nie uważa się kolokacji przypisywanych Pavyzdžiui, PŽJDB rasta tik viena kolokacija nuskaičiuoti mokesčius, bet lingvistai, jednej dużej grupie semantycznej. kierując się wyczuciem językowym rodzimego użytkownika, można uzupełnić paradygmat innymi słowami (nuskaičiuoti galima pinigus, paskolą ir kitus finansinius dalykus), dlatego połączenie nuskaičiuoti mokesčius nie zostało uznane kaip AK. Tai PŽJDB iš vienos kolokacijos sudaryta, bet teoriškai gausi leksinė semantinė grupė. Ograniczoną łączliwość leksykalną sprawdzano, oceniając oba słowa kolokacji: būdvardžio / veiksmažodžio negalima pakeisti kitais sinonimais (1 testas) arba (ir) daiktavardžių paradigma ribota (2 testas). Na przykład kolokacja patiekiamas maistas wskazywałaby, że może istnieć wiele rzeczowników z grupy żywności (można podać maistą, gėrimus, vakarienę, pietus...). A zatem nie spełnia ona warunku a testu 2, ponieważ grupa semantyczna jest jedna, spełnia pakeisti į paduoti. Taigi, pagal 2 testą kolokacija pripažįstama arbitraliąja. Kitas pavyzdys: JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių jednak warunek b, ponieważ patiekti negalima kalbos kolokacijų nustatymas | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 czasownik surengti jest używany z rzeczownikami nazywającymi wydarzenia i imprezy (surengti rinkimus, koncertą...), zatem takich kolokacji nie należałoby uznawać za arbitralne według kryterium liczebności grupy semantycznej, ale można zaliczyć je do AK na podstawie testu 1, ponieważ surengti w tym przypadku nie można zastąpić synonimem suruošti. Testu synonimii nie zawsze można zastosować. Na przykład nie można go zastosować, gdy występuje kilka wariantów AK, por.: ceny rosną i ceny wzrastają, zwiększają się; pytanie dręczy i pytanie męczy; dać możliwość i zapewnić możliwość; nabyć prawo i uzyskać prawo. Testu tego nie można również zastosować w takich przypadkach jak zapłacić podatki, zamieszkałe miasto – trudno nawet hipotetycznie zaproponować synonim dla słów zapłacić, zamieszkać. Jeżeli nie znajduje się synonimu, nie można sprawdzić wymienności, ponieważ musi istnieć przynajmniej teoretyczna możliwość wyboru między dwoma (lub większą liczbą) synonimami. Lingwiści, którzy przeprowadzili badanie ograniczonej łączliwości leksykalnej zarówno za pomocą testu synonimii (test 1), jak i testu leksykalnych grup semantycznych (test 2), opierali się na swojej kompetencji jako rodzimych użytkowników języka. Jednak na wyniki takiej pracy nieunikniony wpływ wywiera czynnik subiektywności (na temat tego problemu ustalania synonimów zob. Divjak, Gries 2006: 24–26). Dlatego do oceny wymienności synonimów wypróbowano także metodę zautomatyzowaną (zob. rozdz. 1.2). 1.1.2. Ustalanie AK na podstawie znaczenia przenośnego W niektórych wcześniejszych badaniach (por. Howarth 1998) takie kolokacje (ang. restricted kolokacijos, kurių vienas iš dėmenų – perkeltinės reikšmės, vadinamos ribotosiomis collocations). Według Anny Reder (2006: 82) kolokacje ze słowem o znaczeniu przenośnym są połączeniami o ograniczonej łączliwości, w których nieprzewidywalny związek między kolokacją kolokacijos narių lemia konvencija, o metaforiškumas yra konvencijos dalis. Todėl šios ma znaczenie dla nauki języka (Lewis 2000: 29). Na przykład w połączeniu z angielskim heavy vartojami įvairūs daiktavardžiai, kurie reiškia dalykus su požymiu „sunkus“, bet žodžių przymiotnikiem heavy smoker (lit. nałogowy palacz) wymieniony jest nie obiekt, lecz osoba, dlatego podczas nauki języka warto wyodrębnić tę kolokację jako połączenie wyrazowe warte Būdvardžiai, vartojami perkeltinėmis reikšmėmis, paprastai pasižymi ir platesne zapamiętania. zakresem łączliwości, a kolokacje z przymiotnikami o szerszej łączliwości są trudniejsze dla uczących się (Nesselhauf 2005: 238). Ze względu na znaczenie dla nauki języka i JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių przekładu ustalanie kolokacji językowych | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 (Volungevičienė 2010; Stulpinaitė i in. 2016) przy ustalaniu litewskich AK wykorzystano kryteria znaczenia przenośnego. Kolokacijas analizuojant neautomatiškai, AK požymiu laikytas vieno iš kolokacijos użycie członu (przymiotnika, czasownika lub rzeczownika) w znaczeniu przenośnym. Ustalono to poprzez analizę całego paradygmatu danego słowa, wygenerowanego na podstawie danych korpusu Delfi.lt (zob. kolumnę 1 tabeli 1). Z takiego paradygmatu wynika, z jakimi innymi przymiotnikami lub czasownikami konkretny rzeczownik tworzy kolokacje oraz w jakim znaczeniu w tych kolokacjach używany jest zarówno on, jak i jego kolokaty – przymiotniki i czasowniki. Czasami ustalenie, czy słowo jest używane w znaczeniu dosłownym czy przenośnym, umożliwia dopiero szerszy kontekst – wówczas wykorzystano PŽJDB, korpus Delfi.lt, por. žalias + automobilis: „Unicredit Leasing” w Litwie zauważa jeszcze kilka tendencji na rynku ekologicznych samochodów. Ekologiczny samochód prowadzony przez Mariusa Slaboševičiusa stracił pół sekundy <...>. „Tesla Model S” zdobył kilka nagród dla najlepszego samochodu, z których jedna to tytuł Światowego Ekologicznego Samochodu Roku 2013. Interesujące są koncepcyjne modele ekologicznych samochodów. Z przykładów wynika, że przymiotnik žalias opisuje samochód jako ekologiczny, ale nie określa jego koloru. Taką kolokację uznano za arbitralną. Oczywiście w korpusie Delfi.lt, 5 na podstawie którego opracowano PŽJDB, można znaleźć niemało przypadków, gdy zielony określa kolor samochodu. Połączenia rzeczowników z przymiotnikami i czasownikami uznawano za AK, jeżeli przynajmniej jeden z członów miał znaczenie przenośne. W takim przypadku opisanych testów (zob. rozdz. 1.1.1) nie stosowano. Użycie przymiotników i czasowników w znaczeniu przenośnym jest szczególnie charakterystyczne dla kolokacji rzeczowników abstrakcyjnych, a także dla kilku kolokacji rzeczowników oznaczających rzeczy konkretne, na przykład kolokacji duomenys, galimybė, gyvenimas, informacija, įstatymas, įvykis, kalba, karas, kartas, klausimas, laikas, metas, pabaiga, pagalba, pradžia, reikalas, rezultatas, saugumas, sprendimas, sveikata, utworzonych z rzeczownikami amžius, aplinka, apsauga, būdas, dalykas, dalis, dėmesys, teisė, turtas. 5 Atkreipiame dėmesį, kad apie išskirtinę vartoseną signalizuoja ir įvardžiuotinės formos. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Kolokacijos su abstrakčiaisiais daiktavardžiais, kaip nustatyta R. Petrauskaitės (zob. Marcinkevičienė 2010), mogą tworzyć metafory konceptualne (np.: łagodny środek, ostra krytyka, suchy rezultat, wyciekła informacja, podsycać rozmowy, wyciek danych, luka w ustawie). Jak twierdzi R. Petrauskaitė, „najważniejszym kryterium metaforyczności jest przeniesienie 6 znaczenia, uwidaczniające się w opozycji rzeczownika konkretnego i abstrakcyjnego. „Kai konkretaus daikto savybės imamos pagrindu abstraktui įtraukti į kontekstą, sudaryti žodžių junginį su juo, tuomet gimsta metafora <...> vienas, dažniausiai abstraktus, dalykas suvokiamas kaip kitas, konkretus, pasitelkus pastarojo terminiją <...>“ (Marcinkevičienė 2010: 178). Būdvardžiai (rečiau veiksmažodžiai), pavartoti perkeltine reikšme junginiuose su konkrečiaisiais daiktavardžiais, suteikia jiems semantiškai nebūdingų savybių (pvz.: greitas maistas, ryški moteris, matomas žmogus). Kaip ir junginiuose su abstrakčiaisiais daiktavardžiais, dažnai žodžių junginio reikšmė suprantama ne iš pavienių žodžių, o iš viso žodžių junginio semantinių grupių žodžių (pvz.: geležinis žmogus, auksinis amžius, laukinė moteris, taip pat žr. anksčiau pateiktus pavyzdžius su daiktavardžiu automobilis). Kitų kalbų kolokacijų tyrimuose (pvz., Strakatova, Hinrichs 2019) leksikalizuotoms kolokacijoms priskiriamos perkeltinės reikšmės kolokatą turinčios kolokacijos, kuriose perkeltinė reikšmė išryškėja tik su ribotu konkrečių leksinių skaičiumi. Pavyzdžiui, būdvardžio heavy reikšmė junginiuose su daiktavardžiais smoker, rain, traffic (liet. užkietėjęs rūkalius, stiprus lietus, intensyvus eismas). Nustatyta, kad didelį nėra prototipinė, nes žymi ne svorį, o intensyvumą. metaforizacijos potencialą turi vidutinio leksinio junglumo veiksmažodis sugriauti (sugriauti 7 žodžiai, pavyzdžiui, veiksmažodžiai paralyžiuoti (paralyžiuoti eismą), sekti (senka laikas), gyvenimą). Tarp būdvardžių yra daug tokių, kurie, vartojami tiesioginėmis 6 Apie erdvines, ontologines ir struktūrines metaforas kolokacijose taip pat žr.: Drūlienė 2008a, b; Šilinytė 2008. Šio straipsnio ir viso projekto tikslas nėra suklasifikuoti nustatytas metaforas, todėl į tai labiau nesigilinama, nors suprantama, kad AK gali būti kognityvinės lingvistikos specialistams įdomus tyrimo objektas. 7 Remiantis Susane Handl 2008 m. pateikta formule, Delfi.lt tekstyno pagrindu nustatyti analizuojamų kolokacijų dėmenų kolokatyvumo įverčiai. Šie tyrimai bus tęsiami. Na razie można powiedzieć, że AK powinny być połączeniami o średniej sile, tzn. że miara kolokacyjności ani pierwszego, ani drugiego (lub trzeciego) członu nie powinna być bardzo mała ani bardzo duża. Jeśli, dajmy na to, miara pierwszego członu jest duża, a drugiego mała, to pierwszy człon może być używany z niewielką liczbą słów, a drugi – z bardzo dużą liczbą słów, np.: substancja psychoaktywna, autystyczne dziecko, słodka woda, zacienione miejsce, umowa trójstronna, małoletnie dziecko, woda gazowana / destylowana, samochód autostopowy. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių ustalanie kolokacji językowych | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Podczas oczyszczania VE ujawniła się jeszcze jedna cecha automatycznej selekcji: ponieważ metodą wektorową słowa są gromadzone na podstawie podobieństwa ich kontekstu, VE mogą tworzyć synonimy, które na pierwszy rzut oka wydają się nieodpowiednie. Innymi słowy, nie znając konkretnych rzeczowników, ze względu na które dwa lub kilka czasowników zostało połączonych w jedną VE, jakość niektórych VE można ocenić błędnie. Na przykład w 60. VE jausti būtų suklysta, nes jis čia atsidūrė dėl šiems veiksmažodžiams bendro konteksto, kuriame znajdowały się następujące słowa: pokazywać, demonstrować, czuć. Po natychmiastowym usunięciu słowa mówić o uczuciach, por. demonstrować, pokazywać uczucia oraz na przykład jeigu kalbama apie kainas. Visi trys VE apsispręsti, priimti, pasirinkti veiksmažodžiai yra czuć złość, czuć rozczarowanie itp. Czasowniki zmniejszyć się, tanieć lub zwiększyć się, podrosnąć mogą być synonimiczne, synonimami, natomiast czasownik wziąć, który najczęściej jest usuwany, pojawił się tutaj dlatego, że oznacza podjąć decyzję; innymi słowy, tę VE należy 12 odczytywać następująco: zdecydować się, podjąć decyzję, wybrać. Z takich przykładów wynika, że automatycznie można ustalić więcej i (lub) innych synonimów, ponieważ metodą wektorową ocenia się podobieństwo znaczeń kontekstu, a nie poszczególnych słów. Raczej trudno byłoby, biorąc pod uwagę poszczególne słowa, powiązać synonimicznie czasowniki atsikratyti, numesti, sulieknėti, jednak znajdujemy je w jednej VE, ponieważ zostały użyte we wspólnym kontekście, w którym występował również rzeczownik svoris. Można podać także więcej przykładów, por.: trukti, užtrukti, gyvuoti, egzistuoti, užsitęsti; domėtis i užsiimti; gerti i vartoti; nusiteikti i pasiruošti; skambinti, kreiptis, pranešti; atkurti, atstatyti, atgaivinti; przeglądać, korygować, aktualizować, zmieniać; prowokować, powodować, przerastać; szokować, wstrząsać, oszałamiać; wytrzymywać, znosić, pokonywać. W kontekście sportowym wszystkie cztery czasowniki – zapewnić sobie, zdobyć, osiągnąć, zachować – są synonimiczne, ponieważ czasami zdobycie jest określane następująco: zapewnił sobie miejsce w finale albo zachował tytuł. Takie wyniki pokazują, że przy ocenie synonimii ważne jest uwzględnienie więcej niż jednego słowa, ponieważ członkami grup synonimów mogą być zarówno pojedyncze słowa, jak i stałe połączenia wyrazowe 12 W VE występują takie słowa, które są powiązane syntagmatycznie, np. obrazić i nie chcieć. Ponieważ nie chcieć jest często używane we wspólnym z obrazić kontekście (gdy pojawia się w połączeniu nie chciał obrazić, ale...), zostały one umieszczone w jednej VE. Inny przypadek: przestać: zaprzestać, płakać. Czasownik płakać pojawił się tutaj dlatego, że został wybrany z często występującego dla niego kontekstu przestał / przestała płakać. Innymi słowy, bardzo długie (i nieodpowiednie) VE są zebrane dla tych czasowników bazowych, które są używane jako pomocnicze i ze względu na swoje właściwości gramatyczne mają szeroką łączliwość, np.: robić, brać, zaczynać, chcieć, musieć, być zobowiązanym, potrzebować, starać się, nie móc. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 junginiai. Taikant vektorių metodą, kai lyginamas konteksto panašumas, kaip tik ir išryškėja powiązania pojedynczych słów z kontekstem. Dla lingwisty objęcie takiej ilości danych byłoby trudne (więcej na temat wykorzystania szerokiego spektrum wskaźników dystrybucji do automatycznej analizy synonimów zob. Divjak, Gries 2006). Zauważono, że często VE czasownika o bardziej specyficznym znaczeniu i węższej łączliwości jest krótsza i czystsza, prawdopodobnie z powodu węższej łączliwości. Porównując VE synonimów martwić się, niepokoić się, obawiać się i lękać się, widać, że VE czasownika martwić się jest dłuższa i mniej jednorodna, zawiera słowa o szerszym znaczeniu, na przykład bać się (martwić się: niepokoić się, trwożyć się, bać się), podczas gdy dla czasownika obawiać się zebrano tylko te cztery słowa: obawiać się: martwić się, niepokoić się, lękać się. Zauważono również, że w VE opartych na czasowniku o bardziej konkretnym znaczeniu (dawać, biec, wyjąć, wstać, polować, oddychać, zepsuć się, siedzieć w więzieniu) może być niewiele synonimów albo może ich w ogóle nie być, ponieważ słowa zebrane na podstawie czasownika o konkretnym znaczeniu są powiązane tematycznie, a nie synonimicznie, por.: wyjąć: wyrzucić, wykreślić, wynieść; polować i łowić ryby; oddychać i chodzić; gotować i piec; odbywać karę pozbawienia wolności i skazać; zepsuć się: pęknąć, przegrzać się, wybuchnąć, zatkać się, zapalić się. Takie VE składają się również z dwóch słów, ale mogą być dłuższe. Czasami bywają bardzo długie, na przykład z czasownikiem bazowym sumenkti było aż 26 czasowników. Podsumowując, można wspomnieć, że po doprecyzowaniu uzyskano 2634 z 3800 VE (70 proc.). Zatem automatycznie wygenerowane VE nie są wystarczająco dokładne, aby można je było Delfi.lt tekstyno ypatumų – nors jo žodžių apimtis didelė (apie 70 mln.), vieno stiliaus bez redakcji zastosować na dalszym etapie ustalania AK. Takie błędy mogą wynikać z tego, że różnorodność leksykalna w tekstach może być mniejsza. Aby generować dokładniejsze VE, potrzebny byłby korpus tekstów o większej różnorodności stylów funkcjonalnych. 1.2.3. Rezultatai: VE kokybė ir arbitralumo pripažinimas Palyginus būdvardžių ir veiksmažodžių VE prieš peržiūrą ir po jos, paaiškėjo, kad W obu przypadkach dość wiele VE odrzucono jako nieinformatywne: 2) z 3800 czasowników po 1) iš 1927 būdvardžių VE po peržiūros liko 800 VE (41 proc.); weryfikacji pozostało 1166 VE (30 proc.). Pozostałe VE również wymagały redakcji. Nie dokonano jednak oceny, ile słów najczęściej usuwa się w jednym VE. Często trzeba było usuwać pomocnicze, nie w pełni samodzielne doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 18 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 veiksmažodžius: daryti, imti, gyventi, vertėti, reikti, privalėti, pradėti, gauti, norėti, stengtis, udać się. Wiele słów usuwanych znajdowało się pod koniec WE, gdzie trafiały słowa z najniższą wartością zastosowanego wskaźnika (0,5; najwyższa wartość wynosi 1), ale niemało było również przypadków, gdy usuwano słowo o wysokiej wartości wskaźnika, zajmujące w danej WE pozycję 2–5 (WE może składać się maksymalnie z 20 słów). Należy podkreślić, że podczas oceny opierano się na WE i ograniczano się wyłącznie do słów, które się w niej znajdowały. Jeżeli mogły istnieć inne synonimy, lecz nie było ich w danej WE, na podstawie której dokonywano oceny (nie zostały wybrane metodą wektorową, nie wystąpiły w korpusie tekstów Delfi.lt itp.), niektóre kolokacje mogły zostać przypisane do nearbitralnych (lub odwrotnie). Na przykład przy ocenie kolokacji krintanti žvaigždė i kylanti žvaigždė wykorzystano WE, w której znajdują się czasowniki augti, kristi, kilti, mažėti, vystytis, didėti. W tej WE nie ma czasownika griūti, który mógłby być synonimem czasownika kristi, dlatego krintanti žvaigždė nie została uznana za AK. W trakcie badania dostrzeżono również zalety automatycznego doboru danych: 1) jak wspomniano w podrozdziale 1.2.2, metodą wektorową można ustalić więcej i innych synonimów niż wyłącznie za pomocą metody introspekcji; 2) metoda wektorowa nadaje się do przetwarzania dużej ilości danych, podczas gdy ręczna ocena podobieństwa kontekstu tak licznych słów byłaby raczej niemożliwa. Po zastosowaniu testu wymienności do WE synonimów czasowników 291 kolokacji uznano za arbitralne. Oczywiste jest, że to właśnie synonimy zawarte w VE decydują o tym, które kolokacje zostaną uznane za AK. Z jednej strony jest to galimybė automatizuoti arbitralumo nustatymo procesą. ograniczenie tej metody, z drugiej zaś, gdy arbitralność jest uzależniona wyłącznie od konkretnej VE, często może się zdarzyć, że niektóre kolokacje nie zostaną wyodrębnione na Pavyzdžiui, vertinant kolokacijų kurti įvaizdį ir formuoti įvaizdį arbitralumą pagal 368 VE podstawie jednej, lecz zostaną wyodrębnione na podstawie innej VE. tworzyć, formować, formuoti yra ir kitose VE, prie kurių priskirtas tas pats daiktavardis įvaizdis, todėl kolokacija żadna z dwóch kolokacji nie zostałaby przypisana do AK. Natomiast czasowniki tworzyć, tworzyć wizerunek są uznawane za AK na podstawie innej VE (45): tworzyć, stworzyć, rozwijać, rozwijać, realizować, przygotowywać, założyć. Galimas ir kitas atvejis: tos pačios kolokacijos gali būti pripažintos kaip arbitraliosios więcej niż według jednej VE, na przykład wykonywać ćwiczenia, robić ćwiczenia można ocenić jako AK zarówno według 11. VE (wykonywać, realizować, robić), jak i według 15. VE JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių (zrobić, wykonać, stworzyć; ustalanie kolokacji językowych | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 dokonać). Problem pojawia się wtedy, gdy kolokacja arbitralna nie jest uznawana za arbitralną, jeżeli nie można tego ustalić na podstawie żadnej VE. Dość często zdarzało się variantus. Pavyzdžiui, su daiktavardžiu mokesčiai vartojamas ir kelti, ir didinti, abu šie to przy ocenie kolokacji czasowniki są w 52. WE, według której ocenia się arbitralność, dlatego kolokacje te nie zostaną zaliczone do AK. Jednak są one wariantami AK (por. rosną, wzrastają, zwiększają się ceny). Taki sam przypadek stanowią wyrażenia atlikti / vykdyti / daryti tyrimą (według 11. WE połączenia te nie zostały uznane za AK). W tej samej WE znajdowały się również czasowniki gauti i įgyti, dlatego wyrażenia gauti diplomą i įgyti diplomą nie zostały uznane za AK. Takie przypadki pokazują, że przy ocenie arbitralności kolokacji według kryterium ograniczonej łączliwości leksykalnej ważne są zarówno stosowane narzędzia testowania, jak i to, że do ustalania wariantów AK bardziej odpowiednia jest metoda nieautomatyczna. Ponieważ testowanie zastępowalności synonimów jest tak silnie związane ze słowami występującymi w konkretnej WE, może się również zdarzyć, że podobne kolokacje o przeciwnych znaczeniach nie zostaną wyodrębnione. Na przykład kolokacja kyla nepasitenkinimas została wyodrębniona, natomiast mažėja nepasitenkinimas – nie. W sposób nieautomatyczny obie zostałyby ocenione jako AK. Zatem, gdy do oceny arbitralności wykorzystuje się dane ocenione metodą introspekcji lingwistycznej, zachowuje się część AK traconych w metodzie 2. To prawda, przy stosowaniu lingwistycznej metody nieautomatycznej występuje subiektywizm. Metoda zautomatyzowana jest bardziej obiektywna, choć trzeba przyznać, że dane są bardziej fragmentaryczne (do testowania wykorzystuje się tylko tyle i takich JE, ile zebrano). Ponadto nie wszystkie kolokacje, które są AK, są za takie uznawane. 2. WYNIKI USTALANIA AK Patrząc na liczbę ustalonych AK, wyraźnie widać, że ustalonych metodą nieautomatyczną i zautomatyzowaną zgodnych AK jest bardzo mało (więcej zob. rozdz. 2.1 i 2.2), a zatem zarówno jedną, jak i drugą metodą uzyskuje się osobno istotne dane. Danych zebranych metodą analizy nieautomatycznej jest znacznie więcej niż ustalonych automatycznie, lecz w analizie nieautomatycznej zastosowano nie jedno, lecz dwa kryteria selekcji (ograniczonej łączliwości leksykalnej i znaczenia przenośnego), natomiast w metodzie wektorowej – tylko ograniczonego doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 20 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 leksinio junglumo. Taigi, taikant daugiau kriterijų, surenkama daugiau kolokacijų su įvairesniais būdvardžiais ir veiksmažodžiais. Remiantis konkrečių AK pavyzdžiais, šiame skyriuje bus paaiškinama, kodėl gauti właśnie takie wyniki, jakie zdeterminowały zastosowane kryteria i wykorzystane dane. aptarsime, ką gauti duomenys rodo. Visos AK su vienu konkrečiu būdvardžiu arba veiksmažodžiu gali būti nustatytos skirtingai: a) tik vienu iš dviejų metodų; b) dalis Przede wszystkim kolokacji – jedną część, drugą – inną; c) część kolokacji – jedną, część – drugą, a część – obiema metodami. W kolejnych podrozdziałach omówimy kolokacje arbitralne o różnej strukturze, komentując wyniki uzyskane obiema metodami. 2.1. Kolokacje arbitralne złożone z przymiotników i rzeczowników Ogółem ustalono 1048 kolokacji arbitralnych, których struktura to przymiotnik + rzeczownik. W skład tych kolokacji wchodzi 320 różnych przymiotników. Co prawda, z niektórymi przymiotnikami (didelis, mažas, atviras, aukštas, modernus, išskirtinis, pagrindinis itd.) utworzono kilka lub kilkanaście kolokacji arbitralnych, a z innymi (np. netrumpas, nuodugnus, permainingas, pikantiškas) – pojedyncze kolokacje arbitralne (średnio z tym samym przymiotnikiem utworzono 3,3 kolokacji; szczegółowo zob. tabelę 3). TABELA 3. Kolokacje arbitralne ustalone różnymi metodami (przymiotnik + rzeczownik) Metodą nieautomatyczną Metodą automatyczną Obiema metodami 577 230 (2,5) 306 86 (3,56) 165 42 (3,93) ustalonych kolokacji ustalonych kolokacji ustalonych kolokacji przymiotnikiem) przymiotnikiem) Zob. (proc.) Różnych būdvardžių skaičius (vidutinis AK skaičius, kurios utworzone z utworzone z tym ustalanie | 21 Zob. (proc.) Różnych būdvardžių skaičius (vidutinis AK skaičius, kurios utworzone z tym samym samym doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 Zob. (proc.) Różnych būdvardžių skaičius (vidutinis AK skaičius, kurios tym samym języka kolokacji przymiotnikiem) (55,06) (29,2) (15,74) JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Jak widać z tabeli 3, najwięcej AK ustalono metodą nieautomatyczną – ponad połowę wszystkich AK (np.: okrutny widok, niewolnicza praca, bezpośrednie pytanie, bolesny skomplikowany dzień, dalykas); apie trečdalis AK nustatyta automatizuotai (pvz.: vertingas turtas, unikalus projektas, optymalny sposób), a najmniejszą część (15,74 proc.) stanowią te AK, które ustalono obiema metodami (np.: bratobójcza wojna, intensywny handel, gigantyczny projekt, niska cena). Podobne proporcje widać również w przypadku AK z czasownikami (zob. podrozdz. 2.2). Analizując AK przymiotnikowe, widać, że część stanowią AK ustalone tylko jedną z metod (zob. podane wcześniej przykłady), a pozostałe stanowią AK ustalone obiema metodami AK (np.: duży, mały, silny). Na początku badania wysunięto hipotezę, że w AK wyodrębnionych metodem nieautomatycznym różnorodność przymiotników jest większa, natomiast w AK wyodrębnionych za pomocą zautomatyzowanej metody wektorowej – mniejsza. Hipoteza ta się potwierdziła: w AK wyodrębnionych pierwszą metodą użyto 235 różnych przymiotników, metodu nustatytose AK yra 86 skirtingi būdvardžiai, taigi vidutiniškai 3,56 AK sudaryta su co oznacza, że ten sam przymiotnik tworzy średnio 2,5 AK. Wektorów z tym samym przymiotnikiem. Najmniejsza różnorodność przymiotników (42) występuje wśród AK sudaryta vidutiniškai 3,93 kolokacijos. Manytina, kad tokia nedidelė būdvardžių įvairovė wyodrębnionych obiema metodami, ale także takich kolokacji jest najmniej. W tej grupie AK wynika to z porównywalnie małej liczby danych dotyczących tego samego przymiotnika. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że kolokacja będzie arbitralna, jeśli tworzą ją takie przymiotniki, jak wielki, duży, ogromny, olbrzymi, mały, napięty, niebezpieczny, poważny, silny, ciężki, z rzeczownikami abstrakcyjnymi, ponieważ przymiotniki te zostaną użyte w znaczeniu przenośnym. Omawiając, jak zastosowane metody wpłynęły na uzyskanie właśnie takich wyników, jako przykład norėtume aptarti AK su būdvardžiu protingas, nes iš jo matyti visa įvairovė, t. y. dalis kolokacji wyodrębnionych jedną metodą, częściowo – drugą, a częściowo – obiema metodami. Spośród ośmiu kolokacji przymiotnika protingas (protingas sprendimas, protingas miestas, protingas vaikas, protingas laikas, protingas būdas) kaip AK pripažintos šešios: šio būdvardžio kolokacijos su protingas vyras, rzeczowniki sprendimas i miestas zostały wybrane nieautomatycznie, kolokacje z vaikas i vyras – automatycznie, natomiast kolokacje z laikas i būdas wybrano obiema metodami. Lingwiści ustalili, że grupa semantyczna „osoby” jest typowa dla tego przymiotnika. Ze słowami z tej grupy mogą być opcjonalnie łączone przymiotniki o podobnym znaczeniu (mogą być JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ne tik protingas, bet ir išmintingas žmogus), todėl protingas vaikas ir protingas vyras tarp AK trafiła wyłącznie jako wynik selekcji automatycznej (kolokacja išmintingas žmogus nie została odnotowana w korpusie Delfi.lt), a następnie, podczas przeglądu danych, została odrzucona. Lingwiści zauważyli, że pozostałe rzeczowniki (sprendimas, laikas, būdas) należą głównie do leksykalno-semantycznej grupy „abstraktów”, jednak kolokacje tworzone są tylko z określonymi rzeczownikami abstrakcyjnymi, co oznacza, że możliwości wyboru w tej grupie są ograniczone, a to wskazuje na arbitralność. Dlatego wszystkie te kolokacje uznano za arbitralne. Tylko dwie z nich (protingas laikas i protingas būdas) zostały ustalone jako AK automatycznie, ponieważ przy zastosowaniu metody wektorowej nie stosuje się testu grup leksykalno-semantycznych. AK ustalone metodą nieautomatyczną. Na przykład arbitralnie uznano dziewięć kolokacji z przymiotnikiem aukštas: aukštas rezultatas, aukštas pareigūnas, aukšta kaina itd. W tym przypadku przymiotnik jest używany w znaczeniu przenośnym (i niemal wyłącznie z rzeczownikami abstrakcyjnymi), a zatem kryterium znaczenia przenośnego sprawiło, że lingwiści zaliczyli te kolokacje do AK. Metodą zautomatyzowaną bardzo często nie wykrywano tych kolokacji, ponieważ do testu zastępowalności synonimami nie dysponowano VE, w których występowałby odpowiedni przymiotnik (aukštas, uždaras, skaudus, silpnas, platus, patogus, lengvas, laisvas, ilgas lub greitas), dlatego nie można było ocenić zastępowalności. Jak już wspomniano w poprzedniej części, wyniki metody zautomatyzowanej w dużej mierze zależą od tego, czy dysponuje się synonimami do sprawdzenia zastępowalności oraz jaka jest jakość neatpažintos, o lingvistinė kompetencija gali kompensuoti tekstyno duomenų trūkumą. szeregu synonimów. Ten przypadek ilustruje, że przy zastosowaniu wyłącznie metody zautomatyzowanej część AK może pozostać Kolejnym powodem, dla którego niektóre AK mogą kontekstas gali skirtis. Pavyzdžiui, tarp būdvardžio ryškus kolokacijų daug tokių, kurios nustatytos neautomatiškai (pvz.: ryški moteris, ryškus žmogus) ir tik viena AK nustatyta abiem nie zostać automatycznie rozpoznane, jest to, że z szeregiem synonimów o określonym znaczeniu mogą być powiązane nie wszystkie rzeczowniki, ponieważ część rzeczowników metodami – wyraziste wydarzenie. Oznacza to, że VE z tym przymiotnikiem istniała, ale z nią automatycznie susieti ne visi trys daiktavardžiai, o tik įvykis. AK ustalone metodą zautomatyzowaną. AK z przymiotnikiem efektyvus ustalono wyłącznie metodą wektorową, np.: efektyvi priemonė, efektyvus rezultatas, efektyvi sistema, efektyvus darbas. VE miało więcej synonimów (np. veiksmingas), jednak kolokacje veiksminga kalbos priemonė, veiksmingas rezultatas ir kt. tekstyne neužfiksuotos, todėl, pritaikius negalimo JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kolokacijų nustatymas | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 test zastępowalności, kolokacje z efektyvus uznano za AK. Należy dodać, że lingwiści, opierając się na kompetencji rodzimych użytkowników języka, ocenili ten przypadek inaczej: zastępowalność jest możliwa (można używać zarówno efektyvi priemonė, jak i veiksminga priemonė), dlatego postanowiono nie uznawać tych kolokacji za AK. Automatycznie za AK uznano wiele takich kolokacji, w których przymiotnik ma charakter wartościujący, por. : išskirtinis (ponieważ jest synonimicznie powiązany z ypatingas), keistas (powiązany z neįprastas), modernus (powiązany z šiuolaikiškas), pagrindinis (powiązany z esminis), sudėtingas (powiązany z sunkus). Lingwiści częściej skłaniali się ku temu, by nie zaliczać takich przypadków do AK. Kolokacje z stabilus, na przykład stabilus gyvenimas, stabili kaina, stabili savaitė, stabili valstybė, uznano za arbitralne wyłącznie metodą wektorową, ponieważ zastępowalność sprawdzano, mając do dyspozycji synonim pastovus, który jako kolokat nie został użyty z odpowiednimi rzeczownikami. Mimo to lingwiści nie uznali tych kolokacji za arbitralne, ponieważ, patrząc na łączliwość stabilus, widać, że jest ona rzeczywiście szeroka i nie stwierdzono ograniczeń, natomiast pastovus nie uznano za synonim stabilus, por. : stabilus darbas, stabili valstybė, stabili kaina, stabilus rezultatas, stabilus gyvenimas, stabili savaitė. AK ustalone obiema metodami. Wśród dostępnych danych nie ma ani jednego przypadku, aby wszystkie kolokacje tego samego przymiotnika uznane za AK zostały ustalone obiema metodami. We wszystkich przypadkach obiema metodami ustalono jedynie ich część, a wśród tych przymiotników najczęściej występują takie, które mogą być używane w znaczeniu nelengvas, patrauklus, pavojingas, rimtas, stiprus, sunkus, tvirtas. Kaip jau minėta, daugumos przenośnym, np.: głośny, szybki, smutny, mały; AK takich przymiotników ustalono wyłącznie metodą niezautomatyzowaną, na przykład kolokacje z przymiotnikiem słaby (zob. także nustatant neautomatiškai, tokie atvejai atrinkti pagal perkeltinės reikšmės kriterijų, o taikant wspomniane wcześniej przykłady). Dzieje się tak dlatego, że do AK 2 pasowały one tylko Patikrinus, kiek atskirais metodais surenkama kolokacijų vienam iš produktyviausių wtedy, gdy były członami szeregów synonimicznych wykorzystywanych do testu zastępowalności. W przypadku rzeczowników widać tendencje podobne do tych przedstawionych w tabeli 3: metodą niezautomatyzowaną uzyskano najwięcej AK, jednak znaczna część AK została ustalona automatycznie. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių ustalanie kolokacji językowych | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 TABELA 4. Ustalone AK z rzeczownikiem rozwiązanie i przymiotnikami Metodą nustatytos AK niezautomatyzowanustatytos AK ną Metodą zautomatyzowaną Obiema metodami nustatytos AK 1) odpowiedzialny 2) bezprecedensowy 3) drastiškas 4) odważny 5) formalny 6) rygorystyczny 7) inteligentny 8) mądry 9) konstruktywny 10) kreatywny 11) głupi 12) tymczasowy 13) decydujący 14) fatalny 15) lekki 16) nielogiczny 17) nieracjonalny 18) uzasadniony 19) wygodny 20) zaawansowany 21) praktyczny 22) przeciwny 23) inteligentny 24) racjonalny 25) świadomy 26) bezpieczny 27) savarankiškas 28) skandalingas 29) bolesny 30) skubotas 31) skubus 32) sumanus 33) taikus 34) prawidłowy 35) tvarus 36) vieningas 1) jasny 2) 3) dziwny 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) prosty 10) kiepski 11) realny 12) skomplikowany 13) unikalny 1) szybki kategoryczny 2) logiczny niełatwy konkretny 4) poważny kreatywny 5) ryzykowny korzystny 6) ciężki nieoczekiwany 7) szkodliwy optymalny 8) mocny JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Przedstawiając przykład rzeczownika sprendimas, warto wspomnieć o jeszcze jednym aspekcie związanym z metodą automatyczną: część arbitralnie przypisanych kolokacji może diskutuotinos, t. y. gali atrodyti lyg esančios ant ribos, arčiau netikrųjų. Pavyzdžiui, gali kilti budzić pytanie, czy takie kolokacje jak aiškus sprendimas lub keistas sprendimas rzeczywiście należy uznać za arbitralne. Wydaje się, że przymiotniki aiškus, keistas, kūrybiškas, naudingas, kiti gali būti derinami ne tik su sprendimas, bet ir su daug kitų daiktavardžių, su kuriais jie netikėtas mogą być łączone na podstawie znaczenia, por. wszystkie kolokacje tych przymiotników ustalone w korpusie Delfi.lt: aiškus ženklas, aiškus vaizdas, aiški informacija, sistema, aiškus dalykas; keistas dalykas, keistas būdas, keistas klausimas, keista vieta, keistas aiškus rezultatas, aiški sprendimas, keistas įvykis, keistas vaizdas. Lingwiści sprawdzali ograniczoną łączliwość leksykalną nie tylko za pomocą testu synonimii, lecz także na podstawie leksykalnych grup semantycznych, dlatego nie przypisali kolokacji aiškus sprendimas i keistas sprendimas do arbitralnych. Przy automatycznej ocenie ograniczenia leksykalnego kolokacje te przypisano do AK, ponieważ podczas sprawdzania wymienialności synonimów ustalono, że rzeczownik sprendimas tworzył kolokacje tylko z jednym z członów pary synonimów aiškus, suprantamas oraz pary synonimów keistas, neįprastas. Przykłady te pokazują, że dokładniejszych wyników AK można oczekiwać, stosując do sprawdzania ograniczonej łączliwości leksykalnej nie tylko test synonimii, lecz także test leksykalnych grup semantycznych. 2.2. Kolokacje arbitralne utworzone z czasowników i rzeczowników Ustalono 1171 AK utworzonych z czasownika i rzeczownika. Podobnie jak kolokacje skaičius į AK, sudarytų su būdvardžiais, skaičių – 1048. Taip pat gana panašiai, palyginti su utworzone z przymiotnikami (zob. tabelę 2), AK ustalone różnymi metodami rozkładają się w następujący sposób (zob. tabelę 3): około połowę AK ustalono metodą nieautomatyczną (np.: apniukusi diena, aptarti galimybes, iškviesti apsaugą), apie trečdalis – automatizuotai (pvz.: suskubti į pagalbą, žvelgti į gyvenimą, sugadintas turtas, kaupti turtą), a prawie jedną piątą ustalono obiema metodami (np.: atlikti tarnybą, duoti komandą, matyti reikalą). Przeanalizowano również leksykalną różnorodność tych struktur AK, tj. ile różnych czasowników tworzy AK ustalone za pomocą określonej metody. Z tym samym czasownikiem utworzono średnio 2,05 omawianych w tym podrozdziale AK (zob. tabelę 5). JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių ustalanie kolokacji językowych | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LITERATŪRA Bielinskienė Agnė, Boizou Loic, Bumbulienė Ieva, Kovalevskaitė Jolanta, Krilavičius Tomas, Mandravickaitė Justina, Rimkutė Erika, Vilkaitė-Lozdienė Laura (sud.) 2019: Lietuvių kalbos kolokacijų žodynas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Prieiga internete: https://doi.org/10.7220/9786094673733. Divjak Dagmar, Gries Stefan T. 2006: Ways of Trying in Russian. Clustering and Comparing Behavioral Profiles. – Corpus Linguistics and Linguistic Theory 2(1), 23–60. Drūlienė Viltė 2008a: Erdvinės metaforos Daiktavardinių frazių žodyne: magistro darbas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Drūlienė Viltė 2008b: Lietuviškosios metaforikos vertikalumo matas. – Darbai ir dienos 50, 73–90. Grigonytė Gintarė 2010: Building and Evaluating Domain Ontologies: NLP Contributions: daktaro disertacija, Berlin: Logos Verlag Berlin. Handl Susanne 2008: Essential Collocations for Learners of English: The Role of Collocational Direction and Weight. – Phraseology in Foreign Language Learning and Teaching, eds. F. Meunier, S. Granger, Amsterdam, Philadelphia: John Benjamins Publishing Company, 43–66. Howarth Peter 1998: Phraseology and Second Language Proficiency. – Applied Linguistics 19 (1), 24–44. Jakaitienė Evalda 2010: Lietuvių kalbos leksikologija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Kovalevskaitė Jolanta, Rimkutė Erika, Vilkaitė Laura 2020: Light Verb Constructions in Lithuanian: Identification and Classification. – Kalbų studijos 36, 5–16. Kovalevskaitė Jolanta, Rimkutė Erika, Vaičenonienė Jurgita 2021: Automatizuotas arbitraliųjų kolokacijų atpažinimas: būdvardžių ir daiktavardžių kolokacijos. – Kalbų studijos 39, 71–84. Lewis Michael 2000: Teaching Collocation: Further Developments in the Lexical Approach, London: Language Teaching Publications. Marcinkevičienė Rūta 2010: Lietuvių kalbos kolokacijos, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Nesselhauf Nadja 2003: The Use of Collocations by Advanced Learners of English and Some Implications for Teaching. – Applied Linguistics 24 (2), 223–242. Nesselhauf Nadja 2005: Collocations in a Learner Corpus, Amsterdam: John Benjamins. Pennington Jeffry, Socher Richard, Manning Christopher D. 2014: GloVe: Global Vectors for Word Representation. – Proceedings of the 2014 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNL). Association for Computational Linguistic. Doha, Qatar, October 25–29, 2014, 1532–1543. Reder Anna 2006: Kollokationen in der Wortschatzarbeit. Praesens Verlag. Strakatova Yana, Hinrichs Erhard 2019: Semantic Modelling of Adjective-Noun Collocations Using FrameNet. – Proceedings of the Joint Workshop on Multiword Expressions and WordNet, 104–113. Stulpinaitė Miglė, Horbačauskienė Jolita, Kasperavičienė Ramunė 2016: Issues in Translation of Linguistic Collocations. – Kalbų studijos 29, 31–41. Šilinytė Justina 2008: Ontologinės ir struktūrinės metaforos Daiktavardinių frazių žodyne: magistro darbas, Kaunas: Vytauto Didžiojo universitetas. Volungevičienė Skaistė 2010: Metaforinių kolokacijų vertimo problemos. – Kalbų studijos 16, 23–27. Gauta 2021 11 14 Priimta 2021 12 15 JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 34 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ARBITRALIŲJŲ LIETUVIŲ KALBOS KOLOKACIJŲ NUSTATYMAS Santrauka Šiame straipsnyje sprendžiama arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų atpažinimo problema. Tam skirtas projektas ,,Arbitraliosios lietuvių kalbos kolokacijos: atpažinimas, aprašymas, vartojimas (ARKA)“. Arbitraliosiomis kolokacijomis laikomos kolokacijos, kurių žodžių junglumo pagrindas yra ne semantiniai, o leksiniai ribojimai. Tokios kolokacijos tiesiogiai neatspindi nekalbinės tikrovės, o ryšys tarp jų žodžių – arbitralus: nors pagal panašią reikšmę teoriškai galima rinktis daugiau negu vieną junglumo partnerį, bet linkstama vartoti kurį nors vieną, pvz., suprasti užuominą, bet ne *suvokti užuominą. Tyrimo šaltinis yra Lietuvių kalbos pastoviųjų žodžių junginių duomenų bazė, kurioje pateikiama apie 12 tūkst. kolokacijų; ištyrus kolokacijas su 97 daiktavardžiais, arbitraliosiomis priskirta apie 2400 kolokacijų, kurių struktūra yra būdvardis / būdvardiškai vartojamas dalyvis + daiktavardis, veiksmažodis + daiktavardis, daiktavardis + daiktavardis. Straipsnyje aprašyti du pagal minėtą projektą išbandyti arbitraliųjų kolokacijų nustatymo metodai: neautomatinis lingvistinės analizės ir automatizuotas kompiuterinės lingvistikos metodas. Nustatant AK neautomatiškai, taikyti du pagrindiniai kriterijai: perkeltinės reikšmės kriterijus ir riboto leksinio junglumo kriterijus, kuriam įvertinti taikyti veiksmažodžio ar būdvardžio sinonimų pakeičiamumo ir (arba) daiktavardžių leksinių semantinių grupių testai. Vienas iš AK nustatymo kriterijų – riboto leksinio junglumo – buvo tikrinamas ir automatizuotai, vektorių metodu nustačius pakeičiamumo testui reikalingus sinonimus. Automatizuoto metodo taikymą sudarė šie etapai: 1) automatinis, kai vektorių metodu buvo surenkamos vektorių eilės su panašų kontekstą turinčiais žodžiais; 2) neautomatinis – vektorių eilių tvarkymas paliekant tik sinoniminiais ryšiais susijusius žodžius; 3) iš dalies automatinis etapas, kai kolokacijos buvo automatiškai susiejamos su konkrečiomis sinonimų eilėmis ir po peržiūros lingvistų patvirtinamos arba nepatvirtinamos kaip AK. Neautomatiniu metodu nustatyta apie pusė AK, automatizuotu metodu – apie trečdalis. Neautomatinei analizei taikytas ne vienas, o du atrankos kriterijai, todėl neautomatiškai nustatytų duomenų daug daugiau negu nustatytų automatizuotai. Nors JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 35 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 automatizuotu metodu galima sumažinti subjektyvumą vertinant duomenis ir supaprastinti arbitralumo vertinimo procedūrą, tačiau pastebėta ir tai, kad arbitralumo pripažinimą lemia vektorių eilėje esantys sinonimai, taigi dalis AK gali likti neatpažintos. Vektorių metodu surinktus sinonimus reikia atskirti nuo kitais semantiniais ryšiais susijusių žodžių, tam reikalinga lingvisto patikra. Tačiau, nepaisant šio ribotumo, vektorių metodas yra tinkamas dideliam duomenų kiekiui apdoroti, o rankiniu įvertinti gausybės žodžių konteksto panašumą būtų sunku. Abiem metodais atpažintos kolokacijos sudaro tik penktadalį visų nustatytų AK, todėl yra pagrindo manyti, kad siekiant atpažinti AK svarbu taikyti tiek automatizuoto, tiek ir neautomatinio metodo teikiamas galimybes. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kalbos kolokacijų nustatymas | 36 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 IDENTYFIKACJA LITEWSKICH KOLOKACJI ARBITRALNYCH Podsumowanie W niniejszym artykule opisujemy podejścia metodologiczne do identyfikacji kolokacji arbitralnych (KA), opracowane w ramach realizowanego projektu „Kolokacje arbitralne języka litewskiego: identyfikacja, opis i użycie (ARKA)”. Przedmiotem tych badań są kolokacje arbitralne języka litewskiego, których łączliwość jest determinowana ograniczeniami leksykalnymi, a nie semantycznymi. Takie kolokacje nie odzwierciedlają bezpośrednio rzeczywistości pozajęzykowej, a relacja między kolokatami jest arbitralna: chociaż może istnieć kilka bliskich synonimów, w określonym połączeniu wyrazowym preferowany jest konkretny z nich (np. suprasti užuominą vs. *suvokti užuominą). Źródłem badań była Baza litewskich wyrażeń wielowyrazowych, obejmująca ponad 12.000 kolokacji. Struktura 2400 zidentyfikowanych kolokacji arbitralnych przedstawiała się następująco: przymiotnik (imiesłów)+rzeczownik, czasownik+rzeczownik oraz rzeczownik+rzeczownik. Kolokacje arbitralne wyodrębniono, łącząc manualną analizę lingwistyczną z półautomatycznymi metodami językoznawstwa komputerowego. Metoda manualna obejmowała dwa główne kryteria identyfikacji KA: ograniczoną łączliwość leksykalną i (lub) przeniesienie znaczenia. Leksykalną ograniczoność mierzono za pomocą dwóch testów: substytucji synonimicznej premodifikatora i (lub) porównania pola semantycznego rzeczownika nadrzędnego. Ponadto leksykalną ograniczoność oceniano również za pomocą podejścia półautomatycznego, analizując pary synonimów w automatycznie wygenerowanych ciągach wektorowych. Podejście półautomatyczne składało się z trzech etapów: (1) automatycznego generowania ciągów wektorowych z potencjalnymi synonimami; (2) ręcznej edycji ciągów wektorowych w celu ograniczenia szumu oraz (3) procesu półautomatycznego, podczas którego kolokacje were compared to particular synonym pairs in vector strings and approved or not approved by linguists as arbitrary. Około połowę KA wykryto za pomocą metody ręcznej opartej na dwóch ustalanie AC identification criteria, whereas about one-third of ACs were identified using the semiautomated method based on one criterion. On the one hand, the semi-automatic method can reduce the subjectivity in data evaluation and simplify the AC identification procedure. On JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ. Arbitraliųjų lietuvių kolokacji językowych | 37 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.06 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 z drugiej strony, ponieważ arbitralność jest określana na podstawie dostępnych synonimów w ciągu wektorowym, niektóre AC mogą nie zostać zidentyfikowane z powodu niewystarczającego zakresu wygenerowanych synonimów. Ponadto automatycznie wygenerowane synonimy należy przeanalizować ręcznie, aby wyeliminować słowa niezwiązane semantycznie. Mimo tych ograniczeń metoda ta nadaje się do przetwarzania dużych ilości danych. Ręczna ocena podobieństwa kontekstowego tak dużej liczby słów byłaby trudna. Około jedna piąta AC została zidentyfikowana za pomocą połączenia obu metod. Wyniki te sugerują, że różne podejścia metodologiczne umożliwiły badaczom wykrycie większej liczby arbitralnych kolokacji. Utrzymuje się, że biorąc pod uwagę wspomniane zalety i wady, najlepsze wyniki w identyfikacji litewskich arbitralnych kolokacji uzyskuje się poprzez połączenie metod manualnych i półautomatycznych. SŁOWA KLUCZOWE: arbitralne kolokacje, język litewski, ograniczoność leksykalna, model przestrzeni wektorowej, podejście półautomatyczne, manualne podejście lingwistyczne. JOLANTA KOVALEVSKAITĖ, ERIKA RIMKUTĖ, JURGITA VAIČENONIENĖ Vytauto Didžiojo universitetas Kristijono Donelaičio g. 58, 44248 Kaunas [email protected] [email protected] [email protected]