Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis KVIEČIO paveikslas

Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 115 VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: https://orcid.org/0000-0002-0487-7710 KIERUNKI BADAŃ NAUKOWYCH: etnolingwistyka, leksykografia, leksykologia. DOI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.06 SŁOWNIK GWAROWY JAKO TEKST KULTURY: JĘZYKOWY I KULTUROWY OBRAZ PSZENICY ESMINIAI ŽODŽIAI: kvietys, kalbinis pasaulio vaizdas, etnolingvistika, tarminis žodynas, definicija, frazeologizmas, paremija. STRESZCZENIE Bogactwo przykładów gwarowych i folklorystycznych oraz znaczeń w słownikach gwarowych skłania do korzystania z tych słowników. Z tych samych powodów słownikom gwarowym przypisuje się istotne znaczenie autentycznych tekstów. W artykule analizowany jest językowy i kulturowy obraz pszenicy, jednego z czterech najważniejszych zbóż uprawianych przez Litwinów, wyłaniający się z danych słowników gwarowych, wielkiego Słownika języka litewskiego oraz innych litewskich źródeł leksykograficznych. Słowo kvietys jest znane i używane we wszystkich gwarach języka litewskiego. W badaniu zwraca się uwagę na związek pszenicy z bytem człowieka i kulturą ludową, na wartości, jakie daje ona człowiekowi, oraz na ocenę pszenicy w porównaniu z innymi zbożami. Ilość danych leksykograficznych źródeł dotyczących pszenicy pozwala analizować kulturowy obraz tej rośliny na podstawie metodologii opracowanej przez lubelską szkołę etnolingwistyczną. Zwraca się uwagę na to, że słowniki gwarowe dostarczają znacznie bardziej ograniczonego materiału niż narracje folklorystyczne. Jednakże, opierając się na tych ostatnich, w materiale słownikowym można znaleźć wystarczająco dużo informacji etnolingwistycznych o językowo-kulturowym obrazie roślin. ABSTRAKT Bogactwo przykładów i definicji z dialektów oraz folkloru w słownikach gwarowych sprawia, że słowniki te są źródłem, na którym można polegać. Z tego samego powodu słowniki gwarowe niosą ważne znaczenie autentycznych tekstów. W artykule poddano analizie językowy i kulturowy obraz pszenicy, jednego z czterech podstawowych zbóż na Litwie, ukazany na podstawie danych z obszernego Słownika języka litewskiego oraz innych źródeł litewskiej leksykografii. Słowo pszenica jest znane i używane we wszystkich dialektach języka litewskiego. W badaniu omówiono 116 BENDRINĖ KALBA | 97 focuses on the connection between wheat and the human existence and folk kulturę, wartość, jaką zapewnia ona człowiekowi, oraz wartość pszenicy w porównaniu z innymi zbożami. Ilość danych dotyczących pszenicy dostępnych w źródłach leksykograficznych umożliwia analizę kulturowego obrazu tej rośliny w using the methodology developed by the ethnolinguistic school of Lublin. Notably, dialect dictionaries offer material that is much more limited in scope compared narracjach folklorystycznych. Jeśli jednak oprzeć się na tych ostatnich, materiał słownikowy może okazać się wystarczającym źródłem informacji etnolingwistycznych o językowym obrazie roślin. WSTĘP Litewskie źródła leksykograficzne są bardzo ważne dla rekonstrukcji obrazu świata1, ponieważ większość z nich doskonale ukazuje archaiczną kulturę Litwinów, a ich przeznaczenie jest przez redaktorów rozumiane przede wszystkim jako dokumentowanie, zachowanie i upowszechnianie istotnych przejawów tej kultury. Oprócz innych słowników języka litewskiego, wydawane w ostatnim czasie w dużej liczbie słowniki gwarowe, opracowywane na podstawie różnych źródeł litewskiej kultury rodzimej, można uznać za słowniki kulturowe, tj. przygotowane na podstawie kultury (Rutkovska 2021: 152). Specjalnie litewskich słowników gwarowych, które odzwierciedlałyby językowy i kulturowy aspekt gwary lub dialektu, jak dotąd nie opracowano. Jednak są one doskonałym źródłem danych do badania językowego2 obrazu świata. Wielką wartością słowników gwarowych są zdania ilustracyjne, zapisane z żywego języka i folkloru, utrwalające życie ludzi w określonym okresie: szczegóły codziennego życia i świąt, zmienność nastrojów i myśli, swoiste postrzeganie i wartościowanie świata. Słowniki gwarowe są przydatne w prowadzeniu leksykalnych badań semantycznych, opartych na metodologii ujawniania językowego obrazu świata, opracowanej przez lubelską szkołę etnolingwistyczną. W artykule przyjmuje się założenie, że słownik gwarowy jest tekstem określonego gatunku, ujawniającym kulturowy kontekst funkcjonowania słowa. Analizując dane litewskich słowników gwarowych w aspekcie etnolingwistycznym, uwzględnia się wszystkie dane zawarte w haśle słownikowym: definicje, kolokacje, cytaty ilustrujące otoczenie wyrazu hasłowego, synonimy, antonimy, derywaty, frazeologizmy, paremije itd. A zatem, w bada1 W badaniach językowego obrazu świata ważną rolę przypisuje się leksykografii. Słowniki pełnią funkcję łączącą leksykalne i semantyczne komponenty językowego obrazu świata. 2 Analizując źródła leksykograficzne dotyczące gwar, można ustalić, ile słów w językowym obrazie świata wiąże się z opisywanym konceptem (Papaurėlytė-Klovienė 2007: 41). Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 117 Do badań nad obrazem świata wykorzystano wszystkie dane mikrostruktury słowników. svarbu pabrėžti, kad vadinamieji tekstiniai duomenys (frazeologizmai, pareSzczególnie zdania z folkloru zamieszczane po haśle w litewskich źródłach iliustracinių sakinių ir yra atitinkamai pažymimi: frazeologizmai po  (rombo) ženklo, o paremijos ir palyginimai po ∧ (stogelio) ženklo. Iliustraciniai leksykograficznych (m.in. metafory, porównania) mogą reprezentować różne gatunki: paremije, zagadki, porównania, zaklęcia, wierzenia, pieśni, baśnie itp. W artykule uwagę zwraca się na związek ludzkiej egzystencji i kultury3 poprzez koncept PSZENICY4. Celem badania jest rekonstrukcja językowo-kulturowego obrazu pszenicy w języku litewskim na podstawie litewskich gwarowych źródeł leksykograficznych. Rekonstrukcja jest przeprowadzana z wykorzystaniem definicji kognitywnej, której głównym celem, zdaniem J. Bartmińskiego, jest ukazanie, jak przedstawiciele wspólnot językowych i kulturowych postrzegają określone obiekty i zjawiska świata, tj. jaka wiedza o świecie, jego kategoryzacji i wartościowaniu tkwi w języku używanym przez daną wspólnotę (Bartmiński 1988: 169; cyt. za Niebrzegowska-Bartmińska 2020: 48). Dążąc do tego celu, stawia się następujące zadania: 1) omówić nazwy pszenicy i części pszenicy w litewskich źródłach leksykograficznych; 2) omówić wartości dostarczane człowiekowi przez pszenicę (wykorzystanie w gospodarstwie domowym, rolnictwie i medycynie ludowej), wartościowanie pszenicy w odniesieniu do innych zbóż (zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z pszenicą); 3) skomponować w całość (kategorie semantyczne, zwane fasetami) fragmenty konceptu pszenicy ujawnione w dialektalnych litewskich źródłach leksykograficznych; 4) sformułować kognitywną definicję konceptu pszenicy. Podstawę empiryczną badania stanowią dane ze Słownika gwary Zanavykų (ZanŽ), Słownika gwary Kazlų Rūdy (KzRŽ), rękopisu Słownika gwary Jurbarkas (JrbŽ), Słownika gwary Dieveniškės (DvŽ), Słownika Kupiškėnai (KpŽ), Słownika gwary Vidiškės (VdšŽ), Słownika gwary Zietela (ZtŽ), Słownika gwar północno-wschodnich dūnininków (DūnŽ), Słownika dialektu Kretyngi (KrtnŽ), Słownika północno-zachodnich Żmudzinów (ŠVakŽŽ), Słownika dialektu Druskiennik (DrskŽ), Słownika gwar południowych południowych Auksztotów (PPAŽ), Słownika gwary Kaltanėnai (KltŽ). Kluczem do badania systemowego jest Słownik języka litewskiego (LKŽe), który łączy dane w jedną całość i uzupełnia brakujące w dialektalnych 3 W ostatniej dekadzie XX wieku szczególnie odżyła i nadal rozwija się w kontekście kultury badań języka idea (szerzej zob. Bartmiński 2020: 25). 4 Językowy i kulturowy obraz (wyobrażenie) fragmentu rzeczywistości, obiektu (lub zjawiska) vadinamas konceptu, kurio turinį sudaro ne tik pažintinio, bet ir emotyviojo bei pragmatinio pobūdžio žinios, gaunamos iš individualios ir visuomeninės patirties (Bartmiński, Chlebda 2013: 71). 118 BENDRINĖ KALBA | 97 žodynų duomenų grandis. Atliekant tyrimą, pasinaudota Sinonimų žodyno (SŽe), Antonimų žodyno (AŽe) duomenimis, susijusiais su leksema kvietys. Ponadto w zakres badanego materiału wchodzą także frazeologia, paremie, vatai, sinonimai ir antonimai, užfiksuoti lietuvių kalbos leksikografiniuose deriźródłach. Dlatego, oprócz wymienionych, wykorzystywane są także bei Lietuvių kalbos palyginimų žodyno (LKPŽe) duomenys. Empirinių duodane zgromadzone w kartotekach Słownika frazeologii (FŽe) oraz Słownika języka litewskiego — uzupełnienia (LKŽ ePK) i Słownika języka litewskiego — gwary (LKŽ eTK), czasami cytowane w celu poszerzenia pola menów. Materiał niektórych z wymienionych słowników dialektalnych został zarejestrowany jeszcze pod koniec XIX wieku, innych w połowie XX wieku, a jeszcze innych pod koniec XX wieku i w pierwszej dekadzie XXI wieku. Do analizy materiału słowników gwarowych stosuje się metody interpretacyjną, opisową, analizy semantycznej i definicji kognitywnej. Ta ostatnia ukazuje ogólne postrzeganie świata, a jej celem jest podkreślenie wszystkich istotnych z punktu widzenia kultury pozytywnych cech obiektu. Cechy te ustala się, analizując dane językowe i tekstowe (paremie, frazeologizmy itp.), a także dane ekstralingwistyczne (opisy wierzeń i zwyczajów). 1. PSZENICA JAKO HASŁO W ARTYKUŁACH LEKSYKOGRAFICZNYCH W większej części świata pszenica jest najważniejszym zbożem chlebowym. Historycy wskazują, że pszenica należy do najstarszych roślin uprawnych. Na Litwie uprawia się ozime i jare pszenice miękkie (Triticum aestivum), jednak wykopaliska kurhanów z I–XIII w. (Apuõlės, Gabrielškių, Veliuonõs) wskazują, że oprócz pszenicy miękkiej (zwanej też inaczej pszenicą zwyczajną) rozpowszechnione były również pszenice dwurnikowe, gęsto kłosowe oraz orkisz. Do początku XX w. pszenicę wysiewano głównie na polach dworskich. Według etnolożki Pranė Dundulienė spośród upraw zbożowych najważniejsze były żyto, następnie jęczmień, gryka i pszenica (Dundulienė 1982: 163). Słowo kvietys / kviečiai, któremu w różnych słownikach podaje się jedno znaczenie ‘rodzaj zboża’ oraz znaczenie poboczne ‘ziarno tego zboża’, w mas nuo XVI a., užfiksuotas pirmuosiuose rašto paminkluose (Mikalojaus Daukšos postilėje, Jono Bretkūno Biblijoje, Samuelio Boguslavo Chylinskio Biblijoje, Konstantino Sirvydo žodyne). Daugelyje lietuvių tarminių žodynų šis javas apibūdinamas kaip varpinių (DvŽ I 330) arba miglinių šeimos (VdšŽ 337), duoninis (LKŽe), grūdinis javas, kurio stiebas – šiaudas, žie- Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 119 języku litewskim vartojadynas – złożony kłos, owoce – żółtawe lub brunatne ziarna, z których mąki piecze się ciasto (LKŽe, ZanŽ I 828, KzRŽ I 414, JrbŽ, KpŽ II 554, PPAŽ I 545, KltŽ 133, ŠVakŽŽ I 361). W słownikach gwarowych czasami jako hasło podawana jest odrębna forma liczby mnogiej kviečiai, oznaczająca ‘pole tego zboża’: Radom mes šitą mažiukę kviečiuos (odpowiedź na pytanie, skąd biorą się dzieci) (KzRŽ I 414), w słowniku arba prie vienaskaitos kvietỹs – atskira reikšme ‘šiais javais apsėtas laukas’: Labai daug žolės buvo, teip apaugę kviečiai buvo (VdšŽ 337). Vienos archagwary Zietela południowo-wschodnich gwar litewskich jako hasła podaje się kviečias, kviečis (ZtŽ 337). W słownikach gwar żmudzkich kviečiais nazywa się wyłącznie pszenicę jarą, natomiast pszenicę ozimą Żmudzini nazywają pūras: Žieminiai kviečiai yra vardu pūrai (ŠVakŽŽ II 109); Pūrų duona – irstanti (LKŽe, Šts); Vasariniai kviečiai, o žieminiai pūrai buvo (LKŽe, Rnv); Pūrai y[ra] raudons tas grūds (ŠVakŽŽ II 109); Pūry są większe, pszenica jest drobniejsza (ŠVakŽŽ II 109); A pūry są siane jesienią (ŠVakŽŽ II 109); Najpierw żyto, potem pūry [młócono] (ŠVakŽŽ II 109); Co roku sialiśmy pūry (KrtnŽ 326). Odmiany pūrų – pūras papampusysis5 baltasis aksominis (Triticum turgidum album velutinum), pūras visurtinis (rosnący wszędzie, zwyczajny) auksytasis (złocisty) (Triticum vulgare aureum), pūras plūksninis (Triticum pinnatum). W niektórych słownikach gwar żmudzkich kvietys (DūnŽ 503) i pūras (DūnŽ 525) podawane są na końcu słownika, w rejestrze. Zwykle w słownikach różnicowych (takim jest również DūnŽ) główną zasadą doboru słów jest porównanie z odpowiednikami języka ogólnego. Dlatego zamiast definicji podaje się, że jest to bk6. Uprawia się odmiany pszenicy jarej i ozimej. Dane ze słowników gwarowych wskazują, że pszenica ozima przewyższa żyto ozime i pszenicę jarą, dlatego w niektórych miejscowościach wysiewano jej więcej: Dużo wysiewaliśmy pszenicy ozimej, więcej niż żyta (LKŽe, Skp); Kiedy pszenica ozima dobrze obrodzi, nie można jej porównać z jarą (LKŽe, An); Pszenica ozima jest bardziej ulistniona niż żyto ozime (LKŽe, Krišč); Pszenica była taka ozima żółta, nie biała, także miękka (miękka), jeśli tylko wiatr, to wysypują się, wymłaca je (KpŽ II 554); Wysiewano pszenicę ozimą i jarą (KpŽ II 554); Pszenica ozima dobrze plonuje, a ziarno jest większe niż u jarej (LKŽe, Ign). 5 Taka nazwa może wiązać się z tym, że ziarno pszenicy pęcznieje (brzęknie, zwiększa się), kiełkując. 6 Oznacza to, że znaczenie słowa jest takie samo jak w języku ogólnym. 120 BENDRINĖ KALBA | 97 Kviečiai yra įvairių veislių, todėl vertinami pagal tam tikrus požymius i kryterium, a więc nazywane są również różnie. Na przykład pszenica, której akuotais, vadinami akuočiais: Akuočiai kviečiai auga ir prastesnėj žemėj (LKŽe, Šd). Tam tikra atmaina kviečių, kurių varpos be akuotų, – beakuočiai kviekłosy są z ością (LKŽe, Kl), jest lepsza i wydajniejsza. Ze względu na wysokość i wielkość ziarna – pszenica biała (Triticum aestivum): Pszenica biała jest lepsza: słoma wyższa (JrbŽ), dorastająca do dużej wysokości i wydająca duże ziarna o jasnożółtej lub złotej barwie; pszenica twarda – niższa niż pszenica biała, ziarna również mniejsze, ale twardsze niż ziarna pszenicy białej; barwa ziarna jest żółta albo brązowa, czasami może być nawet czerwonawa. Ze względu na porę siewu wyróżnia się pszenicę jarą (LKŽe, K), sianą wiosną i Tarminių žodynų medžiaga rodo, kad vasariniai kviečiai, sėjami pavasarį, dar vadinami kviečiukais, kvietukais, o jų iliustraciniai sakiniai informuodającą plon w tym samym roku. że tych ostatnich plony są marne: Posiał pszenicę – same chwasty, zemlełem je, więc od tych chwastów zaczęła mnie boleć głowa (KpŽ II 551); Kwiatuszki co dziesięć lat raz zakwitają (ZanŽ I 828); Kwiatuszki dojrzewają (dochodzą) razem z jęczmieniem (LKŽe, Gs). Pszenica, podobnie jak żyto, jęczmień, owies i gryka, zalicza się do zbóż chlebowych, zgodnie z definicjami objaśniających słowników języka litewskiego, jest trawą, innymi słowy – rośliną zielną o niezdrewniałej łodydze. 2. CZĘŚCI PSZENICY Najważniejszą częścią pszenicy są kłosy, wskazujące na plonowanie tego zboża. Wielkość kłosów mierzy się piędziami: Pszenica ozima ma kłos długości piędzi (LKŽe, Kl); duże i ciężkie kłosy pochylają się, nie utrzymują ciężaru: Kiedy jechałem przez pole, nie mogłeś jechać, łamią się i pochylają kłosy pszenicy pod nogami konia (LKŽe, Plv); Życięta szumiały, pszenica wypuszczała kłosy (LKŽe, Vlž). Stadium dojrzewania kłosów, gdy wyłaniają się one z kolanek, określa się czasownikami plaukėti, plaukti: Żyto już pyli (kwitnie), a pszenica dopiero się kłosi (LKŽe, Sn); Pszenica właśnie zaczyna się kłosić (LKŽe, Pc); Pszenica już jest w kolanku, wkrótce się wykłosi (LKŽe, Ėr). Podczas Święta Matki Boskiej Zielnej wraz z ziołami i innymi zbożami święci się również kłosy pszenicy, a także wykorzystuje się je do wiązania artystycznych palm. Łodyga pszenicy (słoma) również była ważna i miała swoje zastosowanie w życiu codziennym i gospodarstwie Litwina, najczęściej jako pasza objętościowa i ściółka dla zwierząt. W słownikach gwarowych odnotowano synonimy łodygi / słomy: kvietienojas ‘łodyga’; kviečiojys: Tutaj wysiewano mało pszenicy, piasek, skąd weźmiesz kviečiojys, żeby karmić Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 121 (DrskŽ 180); kvietienis „słoma wymłóconej pszenicy”: Nešk kviečiojų gyvuliam pakloti (LKŽe, Lš); Krowy jadły słomę jęczmienną, pszeniczną Kviečiojai lyg menkiausi šiaudai (LKŽe, Trak); Baltieji kviečiai geresni: šiaudai aukštesni (JrbŽ); Gal sulijo šiaudus kvietienius (VdšŽ 337); Kvietieniai šiau- (DūnŽ 164); dai tik pakratam, minkšti, pelės tuoj sukapoja (KltŽ 133). Ponieważ słoma pszeniczna jest miękka, licha i krucha, dlatego nie nadaje się do krycia dachów: Kviečių šiaudai stogam netinka, trapūs, sudžiūsta, subyra (LKŽe, Klvr). Słoma pszenżytnia jest twardsza od słomy żytniej. Skoszoną pszenicę wiązano w blaškus, snopy, a te ustawiano w kupeles, mandelės / mendelės, riki: Kviečiai vasariniai buvo statomi po dvylika pėdų (LKŽ ePK, Prk); Mandelys – pszenicy i żyta, rikė – jęczmienia i owsa (LKŽe, Všt); Rikė – pszenicy, żyta, a kopeta siana (LKŽe, Vl). Słoma pszenna jest obecnie wykorzystywana nie tylko na paszę i ściółkę dla zwierząt, lecz także do produkcji papieru, tektury i koszy. Słomę pszenną jako materiał twórczy wykorzystują twórcy ludowi do wiązania ogrodów oraz wyplatania kapeluszy. Do wyplatania najpierw przygotowuje się słomę pszenną, niezbyt dojrzałą; ponadto wykorzystuje się tylko górną część słomy. Korzenie pszenicy, podobnie jak korzenie innych zbóż, nie mają żadnej wartości i w żaden sposób nie są oceniane, dlatego w słownikach nie ma o nich danych. 3. OCENA PSZENICY Spośród wszystkich zbóż pszenica od dawna jest najbardziej rozpowszechnionym i wartościowym zbożem. To złoto litewskiej ziemi. W kulturze narodu litewskiego pszenica jest symbolem bogactwa, dostatniego i szczęśliwego życia. Dobre życie, dobra pozycja społeczna charakteryzowane są frazeologizmem žydintys kviečiai: Tau už jo kviečiai žydi (FŽe). W porównaniu z żytem pszenica jest symbolem świąt, szczęścia i obfitości. Istotna jest jakość i ilość pszenicy, jej obfitość, gęstość i bujność, oceniane za pomocą porównań: kaip mauras, kaip miškas ‘bardzo gęste’, kaip mūras ‘bujne’, kaip siena: Kviečiai kaip mauras – uodas snapo neįkištų (LKPŽe); Kviečiai visame plote vilnijo kaip miškas (LKŽe); Kviečiai kaip mūras (ZanŽ II 221); Kviečiai šį metą kaip mūras (FŽe); Ė senelio kviečiai kaip mūras laukuos stovėjo (LKPŽe); Pszenica jak ściana (FŽe); Pszenicą spichlerze pękają (LKŽe, Krsn). Pszenica silnie pachnie: Widzicie, jak pszenica pachnie, aż duszno się robi (KpŽ II 554). Wygląd innych obiektów porównuje się do wyglądu pszenicy: Piękne jak dojrzała pszenica (LKŽe, Vrb). 122 BENDRINĖ KALBA | 97 Pszenica tworzy kolekcje z innymi zbożami. W ilustracyjnych zdaniach słownikowych pszenica często jest wymieniana razem z żytem, tais – su linais, žirniais ir kt.: Mūs tėtis tai visko sėdavo, i rugius sėdavo, i jęczmieniem i owsem, karkviečius, i jęczmienia, i lnu (ZanŽ I 828); Wiąże żyto, pszenicę, owies, miežius, o žirnius volioja krūvelės[e] (KpŽ II 554); Turim karvikę, kviečiukų, rugių, tep ir būstam (ZtŽ 337). O wysokiej ocenie pszenicy świadczą również litewskie zwyczaje kalendarzowe i agrarne. Snopy pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa stawiano w czterech kątach domu w czasie Kūčios, aby przyszłoroczne żniwa były obfite i urodzajne. W życzeniach bożonarodzeniowych pszenica pojawia się wraz z innymi zbożami, warzywami i roślinami: kolędnicy życzą gospodarzom, aby rodziły się pszenica, żyto, owies, proso, kapusta i groch. Mało wartościową pszenicę określa się derywatami: kvietaičiai, kvietynai ‘lichą pszenicę’: Sudžiūvę tie kvietynai, pusės grūdo nėr (LKŽe, Trgn); Wszyscy zasialiśmy nie tak, jak należy, bez zuparo (superfosfatu), dlatego wyrosły (urosły) marne kvietaičiai, pūraičiai (LKŽe, Šts). Znaczenie jakościowe i wartościujące wskazuje przymiotnik kvietinis: Ale kvietinė duona ma geriau patinka (KzRŽ I 414); Kvietiniai miltai gerai, kepu pyragus, bandeles i blynam gerai (KltŽ 133); Jau ma kvietinė kruopa tai jau prasta (JrbŽ). W litewskich źródłach leksykograficznych wśród ilustracji znajdujemy również przykłady baśniowe. W materiale baśniowym widać, jak wysoką wartość człowiek przypisywał pszenicy, jak niezwykłym, cudownym przedmiotem było ziarno pszenicy: W jelitach znajdziesz srebrny pierścień i ziarno pszenicy (DvŽ I 330); Położysz to ziarno pszenicy tam, gdzie będzie dla ciebie ładny przedmiot (miejsce) (DvŽ I 330). Wierzono, że ziarno pszenicy może zapewnić dostatnie życie, ponieważ z ziarna powstanie coś niezwykłego, cudownego. Kultura rolnicza charakteryzowała się cyklicznym pojmowaniem czasu7, odzwierciedlającym podstawę stylu życia. Czas żniw pszenicznych – kvieč(ia)pjūtė, kviečiapjūtis, kvietpjūtė – również był bardzo ważny w życiu rolnika: W tym roku deszczowe żniwa pszeniczne (LKŽe, Ig); Jeśli będzie ładna pogoda, wtedy rozpoczną się żniwa pszeniczne (ZanŽ I 828); Koniecznie trzeba już skosić przed świętym Wawrzyńcem pszenicę ozimą (KpŽ II 554). Pszenica tworzy opozycje z chwastami (chwastnicami, kąkolami, kąkolami, ostami, czasami z rumiankami, chabrami) i grzybami pasożytniczymi – głowni7 W litewskich zwyczajach kalendarzowych można dostrzec zarówno relikty archaicznego kalendarza księżycowego, jak i elementy magii agrarnej z później ukształtowanych cykli prac sezonowych. Jest to bodaj najważniejsza część etnowiedzy, odzwierciedlająca podstawę kultūros dvasiniams reiškiniams (Klimka 2015: 31). Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 123 mis, kviečiakūlėmis, augančiomis kviečių varpose: Kviečiukų varpos juoduoja dėl kūlių gausumo (LKŽe, Jz); Kūlių pilni kviečiai, šiemet bus prasti pyragai (LKŽe, Skr); Kiedy pszenica jest bardzo zanieczyszczona głownią, to i chleb Kurį metą būna daug kūlių, tai kviečiai sėklai jau netinka (LKŽe, Mrj); I[r] jest czarny (LKŽe, Sdk); w czystej pszenicy pojawia się kąkol (JrbŽ); Dobra (LKŽe, Dkš); Ir papasakojo joms apie rauges, atsiradusias kviečiuose (LKŽe, pszenica, tylko zbyt wiele kąkoli Jabl); Nie pójdę, chłopcze, za ciebie, bo twoje kwiatki pszenicy są wymłócone (LKŽe, Smn). Do siewu i uprawy pszenicy potrzebna jest dobra, czarna, nawożona, żyzna, gliniasta ziemia. Taką potrzebę glebową ukazują również zdania ilustracyjne ze słowników: Glina – ziemia pod pszenicę (LKŽe, Dkš); Ziemia przy glinie nadaje się pod pszenicę (LKŽe, JT); Na górze pszenica nie rośnie (PPAŽ I 545); Tutaj wszędzie jest ziemia pszeniczna, najlepsza ziemia (LKŽe, Brž); Ziemia pszeniczna, na której rodzi się pszenica (LKŽ ePK, Mrj); Na czarnej ziemi pszenica rośnie (LKŽe, Dkš); Tam bujnie rosną (na tłustej ziemi) jęczmień, pszenica i inne rośliny (LKŽe, Jabl); Nawet jeśli jest to pszenica jara, i tak potrzebuje dobrej ziemi (LKŽe, Srj); Na naszych ziemiach pszenica jara rośnie lepiej (KpŽ II 554); Były trzy pola: jedno pole – ugór, drugie – pszenica, żyto, koniczyna – trzecie pole (KpŽ II 554). Ponadto pszenica potrzebuje wilgoci, dlatego pszenicy odpowiadają także wilgotne gleby: Siej żyto, żeby odskakiwało, siej pszenicę, żeby się przylepiła (LKŽe, Gs). Pszenica rośnie także na gorszej ziemi: Na piaszczystej ziemi i pszenica szybciej dojrzewa (LKŽe, Up); Pszenica oścista rośnie także na gorszej ziemi (LKŽe, Šd). Wyrastające na glebie z żwirowym podglebiem ziarna pszenicy wysypują się z kłosów: Mat labai byra prė žvyro, ar rugiai, ar kviečiai iš tokių žemių (KpŽ IV 965). Gleba lubiana przez pszenicę, odpowiednia dla pszenicy, nazywa się kvietynė: Kvietynėj, ir neturės tau pyrago! (LKŽe, Užp). sposobu życia, mająca wpływ także na narodową Cześć rolników dla zbóż chlebowych ujawniają orka gleby pod oziminy na ugorze po raz drugi, nawożenie: Odwzorowujemy ziemię żytem, pszenicą (KpŽ II 554); Nic się nie sieje [na ugorze], leży on przez całe lato, i tylko przygotowuje się go pod oziminy żytnie lub pszenne (KpŽ II 554); Gdzie siano jęczmień, siano pszenicę, tam jeszcze nawożono obornikiem (PPAŽ I 545). Obfity, dobry plon pszenicy porównuje się do piasku morskiego: Ir gausybė kviečių, jog lygi smėliui marių, ir skalsa mieron netilpo (neišmatuojamas kiekis) (LKŽe, Baran). Kviečiai vertinti kaip brangūs javai: Pelnas kaip už kviečius (geras) (LKŽe, Gs); Lupa kaip už kviečius (labai daug) (FŽe, Šll); Nulupai kaip už kviečius (LKŽe, Skr); kviečiai – kainų lyginimo matas: Už kilį (kilogramą) žuvies, būlo (būdavo), pūdą (svorio matas – 16,3 kg) miltų kvietinių nusperki (DrskŽ 181). Kviečio išvaizda siejama su geltona, auksine spalva: Turiu rugelių, turiu tokia buvo mieželių ir geltonų kvietelių (LKŽe, JD). 130 JĘZYK LITERACKI | 97 Za pomocą nazw złożonych określa się pewne odmiany pszenicy. W słownikach gwarowych przedstawione najważniejsze złożenia z nazwą pszenicy odzwierciedlają jej znaczenie w życiu codziennym i jej ocenę: kvietrugiai ‘pszenica zmieszana z żytem’: Kvietrugių sėja, kad duona būtų baltesnė (DūnŽ 164); Pavasarį pasėjau kvietrugius, tai žinai, nekoki užaugo se užfiksuoti kviečio dūriniai: kvietgrūdžiai ‘kviečių grūdai’, kvietmilčiai ‘kvietiniai miltai’, kvietdirsiai ‘labai prasti, dirsėti kviečiai’, kviečiažolė ‘varpinių (ZanŽ I 828). Inne roślinę z rodziny wiechlinowatych, proso włosowate (Pranicum crus galli), nazywają w litewskich źródłach leksykograficznych.” Słowo kvietys wchodzi w skład innych nazw. Chłopi, dziwiąc się urodzajnym roślinom nieznanym ich dziadkom, kukurydzę nazywali turecką, tukinis / turecką pszenicą (LKŽ ePK, I). Pewien gatunek mchów liściastych – płonnik pospolity – nazywany jest zajęczą pszenicą. Związki frazeologiczne odzwierciedlają różne stereotypowe cechy kojarzone z pszenicą i są najlepiej widoczne w określonym mikrokontekście. Najlepszy produkt z pszenicy – placek – nazywany jest kwiatem pszenicy: Dėkui svotuliam ažu pyragėlių, ažu kviečio žiedų (d.) (KltŽ 426). Negatywna ocena sposobu życia (niechlujstwa) wyrażana jest pośrednio, poprzez odwołanie się do możliwości zasiewu pszenicy, gdy mowa o brudnym karku: Ant tavo pakarpos galima kviečius sėti (FŽe, Grš); w uszach rośnie pszenica (o człowieku niechlujnym) (ZanŽ I 828). Zwykle twierdzi się, że „porównanie jest środkiem stylistycznym służącym zestawieniu lub porównaniu jednej rzeczy bądź zjawiska z innym, aby podkreślić, wyodrębnić, uwydatnić lub sprecyzować jakąś cechę lub właściwość” (LKPŽe, przedmowa). Porównań, w których występuje słowo kvietys lub jego derywaty, nie ma wiele, jednak i one dostarczają informacji o tym, jakie właściwości pszenicy lub jej produktów dostrzegają Litwini, na przykład leniwy człowiek porównywany jest do ciasta pszennego: Matka Onosa jest jak ciasto pszenne: siedzi i patrzy (FŽe, Skr). Niezgrabny, leniwy człowiek obrazowo porównywany jest do worka otrębów pszennych: Miękki jak worek pszennych otrąb (kliń) (ZanŽ I 828). Pszenicę oceniano jako cenne zboże: Obdarłeś jak za pszenicę (LKŽe, Skr); Zysk jak za pszenicę (LKŽe, Gs); miara porównywania cen: Za kilogram ryby, bywało, kupowało się pud9 mąki pszennej (DrskŽ 181). O niespełnionych obietnicach i niezwróconym długu mówi się, że odwdzięczyć się pszenicą po śmierci, co oznacza, że długu nigdy nie odzyskasz: On odwdzięczy się po śmierci pszenicą (ZanŽ I 828). 9 Miara wagi – 16,3 kg. Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 131 Frazeologijai artimos patarlės, priežodžiai, kuriuose kaip standartizuotuose pasakymuose matyti žemdirbio požiūris į pasaulį, gyvenimo išmintis, praktyczne porady. Pszenica, wypiekane z jej mąki ciasta i rogale są symbolem dobrego, dostatniego życia, natomiast chleb – symbolem codziennego życia; w paremiach są używane antonimicznie: Nedabok pyragų, dabok, kad duonos būt (KltŽ 215); Ieškodamas ragaišio, ir prastos duonos neteksi (PPr 185, Sv); Norėk ragaišio, bet žiūrėk duonos (PPr 222, Km); Balandas sėjęs, kviečių nepjausi (LKŽe, Vdk). W paremiach podkreśla się, że podstawowym pożywieniem nie jest ciasto z mąki pszennej, lecz chleb wypiekany z mąki żytniej, bez którego žmogus neįsivaizduoja savo gyvenimo: Ragaišis nusibosta, o duona – niekuomet (PPr 227, Trg); Kasdien valgant ir pyragas nusbosta (LKŽe, Sld), be to, wyśmiewa się i ironizuje: Davė ragaišio ir kišenes prikaišė (PPr 324, Pš). 6. KATEGORIE SEMANTYCZNE, DEFINICJA KOGNITYWNA Dane litewskich źródeł leksykograficznych grupuje się według listy specyficznych cech przedstawionej przez lubelską szkołę etnolingwistyczną, tj. według istotnych parametrów pszenicy, nazywanych fasetami. [KATEGORIA ZASADNICZA] – wiechlinowate, z rodziny wiechlinowatych, zboże, ozime, jare, chlebowe, pastewne, roślina uprawna; [NAZWY, DERYWATY] – pūrai, kviečias, kviečis, kviečiukas, kvietukas, akuotis, beakuotis; [HIPERONIMY] – zboże, roślina, ziarno, ozime, jare; [HIPONIMY] – jare, białe, zwyczajne, miękkie, twarde, gęstokłose, dwurzędowe, ozime; [WŁAŚCIWOŚCI] – ulistnione, gęste, bujne; [WYGLĄD] – żółte, zielone, złote, pierzaste; [CZĘŚCI] – kwiat, kłos, łodyga (słoma), korzenie. [STANY, CZYNNOŚCI] – rośnie, zieleni się, żółknie, kłosi się; [PRZEDMIOTY] – otręby, plewy, placek, kołacz, kasza; [ILOŚĆ, LICZEBNOŚĆ] – jak las, jak mur, jak bagno, jak ściana; [OBIEKT DZIAŁAŃ] – święcony w kościele podczas Zielnej; snopy stawia się w czterech kątach domu podczas Wigilii; wraz z innymi zbożami pojawia się w życzeniach bożonarodzeniowych; podczas Wigilii rozkłada się go wraz z sianem pod obrusem; [CZAS] – kłoszenie, dojrzewanie, żniwa pszenicy; [OPOZYCJE] – z chwastami (stokłosami, głowniami, ostami, łobodami); z innymi zbożami (żytem, gryką), z roślinami strączkowymi (grochem); ze szkodnikami; z wróblami; [LOKALIZACIJA] – kvietiena, ražiena, klojimas; pakvietė, pakvietys; [ŽEMĖ] – smėlėta, ant kalno, juoda, molinga, riebi, šlapia; 132 BENDRINĖ KALBA | 97 [KOLEKCIJOS] – su javais (rugiais, miežiais, avižomis), su ankštiniais augalais (grochem, wyką), z innymi roślinami (lnem, koniczyną); [PRACA, DZIAŁALNOŚĆ] – wiązać w snopy, młócić, czyścić, przewiewać, mleć na pytel; [NARZĘDZIA] – sierp, cep, młocarnia, żarna; [ŻYWNOŚĆ, PASZA, ŚRODEK LECZNICZY, KORZYŚĆ] – placek, chleb ragaišis, chleb, różne kasze, piwo, domowa wódka; pasza (słoma, plewy, ziarno, mąka); lek dla chorych; [PRZEPOWIEDNIE, CZARY, PRZESĄDY, WIERZENIA] – ziarna, słoma; [ZWYCZAJE, OBRZĘDY] – snopy (wraz z innymi zbożami) ustawiać w czterech kątach domu podczas Kūčios, aby przyszłoroczne żniwa były obfite i urodzajne; [EKWIWALENTNOŚĆ] – z żytem; [SYMBOL] – świąt, bogactwa, obfitości, dobrego życia. Po przeanalizowaniu systemowych danych źródeł leksykograficznych (zwłaszcza gwarowych) należy podkreślić, że pszenica to zboże ziarniste, chlebowe, ozime i jare, którego ziarna i mąka są wykorzystywane do żywności i paszy; symbol świąt, bogactwa, obfitości, dobrego życia; pszenica rośnie na wyżej położonej, piaszczystej, lecz dobrze nawożonej ziemi; ceniony jako zboże chlebowe, używany nie tylko w codziennym żywieniu i do przygotowywania potraw obrzędowych, lecz także jako środek do leczenia różnych chorób; ważny element wierzeń, obrzędów itp. W kulturze narodu litewskiego, według oceny etnologów, spośród kultur zbożowych najważniejsze były żyto, następnie jęczmień, gryka i pszenica (Dundulienė 1982: 163–164). Analiza danych leksykograficznych ujawnia, że treść definicji kognitywnej10 tworzą odzwierciedlone w języku właściwości pszenicy oraz materiał językowy je uzasadniający. PODSUMOWANIE Podsumowując dane litewskich gwarowych źródeł leksykograficznych, można stwierdzić, że słowniki gwarowe kształtują następujący obraz pojęcia pszenica: pszenica dla litewskiego chłopa, rolnika, członka wiejskiej wspólnoty jest nie tylko źródłem pożywienia czy podstawą biologicznej egzystencji, lecz także znaczącą częścią językowego obrazu świata (definicje słownikowe, frazeologia, paremije, pieś10 W celu zrekonstruowania obrazu świata języka i jego jądra (wartości) wyniki badań są uświadamiane ludziom posługującym się określonym eksplikuoti pasirenkama kognityvinė definicija, suvokiama kaip naratyvas apie pasaulį (Niebrzegowska-Bartmińska 2020: 52). Kognityvinės definicijos tikslas – aprašyti, kaip dalyką językiem, tj. poznania utrwalonej w społeczeństwie i możliwej do poznania poprzez język i jego używanie wiedzy o świecie, kategoryzacji zjawisk, ich chanos, baśni) interpretacji, rakteristiką ir vertybes (Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 34; Bartmiński 1988: 169–170). Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 133 symbolem świąt, odzwierciedleniem szacunku dla tradycji, miarą wartościowania. W tradycji narodu litewskiego pszenica jest symbolem bogactwa, dobrego życia i świąt. Pszenica jako zboże chlebowe była używana nie tylko w codziennym i świątecznym żywieniu oraz do przygotowywania potraw obrzędowych, lecz także jako środek do zaklęć i leczenia różnych chorób. Analizując dane litewskich słowników gwarowych oraz Słownika języka litewskiego, ustalono, że leksem kvietys i jego derywaty występują w różnych częściach artykułów leksykograficznych: 1) jako hasło artykułu leksykograficznego; 2) w definicjach i zdaniach ilustracyjnych; 3) w ilustracjach artykułów dotyczących innych słów (np. javas, grūdas, pyragas); 4) w połączeniach terminologicznych (np. paprastasis kvietys); 5) w paremiach; 6) w połączeniach frazeologicznych. Leksykograficzna definicja pszenicy uwypukla następujące cechy kategorialne: roślina, roślina spożywcza, roślina pastewna, zboże kłosowe, zboże jare lub ozime, ziarno tego zboża, symbol świąt i bogactwa. SKRÓTY Alk – Alksnnai, rejon wiłkowyski. An – Anykščia Baran – Antanas Baranauskas (1835–1902), jego pisma. Brž – Bržai Bsg – Baisógala, teren samorządu rejonu radziwiliskiego. BsO – Pieśni z Ożkabali. Zebrał dr J. Basanavičius. Dwa tomy, 1902. Dauk – Simonas Daukantas (1793–1902), jego pisma. Dgč – Degùčiai, rej. zaraski. Dkš – Daukšia, sam. mariampolska. Ds – Dùsetos, rej. zaraski. Ėr – riškiai, rej. poniewieski. Grk – Gikalnis, rej. rosieński. Grnk – Griñkiškis, rej. radziwiliski. Grš – Grškabūdis, Šaki r. Grž – Gržiai, Pãsvalio r. Gs – Geistara, Vilkavškio r. I – Laurynas Ivinskis (1810–1881), jo raštai. Ig – Igliáuka, Marijámpolės sav. ter. Ign – Ignalinà Imb – Ibradas, rej. zaraski. 134 BENDRINĖ KALBA | 97 J – Słownik litewski A. Juškevičiusa z objaśnieniem słów po rosyjsku i polsku jazykach, I (A–D raidės) – 1897, II (E–J) – 1904, III (iki žodžio kukštuotis) – 1922, Petersburg. Jabl – Jonas Jablonskis (1870–1930), jego pisma. JD – Litewskie pieśni zapisane przez Antanasa Juškevičiusa, I–III, Kazań, JT – Kazimieras Šaulys, gwara Juodžiūnai. Kopia rękopisu przekazana przez klub 1880–1882. emerytów w Adelaide w 1988 roku. JV – Litewskie pieśni weselne zapisane przez Antanasa Juškevičiusa i wydane przez Jonasa Juškevičiusa, Pietropawlowsk: Drukarnia Cesarskiej Akademii Nauk, 1883. Jz – Jieznas, rej. preński. K – Niemiecko-litewski słownik Friedricha Kurschata, Halle, I – 1870, II – 1874. Kl – Kuliai, rej. płungiański. Km – Kamajai, rej. rakiszecki. Klvr – Kalwaria, pow. mariampolski Kp – Kupiškis Krč – Krinčinas, rej. poswolski Krišč – Jonas Kriščiūnas (1888–1973), litewski agronom, pszczelarz, pochodzący ze Stebuliškiai, powiatu mariampolskiego. Krsn – Krosna, rej. łoździejski Kvr – Kavarskas, rej. oniksztyński Lš – Liškiava, rej. orański Mrj – Mariampol Mžš – Mežiškiai, rejon poniewieski. Paį – Paįstrỹs, Pãnevėžio r. Pc – Pociūnliai, Radvliškio r. Plk – Plókščiai, Šaki r. Plv – Plviškiai, Vilkavškio r. Pnd – Pandėlỹs, Rõkiškio r. Prk – Prekulė, Klapėdos r. Pš – Pùšalotas, Pãsvalio r. RD – Pieśni Liudasa Rėzy. III wydanie pierwszego litewskiego śpiewnika. Przygotowane do druku przez M. Biržiškę, część I i II, Kowno, 1935, 1937. Rnv – Renãvas, rejon możejkowski. Sdk – Sudekiai, rejon uciański. Skp – Skãpiškis, rejon kupiszkowski. Skr – Skrsnemunė, rejon jurborski. Sld – Saldùtiškis, rej. uciański Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 135 Slk – Sãlakas, rej. zaraski Smn – Sinas, rej. olicki Sn – Sejny Srj – Seirjai, rej. łodziejski Sur – Surdẽgis, rej. oniksztyński Sv – Svėdasa, rej. oniksztyński Šd – Šeduvà, rej. radziwilski Šll – Šilalė Šts – Šatės, rej. skuodski Švd – Švedriškė, rej. ignaliński Tj – Taujenai, rej. wiłkomierski Trak – Troki Trg – Taurogi Trgn – Tauragnai, rej. uciański Up – Upyna, rej. szyłelski Ut – Uciana Užp – Užpãliai, rej. uciański Vdk – Vidùklė, rej. rosieński Vl – Veliuonà, rej. jurborski Vlž – Velžỹs, rej. poniewieski VP – Motiejus Valančius, Patarles žemajcziu. W Tylży, 1867. Vrb – Virbãlis, rej. wyłkowyski Všt – Vištýtis, rej. wyłkowyski Žl – Žélva, rejon uciański. Žmt – Žematkiemis, rejon uciański. ŠALTINIAI Aruodai.lt – Lietuvių pasakojamosios tautosakos katalogas. Prieiga internete: http://www.aruodai.lt/pasakos/repertuaras/paieska.php. AŽe – Ermanytė Irena, Antonimų žodynas, 2003 (elektroninis variantas), Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/antonimu-zodynas/. DrskŽ – Naktinienė Gertrūda, Paulauskienė Aldona, Vitkauskas Vytautas, Druskininkų tarmės žodynas, Vilnius: Mokslas, 1988. DūnŽ – Vitkauskas Vytautas, Šiaurės rytų dūnininkų šnektų žodynas, Vilnius: Mokslas, 1976. DvŽ – Dieveniškių šnektos žodynas 1–2, moksl. red. D. Mikulėnienė, A. Vidugiris, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005–2010. FŽe – Frazeologijos žodynas, sud. I. Ermanytė, O. Kažukauskaitė, G. Naktinienė, J. Paulauskas, Z. Šimėnaitė, A. Vilutytė, vyr. red. J. Paulauskas, Vilnius: 136 BENDRINĖ KALBA | 97 Lietuvių kalbos institutas, 2001. Prieiga internete: https://ekalba.lt/frazeologijos-žodynas/. JrbŽ – Jurbarko šnektos žodynas: rankraštis, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. KltŽ – Vilutytė Angelė, Kaltanėnų šnektos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. KpŽ – Vosylytė Klementina, Kupiškėnų žodynas 1–4, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2007, 2010, 2012, 2013. KrtnŽ – Aleksandravičius Juozas, Kretingos tarmės žodynas, sud. D. Mikulėnienė, D. Vaišnienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2011. KzRŽ – Pupkis Aldonas, Kazlų Rūdos šnektos žodynas 1–2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008–2009. LKPŽe – Vosylytė Klementina, Lietuvių kalbos palyginimų žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014, elektroninis variantas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/palyginimu-zodynas. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. Naktinienė, J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. Naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. LKŽ ePK – Lietuvių kalbos žodyno Papildymų kartoteka. Prieiga internete: https://ekalba.lt/lkz-papildymu-kartoteka. LKŽ eTK – Lietuvių kalbos žodyno Tarmių kartoteka. Prieiga internete: https:// ekalba.lt/lkz-tarmiu-kartoteka. LTR – Lietuvių tautosakos rankraštynas, saugomas Lietuvių literatūros ir tautosakos institute, Vilniuje. PPAŽ – Leskauskaitė Asta, Ragaišienė Vilija, Pietinių pietų aukštaičių šnektų žodynas 1–2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2016–2019. PPr – Grigas Kazys, Jonynas Ambraziejus, Patarlės ir priežodžiai, Vilnius, 1958. SŽe – Lyberis Antanas, Sinonimų žodynas 2002 (elektroninis variantas), 2-asis patais. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: https://ekalba.lt/sinonimu-zodynas/. ŠVakŽŽ – Vanagienė Birutė, Šiaurės vakarų žemaičių žodynas: Ylakių, Lenkimų, Mosėdžio, Skuodo, Šačių apylinkių šnektos 1–2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014–2015. VdšŽ – Markevičienė Žaneta, Markevičius Aurimas, Vidiškių šnektos žodynas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2014. ZanŽ – Zanavykų šnektos žodynas 1–3, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, t. 1, 2003, vyr. red. Aldonas Pupkis; t. 2–3, 2004–2006, vyr. red. Vilija Sakalauskienė. ZtŽ – Vidugiris Aloyzas, Zietelos šnektos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 1998. Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 137 LITERATURA Bartmiński Jerzy 1988: Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji. – Konotacja, Lublin, 169–183. Bartmiński Jerzy 2020: Lingwistyka kulturowa: założenia teoretyczne i metody. Przykład definicji HASŁA DARBO w Leksykonie aksjologicznym Słowian i ich sąsiadów (LASiS). – Wartości w litewskim i polskim obrazie świata 1. Założenia teoretyczne i interpretacje, Wilno, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 24–45. Bartmiński Jerzy, Chlebda Wojcech 2013: Problem konceptu bazowego i jego profilowania – na przykładzie stereotypu EUROPY. – Etnolingwistyka 25, 69–95. Dundulienė Pranė 1982: Etnografia Litwy, Wilno: Mokslas. Dundulienė Pranė 2020: Litewskie zwyczaje kalendarzowe i agrarne, Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Klimka Libertas 2015: Tradycje i zwyczaje Zanawyków. – Jesteśmy Zanawykami, red. A. Papievienė, Wilno: UAB Meno žvaigždė, 31–48. Marcinkevičienė Nijolė 2015: Tradycyjne pożywienie Zanawyków. – Jesteśmy Zanavykami, red. A. Papievienė, Wilno: UAB Meno žvaigždė, 135–160. Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 2020: Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Papaurėlytė-Klovienė Silvija 2007: Zarys lingwistyki kulturologicznej, Szawle: VŠĮ Šiaulių universiteto leidykla. Rutkovska Kristina 2021: Źródła leksykograficzne w badaniach językowego obrazu świata języka litewskiego. – Wartości w językowym obrazie świata języka litewskiego i polskiego, Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 181–200. Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Wartości w obrazie świata Litwina, Wilno: Akademinė leidyba. Sabaliauskas Algirdas 1990: Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Vaitkevičienė Daiva 2008: Litewskie zaklęcia. Formuły lecznicze, Wilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Gauta 2024-09-10 Przyjęto 2024-10-14 138 JĘZYK LITERACKI | 97 VILIJA SAKALAUSKIENĖ SŁOWNIK GWAROWY JAKO TEKST KULTUROWY: THE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF WHEAT Summary Słowniki gwarowe cieszą się ostatnio większym zainteresowaniem etnolingwistów, przy czym coraz wyraźniej podkreśla się znaczenie gwar i słowników gwarowych jako tekstów kultury, ponieważ ich twórcy uświadamiają sobie, że głównym celem słownika jest dokumentowanie, zachowywanie i upowszechnianie podstawowych przejawów kultury. Znaczna część wartości słownika wynika ze zdań przykładowych zaczerpniętych z żywego języka i ukazujących życie ludzi w określonym okresie: szczegóły życia codziennego i świąt, zmienność nastrojów i idei, wyjątkowy sposób postrzegania i oceniania świata. Zdania przykładowe ilustrujące hasła występują w wielu różnorodnych gatunkach, takich jak jednostki frazeologiczne, przysłowia retoryczne, zagadki, pieśni, bajki, zaklęcia, wierzenia itd. W artykule podkreślono, że słowo gwarowe jest tekstem należącym do określonego gatunku i ujawniającym kontekst kulturowy, w którym funkcjonuje dane słowo. Głównym przedmiotem analizy jest relacja między ludzkim istnieniem a kulturą poprzez pojęcie PSZENICY. Analiza etnolingwistyczna danych litewskich słowników gwarowych uwzględnia wszystkie informacje dostępne w haśle słownikowym, takie jak kolokacje, cytaty ilustrujące kontekst użycia hasła, synonimy, antonimy, derywaty, jednostki frazeologiczne, przysłowia retoryczne itd. W kulturze narodu litewskiego pszenica postrzegana jest jako symbol świąt i bogactwa. W folklorze pszenica często występuje w parze z innymi zbożami, takimi jak żyto, jęczmień i owies. Ludzie używają pszenicy do celów spożywczych i leczniczych od czasów starożytnych. Ze względu na swoje właściwości lecznicze pszenica zajmowała miejsce wśród środków medycyny ludowej. Pszenica jest ceniona jako zboże i wchodziła w skład codziennej diety oraz potraw spożywanych podczas uroczystości, podobnie jak wykorzystywano ją jako środek na różne dolegliwości. Medycyna ludowa wykorzystywała zarówno ziarna pszenicy, jak i jej otręby oraz mąkę. Pszenica zajmowała również ważne miejsce w różnych wierzeniach. Leksykograficzna definicja pszenicy uwypukla następujące cechy kategorii: jest to roślina jadalna, należąca do rodziny wiechlinowatych, rosnąca latem lub zimą, symbol świąt i dostatku. SŁOWA KLUCZOWE: PSZENICA, językowy obraz świata, etnolingwistyka, słownik gwarowy, definicja, jednostka frazeologiczna, paremia. VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected] Vilija SakalauSkienė. Tarminis žodynas kaip kultūros tekstas: kalbinis ir kultūrinis kviečio paveikslas 139 VILIJA SAKALAUSKIENĖ SŁOWNIK GWAROWY JAKO TEKST KULTURY: KALBINIS IR KULTŪRINIS KVIEČIO PAVEIKSLAS Streszczenie W ostatnim czasie słowniki gwarowe cieszą się coraz większym zainteresowaniem etnolingwistów, coraz częściej podkreśla się znaczenie słowników gwarowych jako tekstów kultury, ponieważ ich autorzy rozumieją najważniejsze przeznaczenie słowników: dokumentowanie, ochronę i upowszechnianie istotnych przejawów kultury. Wielką wartością słowników są zdania ilustracyjne, zapisane z żywego języka, utrwalające życie ludzi w określonym okresie: szczegóły codziennego życia i świąt, zmienność nastrojów i myśli, swoiste postrzeganie i ocenianie świata. Ilustracyjne zdania z hasłem nagłówkowym pochodzą z różnych gatunków: są to frazeologizmy, paremie, zagadki, pieśni, bajki, zaklęcia, wierzenia itp. W artykule podkreśla się, że słownik gwarowy jest tekstem określonego gatunku, ujawniającym kulturowy kontekst funkcjonowania słowa. Uwaga koncentruje się na związku ludzkiej egzystencji i kultury poprzez koncept PSZENICY. Analizując dane litewskich słowników gwarowych w aspekcie etnolingwistycznym, uwzględnia się wszystkie dane znajdujące się w artykule hasłowym: kolokacje, cytaty ilustrujące otoczenie hasła nagłówkowego, synonimy, antonimy, derywaty, frazeologizmy, paremie itd. W kulturze narodu litewskiego pszenica, zgodnie z wartościowaniem, jest symbolem świąt i bogactwa. W folklorze pszenica często jest wymieniana wraz z innymi zbożami: żytem, jęczmieniem i owsem. Już w starożytności ludzie używali pszenicy do celów spożywczych i leczniczych. Pszenicę wykazującą właściwości lecznicze wykorzystywano w medycynie ludowej. Pszenica była ceniona jako zboże chlebowe, używane nie tylko w codziennym żywieniu i do przygotowywania potraw obrzędowych, lecz także jako środek do leczenia różnych chorób. W medycynie ludowej wykorzystywano nie tylko ziarna pszenicy, lecz także otręby i mąkę. Pszenica ma również znaczenie w wierzeniach. Leksykograficzna definicja pszenicy uwydatnia następujące cechy kategorialne: roślina, jadalna, kłosowa, jara lub ozima, symbol świąt i bogactwa. ESMINIAI ŽODŽIAI: kvietys, kalbinis pasaulio vaizdas, etnolingvistika, tarminis žodynas, definicija, frazeologizmas, paremija. VILIJA SAKALAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius [email protected]