KOSMOPOLITIZMAS šiuolaikinio lietuvio pasaulėvaizdyje

54 BENDRIN TELEPHO | 97 MARIUS SMETONA Vilniaus uni e si e as Taikomosios pa lo y os ins i u es Lie u ių kalbos ka ed a ORCID id: h ps://o cid.o g/ 0000-0003-2816-5504 MOKSLINI TYRIM KRYPTYS: hé o ique, e noling is ica, bal es my hology, liaudies cul u e, genealogija, senieji aš ai, kul ū inė ling is ika. DOI: h psdoi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.03 KOSMOPOLITIZMAS ŠIUOLAIKINIO LIETUVIO PASAULĖVAIZDYJE ESMINIAI ŽODŽIAI: kosmopoli izmas, kosmopoli as, pa io as, ė ynė, kul ū a, bend ys ė, e ybė. ANOTACIJA S aipsnyje, laikan is Liublino e noling is inės mokyklos me odologijos, nag inė- jama, kaip lie u iai sup an a są oką kosmopoli izmas. Ty imas a liekamas emian- is lie u ių leksikog a iniais duomenimis, į ai ių eks ų medžiaga, jaunimo apklausos ezul a ais. Siekiama įž elg i, ką lie u iai mąs o, kai kalbėdami a ašydami pa a oja leksemą kosmopoli izmas, kokie nauji eikšmės a spal iai iš yškėja kon eks e. Remian is isų ijų lygmenų duomenimis, sin e inėje analizėje pa eikiama kogni y inė są okos de inicija. ABSTRACT Following he me hodology o he Lublin School o E hnolinguis ics, he a icle examines how Li huanians unde s and he e m cosmopoli anism. The s udy is based on Li huanian lexicog aphic da a, ma e ial om a ious ex s, and he e- sul s o a young people’s su ey. The aim is o iden i y wha Li huanians mean when hey use he lexeme cosmopoli anism in hei speech and w i ing, and wha new shades o meaning eme ge in con ex . Based on he da a om all h ee le els, he syn he ic analysis p o ides a cogni i e de ini ion o he e m. INTRODUCTION Ce a icle a é é p épa é dans le cad e du p oje inancé pa la Commission na ionale de langue Li uanienne Koncep ai DEMOCRATIJA, PATRIOTIZMAS, TOLE- Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme con empo ain Li uu io pasaulė aizdyje 55 RANCIJA e leu s an onimes e synonymes analyse ma iè e. Éc i e su le cosmopoli isme samp a à encou agé les éponses des é udian s en p épa an PATRIOTIZMO concep desc ip ion. En épondan à la ques ion Qu'es pou ous le pa io isme?, les é udian s on ou ni e , leu pensen , du pa io isme an onimes: cha inisme; la écep ion d'a an age pe sonnel au dé imen de l'É a ; haine à la mè e; ada ys ė; panique pa e nelle; an i als ybine ac i i é; son mép isemen ; non-aimance de soi e de son pays; con o misme; cosmopoli isme; globali é (globalisme). De ous les an onimes le plus sou en men ionné cosmopoli isme, donc apposésés e le considé e p incipal, cependan a a i e l'a en ion que ce aines concep s, aux é udian s appa us opposan es au pa io isme, son liés e a ec cosmopoli isme, pa exemple, globalismes, ad b iè emen se a e ue e ce e. linées ci oyennes de socié é, comme conc è es poli iques, ju idiques e du public adminis a i s Kosmopoli izmas – ai požiū is, kad, nepaisan isų socialinių, ekonominių, kul ū inių i poli inių ski umų, žmonės y a os pačios pasaulinės isuomenės na iai. Jis apima pe spek y inę socialumo aidą, ku ioje isada išsaugomos ne ik ie inės kul ū os nuos a os, be i al e na y ūs min ies i eiksmo būdai. Kosmopoli izmo p incipai leidžia i ska ina plė o i bend uomeninius kul ū os pa eldo, indi idualius asmens lais ės, demok a inius iešosios e d ės į eisinimo p incipus; aip kosmopoli izmas eiškiasi kaip dialoginės kul ū os nuos a a. Kosmopoli izmo idėja ski ina nuo adinamosios pasau- idées. Kosmopoli inė s i is de la ie publique cou e ne a žomų communica ions de liaisons dé eloppée. Cosmopoli es c oien que la communi é de la na u e humaine es une chose beaucoup plus impo an e que les di é ences de ie sociale e poli ique. L'un cosmopoli nique pensée bases des son les d oi s de l'homme, le espec d'eux ai ée comme uni e sus, ou le monde engagean chose. Cosmopoli ai déskš a socialemen , cul u ellemen e poli iquemen uniques, ou le monde engloban es socié é. Samp o auja su la seculiè e na ion, la seculiè e d oi , la seculiè e é a , le seculiè e pa lemen , la seculiè e ci oyenne é, cosmopoli ine démoc a ie ou cosmopoli inį pa io izmą. Ces adi ions de pensée cul u elle e poli ique enden à dé alue les obliga ions na ionales, eligieuses e communau ai es (PMEŽ 2007: 69; VLEe). Les acines du Cosmopoli isme emon en aux Temps de l'An ique. Comme posi i e dans une élec onique Visuo inėje lie u ių enciklopedijoje, selon An ikos kinikų e s oikų mokyklas, cosmopoli isme es uni e salioji meilė žmonijai. S oikai c oyai qu'il au pas s'éca e de son lieu d'o igine, au é léchi , commen ai e le monde meilleu pa ses choix e décisions, adop és sans excéde des d oi s ci ils. Ils n'on pas encou agé la passi i é poli ique, mais on exho é à pense su 56 BENDRIN KALBA | 97 communau é comme su ce celui plus que jus e polisą. Dans ce con ex e, la plus impo an e disposi ion ci ile a é é un ai emen égal à des compa iciens, au es polies ci oyens e non pilie s (Nie smans, Capano a 2016: 65). Mepos sa is ac ionnismu e poli iškumu cosmopoli ismo idėja b endo des g ecs dans la ê e ou e V a. p . K ., mais seulemen kinikai a éussi à la p ésen e clai emen a iculée o me (Kazlauskas 2021: 92). Cosmopoli isme e mona chie on é é deux les plus kinikus dominusios idées. Ole g and bu s oïciens é ai de éuni ie le monde ondemen de la loi commune, pa cou an la plus hau e de sa ieny ojs posi ion. Juos domino idéali uno ė, enêpian e alpinan sa yes éelle di e si é. Conséquemmen adhé an au p incipe ela i emen à la pa ie p io i é du ou , s oïciens on a i mé que la des inée de l'indi idu humain ne signi ie ien, pa appo à elle a ec la des inée oikumenos, de même que l'âme humaine es menkniekis, pa appo à elle a ec l'âme cosmo (même 104). Sophis es, su o mula en panhelenisme idėją, in iechiančią jung is dans pla esnę pou habi uelle ille‐é a ybę socié é, encon è en a ec poliu idèles g ecs pasiopposi ionnemen . Des illes g ecques ci oyens é ai é angima plus la ge, du di e na ionnel, cosmos idéen, mais la ille di é en es popula ions lieu de commun exis ance o ma osi comme cosmopoli isme o igines. Cosmopoli isme sie inas a ec A is o èle bend ažmogiques ami ié des ela ions g aduel éla ė imo idėja. Ce e idéeją conséquemmen dé eloppé pa I. Kan as, c éan pa aulo la concep ion de l'associa ion ci ile e che chan celle modele selon uni e salų na u os planą (h ps://www. le.l /s aipsnis/kosmopoli izmas/). Alexand e le G and c éée commune Ry ųVaka ų oikumena isha dé les mu s poli iques du monde g ecques, en o çan ou e l'humani é en ép eupicius cosmopolio idėją (Kazlauskas 2021: 71). Long emps ap ès Sh iečiamojo amžiaus cosmopoli isme a é é associé a ec l'éli e, in ellec uels e exil ep ésen an s, qui pou ce aines con ic ions poli iques e ci cons ances ainsi que philosophiques pažiū ų on é é considé és plu ô comme des ci oyens du monde, e non d'un ce ain lieu. Aujou d'hui philosophes in es igamąie concep à discu e men alemen ni eau, plus p écisémen , pou eux in é essan es lui cosmopolis le g and e pe i . Voici A ydas Schlioge is p é end que An b isées c'es -à-di e, oujou s e isu indi idualisuo es les lignes d'ho izon se encon en e se sépa en deux ondiniai sandai cosmopolio: egimo Dangaus au ė e egimos Žemės au ė, e Skyus es ous les indi idus cosmopolio pè e, e la Te e es ou es les indi idus cosmopolio mè e, e abi cosmopolio au ė es de ous les mo els e immo els nidds, indi i e hom ine, e jon nama joksidas ne peu so i de hommé ine de so e que ne- Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme du con empo ain li uanien mondeė aizdyje 57 besug įž ų, e n'aucun mo el ou immo el ne peu nebaudžiamas nupce les acines, le elian a ec les en ailles du cosmopolio, e seulemen globalismes ou idéalismes k ailés peu en pense , que e inie sommeil e e nin sommeil e ne oi , ceux qui di so i ons e ne e iend ons, ca no e pa e nelle nes là où men i Ka so Auk ė (Šoge liis 2011: 280). Cosmopoli isme p oposen les sociologues e an h opologues qui pa icipen ac i emen dans les discussions e eche ches discu an la no ion de Cosmopoli isme de dis ingue cosmopoli isme comme mo alinį ou poli ique poin de ue ainsi que no ma i inį‐philosophį con ic ion e empi inį‐anali inį cosmopoli isme. Il es a i mé que l'ancienne idée de cosmopoli isme doi ê e enou elée en elian elle a ec des conc è es éali és sociales, e philosophie, comme cosmopoli isme moyen de connaissance, a changéisli isme concep uel dé inie scindan is ypes de cosmopoli isme: mo alinį, poli inį e cul u ellemen . Le i sociologija (Kuzneco ienė 2013: 172–173). Ge a das Delan y kosmopo- cosmopoli isme mo alis basé uni e salia cosmopoli ine é ika. Kosmopoli ines é ikos cen e uni e sellemen l'humani é communau é loyalus indi idas. Poli inio cosmopoli isme concep ions se scinden en o s e aibles. La p emiè e cosmopoli isme lien a ec les de niè es décennies appa u ie e besiklos ančia nou elle poli ine o d e e ansna ionaline démoc a ie, pe žengiančia limi es na ionales de l'É a . Silpnųjų concep ions axe cosmopoli ine ci oyenne é, appa aissan en nyks an des limi es clai es en e les d oi s in e na ionaux e na ionaux humains, e la econnaissance que les d oi s de pa icipa ion dans la communau é poli ique doi en ê e dé inis guidé pa la ésidence, e non pa des concep s d'o igine ou de naissance. Le cosmopoli isme cul u el se o me e s'exp ime pa mul i ude de s uc u es na ionales e locales de chai us moyens, appa aissan comme leu s in e ac ions a ec globaliais p ocessus conséquence (Delan y 2006: 28). Cosmopoli isme es lié a ec mondialisa ion, donc comme pa io ime an onimą elle la men ionnai e les é udian s. Globalisa ion dé ini les ex e nes di e s collec i s des da ins liens, cosmopoli isme la in e ne sociale e poli ique sa i okos kai ą. Les deux concep s e lè en le quo idien de la ie d'expé ience e d'iden i é changemen s, ansme en u olusie s e immédia s des ela ions dialec iką. Globalisa ion es des humains e sociomenies de ela ions, p incipalemen économiques, in ensi é a ion e dé eloppemen , à cause de cela apides augmen e mu uelle dépendance, des É a s e leu s on iè es signi ica ion diminue, monde de plus en plus ien ises. Bien que ce soi plus des ma chandises, capi al, des gens, de l'in o ma ion e des echnologies mou emen en e les É a s du monde, mais il a in luence à di e s domaines de ie. Selon les c i iques de mondialisa ion, les liens de plus en plus é oi s en e le monde on des e e s néga i s su combien de pays‐ 58 BENDRIN KALBA | 97 d'un pays cul u e, encou age les di é ences adi ionnelles nykimą, supanachemen , s anda diza ion ou p édaujan ie des É a s du monde É a s-Unis d Amé ique cul u els populai ioses acquisi ion dans d'au es pays. Les ape çus héo iques ici ésumés ansme en des poli ologues, philosophes e sociologues une app oche e s cosmopoli isme comme phénoménie, e l'objec i de ce a icle en enan Lublin e noling is icas schooles me hodologies1, ou ni linguis icinį požiū į: commen les ai s du langage mon en , ce que les Li uaniens signi ien le concep cosmopoli ism, quels e lal ių elle. Au que ce a icle es nou eau pa mi les linguis iques eche ches e complildo au es domaines spécialis es insž algs. Au bu d'a eind e les âches sui an es se posen : 1) é udie , quels connaissances su le concep é udié ou nissen les données des sou ces lexiquog aphiques Li uaniques; 2) discu e des ésul a s du sondage des é udian s e dé e mine à qui les jeunes associen ce e no ion; 3) su la base de di é en s ex es, discu e la signi ica ion du concep e e lal ius; 4) dé ini des concep s cogni y inę dé ini ion. Lo s de l'exécu ion de l'enquê e es appliquée kogni y inės de inicijos mé hode, comme il es comp is dans Lublino e noling is ikos mokyklos sinėje sys ème, dans di e s ex es) encodé nau os įkū ėjų. Pagal me odologiją, koncep o ap ašą suda o ys dalys: sis eminiai duomenys, apklausa i į ai ūs eks ai (S‑A‑T), odėl s aipsnį suda o ys pag indinės dalys: „Kosmopoli izmas lie u ių leksikog a ijoje“, „Jaunimo požiū is į kosmopoli izmą“, „ Kosmopoli izmas medijų eks uose“. Iš adose pa eikiama kosmopoli izmo kogni y inė de inicija. Medžiagos inkimo i a ankos būdai pa eikiami kiek ieno sky iaus p adžioje. Ty imas galė ų bū i įdomus iek sociologams, iek iloso ams bei ling is ams, aip pa poli olo- gams i apsk i ai isuomenei, ku i domisi, kaip kalboje (g ama inėje, lek- pasaulė aizdis am ik as bend uomenes (šeiminę, ie inę, egioninę, au inę) konsoliduojan- is i jų apa ybę lemian is eiksnys. 1. KOSMOPOLITISMAS LIETUVI LEXICOGRAPHIE Pou ce chapi e d'é ude, le ma é iel es ecueilli à pa i du sys ème E.kalba soumis des Li uu iens langues dic ionnai e, Daba ines Li uiniens langues dic ionnai e, Bend ines Li uanies langues dic ionnai e e de l'imp imé Ta p au inių mo s dic ionnai e (2013). Li u ių kalbos žodyne (LKŽe) cosmopoli isme dé ini comme an ipa io inė idéologie espèce, econnaissan an dans son ė ne ou le monde, a me1 Liublino e noling is ikos me odologija dé aillé p ésen a y a monog aphijās Ve ybės lie u io pasaulė aizdyje (2017) e Kalba. Nau a. É a (2019). Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme con empo ain du Li uu io pasaulė aizdyje 59 ai s du langage il ne empli plus e ne enou elle, aup ès leksinės signi ica ion es cosmopoli isme (so .) sp. À l'in e na ionalisme p olé a ien an i nacionalines pa io ines adicijas i nacionalinę kul ū ą’. Kadangi LKŽe y a baig inis XVI–XX a. lie u ių kalbos leksikos šal inis, naujais éac ion in e na ionale con ep éhine cosmopoli isme (so .) sp. Ainsi, eikiami du so ie mečio pa yzdžiai: Viena iš bu žuazinės ideologijos liekanų signi ica ion poli isée, e lé e de ce emps so ié ique poin de ue e s d'au es pays éali és: ce qui n'es pas dans so ié ique sys éme, s'appelle bu žuazine liekana, idéologie, ne con ien pas p o- le a iniam in e nacionalizmui. Žinoma, kad šiuolaikinio su okimo y imui ai nieko neduoda. „Daba inės lie u ių kalbos žodyne“ (DLKŽ8e) pa eikiamas iš esmės oks pa eikšmės aiškinimas: ‘p iešinga pa io izmui ideologija, skelbian i ė y- ne isą pasaulį, a me an i nacionalines adicijas i nacionalinę kul ū ą’. „Ta p au inių žodžių žodyne“ (TŽŽ) analizuojamo žodžio leksinė eikš- mė y a ‘ isuomeninės poli inės pažiū os i ideologija, eigian i, kad žmogaus ė ynė y a isas pasaulis; sa o i k . au ų adicijų, kul ū os, gy ybinių in e esų nepaisymas, niekinimas’. Šiame žodyne leksema kosmopoli izmas y a k eipiama į leksemą kosmopoli as. Čia paaiškinama žodžio kilmė – [g . kosmopoli ēs – pasaulio pilie is], o apib ėž yje, šalia o, kas pasaky a ašan apie kosmopoli izmą, p idu iama, kad ai žmogus, ne u in is pa io izmo. „Bend inės lie u ių kalbos žodyne“ (BLKŽ) laikomasi LKŽe i DLKŽ8e eikšmės apibūdinimo – ‘p iešinga pa io izmui ideologija, skelbian i ė y- ne isą pasaulį, a me an i nacionalines adicijas i nacionalinę kul ū ą’, pa eik i du pa yzdžiai: Kosmopoli izmas susijęs su globalizacija. Tau ines e ybes pakeis i kosmopoli izmu. Leksema kosmopoli izmas y a edinys iš kosmopoli as. Pas a ojo eikšmė LKŽe es déc i e comme ‘žmogus, n'ayan pas le sen imen de pa io isme, a ūkés de son pè e-née in é ê s, é ange à son na ion, a ec paniekinime ega dan en sa cul u e. App éėž is co elien a ec le edinio dé ini ion, seulemen dans ce cas accédai son de cul u e, la na ion mép isemen . DLKŽ8e ou ni quelque au eokié dé ini ion: ‘žmogus, n'ayan pas pa io izme, a ūkęs de son pè elandes, nau s in é ê s, cosmopoli isme shalininkas. Ainsi accen uée non seulemen le manque de pa io‐ izme, mais aussi la enue de l'idéologie. Depuis LKŽe, DLKŽ8e e BLKŽ di es signi ica ions on oi que cosmopoli isme niegie ou , ce qui se liai a ec le pa io isme: adi ions, la cul u e na ionale. E de TŽŽ il s'a è e, que cosmopoli e hai non seulemen son, mais e des au es 60 BENDRIN KALBA | 97 na ions de adi ions, cul u e, i ybinius in e esus. BLKŽ exemples co elien a ec des an onimes p oposés pa les é udian s e in oduisés an onimes cosmopoli isme conce ne a ec la mondialisa ion e es des aleu s na ionales an ipodes. 2.JAUNIMO POIUURIS Dans COSMOPOLITISM Comme éc i éc i à l'en ée, les é udian s, épondan à la ques ion Quel me es le pa io isme?, comme un des an onimes on indiqué cosmopoli isme. pa eik a jokių kosmopoli izmo e inimų, ačiau žiū in į lie u ių kalbos leksikog a inius šal inius jus i, kad šiai są okai a si su eikiama neigiama eikšmė, nes pa io izmas iek s uden ų, iek medijų eks uose dažniausiai e inamas eigiamai, no ima jį puoselė i i jo moky i. Todėl įdomu, kaip s uden ai e ina są oką kosmopoli izmas, kai, laikan is me odologijos, klau- siama ieno klausimo: Kas man y a kosmopoli izmas? Šiuo ikslu 2023 m. ko o–balandžio mėnesiais bu o a lik a VU pi mo i an o ku so s uden ų (lie u ių) apklausa, joje daly a o 104 Filologijos, Filoso ijos, Is o ijos, Ko- Bien qu'il n'y ai alo s munika ions, Medicines, Ma héma iques, Physiques, Teisės e Gam os sciences acul és de é udian s. Apdo ois le ma é iel ecueilli selon la mé hodologie de l'école d'e hnoling is ic de Ljubljana, il es appa u que les desc ip eu s les plus conc e s son commun ys ė (16%), pe sonne ci oyen du monde (12%), éconcilia ion, ieno ė (4%), appa enance au monde, non à un lieu (4%), monde, les peuples unenybė (9%), olé ance (6%), ou e u e (5%), hos ile au pa io isme (4%), objec i commun (16%), uni é cul u elle (4%), au es desc ip eu s ne dépassen pas les 4%, espace commun, in é essan s e p écieux (2%), ision libé ale de la socié é (2%), globalisa ion (1%). (1%), un ensemble d'idées, opposé au na ionalisme (1%). En éme an leu s opinions, la desc ip ion du cosmopoli isme les épondan s le plus sou en (70 % des épondan s) commencen pa le mo idéologie (ce e idéologie...), 20 % idėja (ca idėja...). Il es di icile de di e si c'es conscien a osena, ou impulsi e, cependan les é udian s des 1 e 2 cou s de aien déjà oi la di é ence de signi ica ion, ca selon DLKŽ8e idėja (3 signi icme) ‘sous- ondemen , essence mondialisa ion, p incipe de poli ique, e ideologija isu ‘omenės sluoksnių, g upių pažiū ų, idėjų sis ema. Ap a ian desc ip o ius da an age en ce e di é ence de signi ica ions ne ien pas comp e, ces leksemes neišskil os e comme des desc ip o ia dis inc s. Les é udian s semblen que le mieux e lè e l'essence du concep cosmopoli isme ell ys é, sussiéga ion, ieno ė, objec i commun: idėja/mo emen , Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme du con empo ain li uanien pasaulė aizdyje 61 qui che che au an de plus g andes communions, la pou sui e d'un bu commun, des communau és plus é oi es; la pe spec i e comme si ou es dans un monde en commun, monde, peuples unenybė: c'es comme monde unenybė, homme a des possibili és in inies de connaî e monde; une commune na ion, socié é. Ainsi, leu pensen -ils, c'es aspi amybė communau é, dans laquelle dispa aî les di é ences, elle es unie pa des objec i s communs, ou e des possibili és in inies de connaî e le monde, e ce e connaissance enco e plus suc an e su ienja. Ainsi se c ée un espace commun, l'in ég i é des cul u es, e l'homme de ien ci oyen du monde: l'homme es un habi an du monde en ie , e non pas quelquequ'un d'un seul É a ; Ce concep signi ie que ou le monde es un espace commun e chaque homme es un ci oyen de ce espace; socialinė idéologie, a i man qu'une pe sonne es ci oyen du monde e eje an ou e so e de dis inc ions e hniques; signi ie ou e so es de on iè es aboli ion en e les É a s du monde, les peuples, conce an ou e l'humani é comme un ou commun; l'homme ne se a ache à aucune na ion ou g oupe, se pe çoi comme ou un ci oyen du monde, ne s'iden i ie pas a ec conc è e na ion, ace, na ion; le poin de ue que chaque homme es une pa ie impo an e de ou monde/ i an ; idéologie, qui se mani es e pa l'in ég i é des cul u es. Des éponses il n'es clai , si ce e communi é, les pa icula i és e hniques anéan is son un posi i ou un néga i suje à l'homme con empo ain, yškesnė nuomonė s'es exp imée que dans un seul sondage: C'es une elle de la ision humaine, quand nep eso išama à un seul pays, e se sen chi comme ci oyen du monde en ie . Cependan alo s issi ina ou susilpnée amou é à sa pa ie, kin hine, diminè e pa io isme. Ces é udian s n'on pas pa icipé au sondage de pa io isme, donc la éponse con i me une ois de plus que enco eė a des jeunes gens, acc ochés aux leu s na ionales aleu s, e leu enoncemen ils é alue aien néga i emen . Comme connu de concep es KALBA, TAUTA, VALSTYB, ZEM (Sme onienė, Sme ona, Ru ko ska 2019; Sme onienė, Sme ona, Ru ko ska 2021), les Li uaniens son ès a achés à leu e e, dans laquelle on leu pa le de li uanien, ga de des Li u iški pap očiai, ca ac é is ique meilė à leu pays, a, quelle qu'elle soi , e le cosmopoli isme encou age à enonce à une appa enance à un lieu conc e (nim inės, ė iškės), é igé au monde, pas à un lieu conc e , au monde, à la na ion; l'idée que ous les gens son du monde en ie , e non pas une pa ie de e i oi e ou communau é pa iculiè e; idėja, qui signi ie que l'homme appa ien au monde comme communau é, mais pas conc è emen au pays ou nau ai. Les Respondan s cosmopoli isme associoien se a ec ole ancia ( ole ancia di é en es cul u es, cou umes, aces; pakan umas, au es na ionali és accep a ion), ca seulemen ainsi possible c ée commun, uni ique ha inį dans le monde. Le monde cosmopoli e es ou e à n'impo e quelle cul u e, mais quels peuples, donc 62 BENDRIN KALBA | 97 demeu e que même 5 pou cen des enquê ées accen uen elle monde d'ou e u e. Une ques ionnai e p ésen e un exemple de el modèle ou e c'es l'UE, ca ici i an le épondan se sen i esąs lib e, ne a žomas, puįs oyage là où eu : Pou moi pe sonnellemen cosmopoli isme immédia emen associeojasi a ec l'Union eu opéenne. Bien qu'elle ne soi pas globale à l'échelle du monde, e même ne englobe pas ou le con inen eu opéen, cependan son p op e essence me e lè e le concep de cosmopoli isme. l'Union eu opéenne es un el da inys dans lequel nous sommes ous ci oyens eu opéens, nous ne sommes pas i žomi oyage , pa ou nukeli és capames nous con e sbées, en dépi pų, e cela donne la possibili é,,pe silauž i pa ous les cul u els, adi ionnels di é ences, di e ses kalbų ski umo, aip pa esame mokomi demok a ijos, lais ės i lygybės p inci- poli iques pugiu es e pan. Impo an e ce que l'é udian accen ue, que chez nous la démoc a ie e d'au es ondamen ales aleu s son enseignées, donc con empo ain jeunesse mènes o au emen , leu s aleu s sussiku en eux-mêmes, comme ils eux-mêmes p é enden , ugdomas libe alus दृष्टिको is à socié é: libe alus दृष्टिको is à socié é sans išski s ymų .y. ous uni o mes. S uden es pensen , cosmopoli isme es encou agé e mondialisa ion: sans un, ko bien, au ai e l'au e. Dans plusieu s enquê es cosmopoli isme a en é de dé ini pa an onimes. Même 4 pou cen des enquê és p é enden que c'es hos ile au pa io isme idéologie (ideologija, hos ile au pa io isme) ou idées ou uma, opposée au na ionalisme (Tai idées ou uma opposée au na ionalisme. É an donné que le na ionalisme es di igé e s son pa ie nepe dê ée élé a ion, se elian à un ce ain home ownja É a , son a ibu ion de son iden i é à un ce ain e i oi e de l'É a , alo s qu'cosmopoli isme doi ê e comp is comme ou e une opposi ion). A achne la a en ion, que pou ces épondan s le concep cosmopoli isme n'es pas accep able, ca cosmopoli isme comme phénomène se mani es e niquinim des aleu s des na ions (Kosmopoli isme se mani es e niquinim des aleu s des na ions), e le na ionalisme a une conno a ion posi i e, ca ce n'es pou eux pas un ex ême na ionalisme ou cho inisme, seulemen un lien a ec son pays, a ec sa pa ie. Exac emen un el poin de ue co élie a ec les sou ces de l'lexicog aphie Li u iška données dé ini ions de cosmopoli isme. Essen iellemen il au econnaî e que l'in oduc ion p ésen ée Poli ikos mokslų enciklopedinio žodyno e Visuo inės lie u ių enciklopedijos disposi ions co esponden é udian s exp imés men is, jeunes concep ą sup an a ne iena eikšmiškai quelques-uns cosmopoli isme es néga i éškinys, ca naikina na ionnes aleu s, au es c'es ien de néga i non a oi concep , mon an ou e u e, commun um e espec aux au es na ions, leu s cul u es. Ainsi jeuneimo samp a a ne sa is ai plus dicynes di es de dé ini ions. Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme con empo ain du Li uu io pasaulė aizdyje 69 (19) Ne iesa, que cosmopoli as es sansšaknis e benamis. Ul akosmopoli e, dé es an ses acines, peu ê e el e de ien . Il es acile ê e cosmopoli e à celui qui a maisons e acines: mig uok comme oiseau, sk ajok comme hollandais, mais oujou s pou ai- u nu û e dans son niddà, que e quelle e hninès g oupe medyje il se ai suuk as. (h ps://www.l y as.l /kul u ais o ija in e p e a ion/2011/0103/news/nep iklausomuju‐kelias-e nokosmopoli ismo-link-557494- 6) (20) Kosmopoli inismen son pe mission ne sesunaikina na ion iali é essen iellemen , même si nous pa lions de mul ina ionali é, quand les pa en s son de di é en es na ionali és ou même de aces. Tiens chacun, espec an conc e s couoks du pa imoinie, peu c éa i emen in e p é e lui e son iden i é. (h ps://www.l y as.l /kul u ais o ija/2011/0103/news/nep iklausomuju‐kelias‐e nok- osmopoli ismo‐link‐5574946) (21) De ce poin de ue le cosmopoli isme pu as de ien impossible. Pou cela au ai , que des p é endus poli iciens) n'ai ni l'un, ni l'au e. Ni ici quoi au iška, ni ici quoi kosKo bon, cosmopoli ismo, globaliza ions baimė es g andokai išnyk ų galimybė klaus i: „Iš ku u?“ Abs ak us a sakymas: „Iš Eu opos“ (sup ask, aš pasisakau už „ aka ie iškas e ybes“ pe se) nieko ne eiškia, nes Eu opa y a daugialypė, daugiakul ū ė. Jos e ybės ski ingos, egionai puoselėja sa ą is o inę a min į, nacionalinius jausmus i įsi ikinimus. Įmanomas ik nacionalkosmopo- li izmas kaip a i umas į ai o ei, nep a andan au en iško yšio su sa o au a. (h ps://www.l y as.l /kul u a/is o ija/2011/03/10/news/nep iklausomuju‑ke- lias-e nokosmopoli izmo-link-5574946) (22) Ta bala, ku ioje mes gy ename, as mužikiškumas (nuo ele izijos ž aigždžių iki o e di ée. c'es cons ammen pa lé, ils son soi is-à- is che chés, ou s'e o ce- -on mopoli iška. (h ps://www.del i.l /news/daily/li huania/e‑aleksand a icius‑lie‑ u iams‑ uks a‑i ‑kosmopoli iskumo‑i ‑nacionalizmo.d?id=61708915) de nie . Déjà éc i su le cosmopoli isme g iešimąsi dans la cul u e, cependan ci-ap ès ci ée a icle i an é di clai emen que des en an s dessis ils ne onc ionne (23): (23) Les en an s dessis e con eu s cosmopoli isme ne onc ionne pas (h ps:// e.l /naujienos_cul u e_noujienos aiku_piesi /pasaku‐kosmopoli izmas‐ne ei- kia‐) Dans les é udes scien i iques nous lisons e dans les é udes similai es. V. Vi kienė a é udié cosmopoli iškumą dans l'a e ai conclue que dans l'a cosmopoli isé con empo ain l'iden i é du na ion se mani es eškos aki aizdžios, ca l'a comme niekad ligi šiol socialus e é lexi us (Vi kienė 2005: 5964). A. Samala ičius dou e égalemen , si nuisąs a imai su la cul u e globalėjančios, qu'il oi non seulemen publiis ique, mais aussi académiques éc i s, scien i iques con é ences, son ondées: Nes able, pe mainingme, globalisa ion des p ocessus conquis dans le monde pa adoxalemen en o cée p ise de acine e iden i é po eikis (Samala ičius 2003: 19). Li e a u es che cheuse M. Kučinskai- 70 BENDRIN KALBA | 97 kumo e Li u iškos apa ybės sandū a, ačiau labai abejo ina, si possible ės omanai seulemen con i me, que le Li u is ė analiza o G. G ušai ės, V. Rykš ai ės, U. Kaunai ės i Z. Čepai ės oma- nus, išleis us 2010–2017 m. Jos pas ebėjimu, aiškiai ma y i kosmopoli iš- néanmoins ilgisi son pè eynées, ją sap‐ nuoja, eu conse e lie u išką gim ąją apa ybę iš in i. Naujausi G. G ušai ės, V. Rykš ai ės i U. Kaunai- pa a dę, e a ec ja e ses châ eaux e his oi e. Ainsi inco ec d'a i me que la jeune géné a ion ne eu appa eni à aucune na ion e che che de eni jamais sėsliai ne enančiais pasaulio žmonėmis (Kučinsíme, als ybe. kai ė 2019: 133). Kaip sua in i du k aš u inumus – puolimą į kosmopoli izmą i baimę, kad jis sunaikins s a biausias žmonijos e ybes, – ge iausiai y a pasakęs S. Šalkauskis. Ano jo, bū en au inis pa io inis auklėjimas u ė ų apsau- go i als ybės piliečius iek nuo ienašališko ag esy aus nacionalizmo, iek i nuo abejingo au os e ybėms kosmopoli izmo. Šalia au inio auklėjimo bū inas i a p au inis auklėjimas siekian solida ių lygia e čių san ykių a p au ų (Šalkauskis 1933). IŠVADOS Iš leksikog a inių šal inių leksinių eikšmių i pa yzdžių galima sup as i, kad kosmopoli izmo są oka apima ik neigiamas ypa ybes. Kosmopoli as niekina sa o i ki ų au ų sa i umą, pa io izmą, adicijas, kul ū ą, au ines e ybes. Jaunimas kosmopoli izmą e ina d ejopai. Vieni s uden ai šią są oką sieja su ole ancija, bend ys e, ienybe, galimybe pažin i pasaulį, o pažini- mas da labiau sua ina i su ienija, ad a si anda iena bend a au a, u- in i i bend ą ikslą, kul ū ą. Ki iems šis eiškinys kelia neigiamas min is, nes kosmopoli izmas y a p iešingas pa io izmui, ku is susijęs su gim ąja Su les po ails In e ne , l'é alua ion cosmopoli isme es égalemen he e ogène: de un ex émi é, quand le phénomène es é alué exclusi emen néga i emen , jusqu'aux posi i es aspec s du cosmopoli isme paieškų e sa jus i ica ion. Posi i emen é aluan cosmopoli isme accen uen l'ou e u e à d'au es cul u es, olé ance, mode ni é. Cosmopoli isme ad e snai es le oi comme an i e i ude, ca inamas É a s les mu s, la na ion spi i uelles aleu s. enco e d'au es che chen cosmopoli isme e na ionalisme des poin s de con e gence e p é enden qu'ils les lien dialec is e abipusès dépendome é lien, naî le concep libe alus nacionalis- Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme du con empo ain Li uu io pasaulė aizdyje 71 as, lequel se soucie des au es na ions wello ė, mais il ne che che pas à s'épa gne de son na ion, e e, née place. Pascu e des oix, que cosmopoli isme, globalisa ions peu é es bienokai exagé ée, que dou eu e, s'il es possible é eind e la na e iden i é. La si ua ion ac uelle pou l'ins an esen i pa idu į ni cosmopoli iška, ni au iška. Su la base de l'analyse S‐A‐T, il peu ê e a i mé que aujou d'hui le cosmopoli isme pou les Li uaniens es : – p iešinga pa io izmui, au iškumui ideologija; – au inių e ybių niekinimas; – bend ys ė; – pasaulio, au ų ienybė; – ole ancija; – a i umas; – p iklausymas pasauliui, ne konk ečiai ie ai; – mode numas, šiuolaikiškumas. ŠALTINIAI BLKŽ – Bend inės lie u ių kalbos žodynas, y . ed. D. Liu ke ičienė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2013–2023. P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l / bend ines‑lie u iu‑kalbos‑zodynas/ [žiū ė a 2023‑03‑10]. DLKŽ8e – Daba inės lie u ių kalbos žodynas (in e ne inis), y . ed. S. Keinys, 8‑as pa ais. i papild. leid., Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2021. P iei- ga in e ne e: h ps://ekalba.l /daba ines‑lie u iu‑kalbos‑zodynas/. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas, 1–20 (1941–2002), ed. kolegija G. Nak inienė, J. Paulauskas, R. Pe okienė, V. Vi kauskas, J. Zaba skai ė, y . ed. G. Nak- inienė, e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2008 (a naujin a e sija, 2018). P ieiga in e ne e: h ps://ekalba.l /lie u iu‑kalbos‑zodynas. PMEŽ – Poli ikos mokslų enciklopedinis žodynas, a s. ed. A. Jankauskas, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla, 2007. TŽŽ – Ta p au inių žodžių žodynas, edak o ių a yba A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Ku kulis, V. Račiūnai ė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma li e a, 2013. VLEe – Visuo inė lie u ių enciklopedija (elek oninis a ian as), Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos cen as. P ieiga in e ne e: h ps://www. le.l / [žiū- ė a 2023‑04‑06]. alkas.l biciulys e.com del i.l l y as.l 72 BENDRINĖ KALBA | 97 l .l pasauliolie u is.l sc.bns.l 3.l e.l z.l LITERATŪRA Delan y Ge a d 2006: The Cosmopoli an Imagina ion: C i ical Cosmo- poli anism and Social Theo y. – The B i ish Jou nal o Sociology 57(1), 25–47. Donskis Leonidas 2002: Nacionalizmas i globalizacija: XXI amžiaus iššūkiai Lie u ai. – Kul ū os ba ai 10(455), 8–15. Kazlauskas Raimondas 2021: Poli iškumo k izė. Indi idas i kosmo- polis. – Sociologija. Min is i eiksmas 2(49), 70–146. Kučinskai ė Ma yna 2019: Tapa ybės ans o macijos naujausioje lie- u ių mo e ų p ozoje. – Oikos: lie u ių mig acijos i diaspo os s udijos 28, 125–140. Kuzneco ienė Jolan a 2013: Me odologinis nacionalizmas i naujasis kosmopoli izmas mig acijos y imuose. – Filoso ija. Sociologija 24, 171–178. Lahayne Holge 2020: Pilie inė eligija: Tocque illeʼo a Rousseauʼo keliu? Valdžia, Bažnyčia i pilie inė eligija (II). P ieiga in e ne e: h ps://www.be na dinai. l /pilie ine‑ eligija‑ ocque illeo‑a ‑ ousseauo‑keliu‑ aldzia‑baznycia‑i ‑pi- lie ine‑ eligija‑ii/ [žiū ė a 2023‑12‑30]. Nie smans Nancy, Capano a I ena 2016: Rne oblicza kosmo- poli yzmu. – Obywa elskość 2.0 : zaangażowane na acje o obywa elskości młodych mieszkańców Li wy i Polski, pod edakcją Ma celiny Jakimowicz i Ma eusza Siko y, Bydgoszcz: O icyna Wydawnicza Epig am, 63–76. Radž ilas Vy au as 2017: Kelios pas abos pos mode niosios globaliza- cijos p ieš a a imų klausimu. – Logos 93, 6–15. Ru ko ska K is ina, Sme ona Ma ius, Sme onienė I ena 2017: Ve ybės lie u io pasaulė aizdyje, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Samala ičius Alman as 2003: Globalizacija, nacionalinė kul ū a i apa umas. – Kul ū ologija 10, 10–20. Sme onienė I ena, Sme ona Ma ius, Ru ko ska K is ina 2019: Kalba. Tau a. Vals ybė, Vilnius: Vilniaus uni e si eo leidykla. Sme onienė I ena, Sme ona Ma ius, Ru ko ska K is ina 2021: Žemė. Mo ina. Duona, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Šalkauskis S asys 1933: Lie u ių au a i jos ugdymas, Kaunas: Sakalas. Šalkauskis S asys 1995: Raš ai 4. Vilnius: Min is. Ma ius sMe ona. Kosmopoli isme con empo ain du Li uu io pasaulė aizdyje 73 Šlioge is A ydas 2011: Lie u iškosios pa aš ės, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. Vi kienė Vi ginija 2005: Pa i ies įsisąmoninimas a ba au inio iden i e o ap aškos šiuolaikinėje Lie u os dailėje. Liaudies cul u e 5, 5965. Reçu 2024‐04‐14 Adop é 2024‐04‐30 MARIUS SMETONA COSMOPOLITANISM IN THE MODe n LITHUANIAN WORLDVIEW Summa y Cosmopoli anism is he iew ha , malg é all social, economic, cul u al, and poli ical di e ences, people a e membe s o he same global socie y. Cosmopoli ans belie e ha he commonali y o human na u e is mo e impo an han di e ences in social and poli ical li e. Cosmopoli anism is linked o globalisa ion and was men ioned by s uden s as an an onym o pa io ism. Il dé ini he ex e nal ela ions be ween di e en collec i e o ma ions, alo s que cosmopoli anism e e s o an in e nal change in social and poli ical sel ‐pe cep ion. F om Li huanian lexicog aphic sou ces, i is e iden ha cosmopoli anism nega es e e y hing associa ed wi h pa io ism: adi ions, na ional cul u e. F om he Dic iona y o In e na ional Wo ds, il es cla i ié que cosmopoli ans non seulemen igno en hei own bu aussi he adi ions, cul u e and i al in e es s o o he na ions. Examples om he Dic iona y o S anda d Li huanian Language (BLKŽ) co ela e wi h he an onyms p o ided by s uden s and he an onyms desc ibed in he in oduc ion: cosmopoli anism is associa ed wi h globaliza ion and e e ed o as he an i hesis o na ional alues. Les jeunes gens pe ce en he concep ambiguusemen : o some, cosmopoli anism is a nega i e phenomenon because i des oys na ional alues, while o o he s i is a concep wi hou any nega i e conno a ions, showing openness, inclusi i y, and espec o o he na ions and hei cul u es. In media ex s, cosmopoli anism is also une enly unde s ood, wi h he axiological image o he concep being close o he unde s anding o young people. Plus p écisémen , le con empo ain Li uanien pe spec i e su le concep emb asse un ange de un ex ême à l'au e: de complè emen néga i e é alua ion o poin s o con ac wi h na ionalism and he sea ch o posi i e aspec s in cosmopoli anism. Thus, he concep no longe co esponds o dic iona y de ini ions. BENDRIN TALLA 74 | 97 Based on he S‐A‐T analysis, i can be concluded ha cosmopoli anism o Li huanians oday means: an ideology opposi e o pa io ism, na ionalism; con emp o he alues o na ions; communi y; uni y o he wo ld, na ions; ole ance; openness; belonging o he wo ld, no o a pa icula place; mode ni y, con empo anei y. KEYWORDS: cosmopoli anism, cosmopoli an, pa io , homeland, cul u e, communi y, alue. MARIUS SMETONA Vilniaus uni e si e as Lie u ių kalbos ka ed a Uni e si e o g. 5, Vilnius [email p o ec ed] MARIUS SMETONA KOSMOPOLITIZMAS ŠIUOLAIKINIO LIETUVIO PASAULĖVAIZDYJE Con auka Kosmopoli izmas – ai požiū is, kad, nepaisan isų socialinių, ekonominių, kul ū inių i poli inių ski umų, žmonės y a os pačios pasaulinės isuomenės memb es. Cosmopoli es c oien que la communi é de la na u e humaine es beaucoup plus impo an e que les di é ences de ie sociale e poli ique. Cosmopoli isme es lié a ec mondialisa ion, donc comme pa io ime an onimą elle la men ionnai e les é udian s. Elle dé ini les ex e nes di e s collec i i és de da ins ela ions, cosmopoli isme la in e ne sociales e poli iques sa i okos kai ą. Des sou ces de signi ica ions de la lexicog aphie Li u iques isible, que cosmopoli isme niegia ou , ce qui se liai a ec le pa io isme: adi ions, la cul u e na ionale. O de TŽŽ ilaiškėja, que cosmopoli as niekina non seulemen son, mais e des au es peuples adi ions, cul u e, i ybinius in e esus. BLKŽ exemples co elien a ec des an onimes p oposés pa les é udian s e in odui s déc i s cosmopoli isme es lié à la mondialisa ion e es des an ipodes des aleu s na ionales. Ma ius sMe ona. Cosmopoli isme du con empo ain Li uu io pasaulė aizdyje 75 ayan un concep , mon an ou e u e, commun um e espec à d'au es na ions, leu s cul u es. axiologinis image a imesnis samp a ai du jeune. Plus p écisémen se ai Jaunimas są oką sup an a ne iena eikšmiškai – ieniems kosmopoli izmas y a neigiamas eiškinys, nes naikina au ines e ybes, ki iems ai nieko neigiamo ne- possible de déc i e que l'app oche du Li uanien con empo ain en no ion cou e ampli ude Medijų eks uose kosmopoli izmas aip pa sup an amas ne ienodai, są okos de une ex émi é jusqu'à l'au e: de complè emen une é alua ion néga i e jusqu'au con ac de poin s a ec le na ionalisme e des aspec s posi i s cosmopoli isme à la eche che. Donc le concep de concep ne ous- inka žodynų de inicijų. Remian is S‑A‑T analize galima eig i, kad šiandien kosmopoli izmas lie u- iams y a: – p iešinga pa io izmui, au iškumui ideologija; – au inių e ybių niekinimas; – bend ys ė; – pasaulio, au ų ienybė; – ole ancija; – a i umas; – p iklausymas pasauliui, ne konk ečiai ie ai; – mode numas, šiuolaikiškumas. ESMINIAI ŽODŽIAI: kosmopoli izmas, kosmopoli as, pa io as, ė ynė, kul ū a, bend ys ė, e ybė. MARIUS SMETONA Vilniaus uni e si e as Lie u ių kalbos ka ed a Uni e si e o g. 5, Vilnius [email p o ec ed]