DISKRIMINACIJA lietuvių kalboje ir kultūroje

Irena Smetonienė. Dyskryminacja w języku i kulturze litewskiej 33 IRENA SMETONIENĖ Vilniaus universitetas instytut językoznawstwa stosowanego Lietuvių kalbos katedra ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-5165-8078 KIERUNEK BADAŃ NAUKOWYCH: retoryka, stylistyka, teoria i historia normy, lingwistyka kulturowa. DoI: https://doi.org/10.35321/bkalba.2024.97.02 DYSKRYMINACJA W JĘZYKU LITEWSKIM I KULTURZE ESMINIAI ŽODŽIAI: diskriminacija, suvaržymas, teisių apribojimas, menkinimas, poniżanie, drwiny, niezgoda, język. aNOTACJA W artykule, zgodnie z metodologią lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, analizuje się, co dla Litwinów oznacza pojęcie dyskryminacji. badanie przeprowadzono na podstawie litewskich danych leksykograficznych, materiału z różnorodnych tekstów oraz wyników ankiety wśród młodzieży. Celem jest dostrzeżenie, co Litwini mają na myśli, kiedy w mowie lub piśmie używają leksemu diskriminacja, a także jakie nowe odcienie znaczeniowe ujawniają się w kontekście. na podstawie danych ze wszystkich trzech poziomów w analizie syntetycznej przedstawiono kognitywną definicję pojęcia. aBStraCt Zgodnie z metodologią lubelskiej szkoły etnolingwistyki artykuł koncentruje się na pojęciu dyskryminacji, analizując je pod kątem tego, co oznacza ono dla Litwinów. Badanie opiera się na litewskich danych leksykograficznych, materiale pochodzącym z różnych tekstów oraz wynikach badania ankietowego wśród młodzieży. Celem jest ustalenie, co Litwini mają na myśli, gdy używają leksemu dyskryminacja w mowie lub piśmie, oraz jakie nowe odcienie znaczeniowe pojawiają się w tym kontekście. Na podstawie danych ze wszystkich trzech poziomów w analizie syntetycznej przedstawiono kognitywną definicję pojęcia. WStĘp Dyskryminacja – problem wieloaspektowy, który można analizować w kilku ujęciach: zewnętrzna i wewnętrzna; negatywna i pozytywna; jawna i ukryta; instytucjonalna i strukturalna; bezpośrednia i pośrednia lub konkretna dyskryminacja (ze względu na płeć, 34 WspóLny JęZyK | 97 rasę, narodowość, obywatelstwo, język, pochodzenie, status społeczny, wiarę, przekonania lub poglądy, wiek, orientację seksualną, niepełnosprawność, przynależność etniczną, religię). Badania nad zjawiskiem dyskryminacji, obejmujące zarówno kwestie postrzegania dyskryminacji, jak i jej rozpoznawania, stanowią szybko rozwijający się obszar badań na Litwie. Badania te interesują naukowców z różnych dziedzin i nierzadko mają charakter interdyscyplinarny, łącząc wysiłki prawników, socjologów, psychologów i innych badaczy w celu zrozumienia specyfiki dyskryminacji i jej rozpowszechnienia w społeczeństwie (Janušauskienė 2019). Sami badacze przyznają, że znaczenia terminów używanych w badaniach są przez każdego respondenta subiektywnie interpretowane. nie mają jasnej, uniwersalnej treści, ponadto mogą się różnić ze względu na pojęcia używane w języku codziennym oraz znaczenia społeczne przypisywane poszczególnym kategoriom w społeczeństwie (Beresnevičiūtė, Leončikas 2009: 336). należy zwrócić uwagę, że dyskryminacja nie była analizowana lingwistycznie, dlatego niniejszy artykuł jest pierwszą próbą wyjaśnienia, co właściwie to pojęcie oznacza dla człowieka i jakie skojarzenia wywołuje, gdy słyszy to słowo; w „Powszechnej encyklopedii litewskiej” (VLee) stwierdza się, kodėl renkasi vartoti būtent jį. Žodis diskriminacija yra kilęs iš lotynų kalbos ir reiškia ‘atskyrimas’. Kaip że jest ono używane w kilku kontekstach, dlatego definiuje się je różnie. W jednym przypadku dyskryminowane jest państwo i jego obywatele nacija susijusi su asmenimis (vidinė diskriminacija), kitu – su tam tikra (dyskryminacja zewnętrzna). W pierwszym przypadku dyskryminacja polega na ograniczeniu lub pozbawieniu praw określonej kategorii osób ze względu na płeć, rasę, kolor skóry, narodowość, język, przekonania religijne lub polityczne, sytuację majątkową lub inne cechy. taka dyskryminacja nazywana jest negatywną. Najczęściej określa się ją jako ograniczenie praw osoby lub grupy osób (zmianę sytuacji prawnej) bez obiektywnie uzasadnionej podstawy. Skrajne formy dyskryminacji negatywnej (apartheid, ludobójstwo) zgodnie z prawem międzynarodowym uznawane są za zbrodnie międzynarodowe. zasada niedyskryminacji jest ustanowiona w Europejskiej konwencji praw człowieka z 1950 r. (Litwa ratyfikowała ją w 1995 r.), w Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z 1979 r. (Litwa ratyfikowała ją w 1994 r.). W państwach autorytarnych i totalitarnych dyskryminacja negatywna jest powszechnym zjawiskiem. Używa się również terminu dyskryminacja pozytywna, wskazując, że normy prawne są stosowane w sposób zróżnicowany wobec osób lub ich grup posiadających jednakowe cechy, w celu realizacji pozytywnych celów istotnych dla społeczeństwa. Dyskryminacja pozytywna zwiększa ochronę prawną osób lub ich grup, które nie są w stanie zagwarantować swoich praw (osób z niepełnosprawnościami, dzieci, mniejszości narodowych). Irena Smetonienė. Dyskryminacja w języku i kulturze litewskiej 35 W innym przypadku dyskryminacją jest również stosowanie środków, za pomocą których państwo lub kilka państw ogranicza prawa jakiegoś państwa, jego przedstawicieli, osób prawnych i fizycznych. Państwo dyskryminowane, dążąc do ochrony swojej suwerenności oraz zmuszenia do poszanowania praw i uzasadnionych interesów zagwarantowanych przez prawo międzynarodowe, zazwyczaj podejmuje działania mające skłonić inne państwo lub grupę państw do zaprzestania dyskryminacyjnej praktyki i nieprzyjaznych działań (VLee). W „Encyklopedycznym słowniku nauk politycznych” (PmeŽ) stwierdza się, że dyskryminacja może być jawna lub ukryta. Na przykład jawna dyskryminacja kobiet w wielu państwach Bliskiego Wschodu. Ukrytą dyskryminację trudniej rozpoznać. Nierówny poziom edukacji, zarobków, reprezentacji politycznej i warunków życia, a także liczba osób skazanych za przestępstwa, są zazwyczaj wykorzystywane jako wskaźniki ukrytej dyskryminacji. Do tej pory obserwuje się dyskryminację kobiet na rynku pracy: ich średnie wynagrodzenie na całym świecie, także w bogatych zachodnich demokracjach, jest znacznie niższe niż wynagrodzenie mężczyzn. skala i charakter często zależą od tradycji i kultury społeczeństwa, a także od danego okresu. Na Litwie w czasach sowieckich dominowała dyskryminacja osób nieaprobujących reżimu sowieckiego, inaczej – osób nieodpowiadających zasadom ideologii sowieckiej, np. wierzących. po odzyskaniu niepodległości w społeczeństwie litewskim najwięcej dyskusji wywołują konkretne formy dyskryminacji: dyskryminacja ze względu na płeć i orientację seksualną, niepełnosprawność, wiek, status społeczny. Obok pojęć określających dyskryminację używa się słów prześladowanie, molestowanie, przestępstwa z nienawiści. Koncepcja dyskryminacji zmienia się i rozszerza. Przyjęta w 2008 r. Ustawa o równych możliwościach uzupełniła określone wcześniej podstawy dyskryminacji (płeć, wiek, rasa, przynależność etniczna, wyznanie, przekonania lub religia i orientacja seksualna) o nowe – narodowość, język, status społeczny. W 2008 r. Komisja Europejska przyjęła wniosek dotyczący dyrektywy, w której przewidziano ochronę przed dyskryminacją ze względu na wiek, niepełnosprawność, orientację seksualną oraz religię lub wyznanie poza miejscem pracy (Beresnevičiūtė, Leončikas 2009: 335). Na Litwie w języku potocznym i dyskursie publicznym termin dyskryminacja nie jest jasny ani ustalony, czasami używa się go nieprecyzyjnie, aby określić wszelkie przejawy domniemanego niesprawiedliwego traktowania i nietolerancji. Dyskryminacją nazywa się czasami nietolerancyjne wypowiedzi wobec jakiejś grupy w dyskursie publicznym, które w sensie prawnym zostałyby zakwalifikowane jako podżeganie do nienawiści (tamże, 336). Na rie mokslininkai diskriminacijai priskiria mobingą. teigiama, kad mobingas przykład, kiedy kuir dyskryminacija turi daugybę sąlyčio taškų, nes mobingu 36 WSpÓLny JęZyK | 97 relacja o charakterze dyskryminacyjnym w środowisku pracy. osoba doświadczająca mobbingu doświadcza również dyskryminacji, a uwypuklenie aspektu dyskryminacyjnego poszerza rozumienie mobbingu (Vveinhardt 2012). na podstawie sprawozdania Urzędu Kontrolera ds. Równych Szans za 2022 r., wśród cech tożsamościowych, ze względu na które osoby mogły spotkać się z dyskryminacją, najbardziej wyróżniały się płeć (22 proc. wszystkich zgłoszeń), niepełnosprawność (21 proc.) oraz wiek (7 proc.) Łącznie, sumując zapytania i skargi dotyczące możliwej dyskryminacji ze względu na rasę, narodowość, obywatelstwo, język, pochodzenie i przynależność etniczną, ich liczba sięga 10 proc. 10 grudnia 2020 r. minister ochrony socjalnej i pracy zatwierdził plan działań na rzecz promowania niedyskryminacji na lata 2021–2023. zatem podejmuje się wiele wysiłków, aby zapobiegać dyskryminacji – zarówno ze strony instytucji państwowych, jak i różnych organizacji. įvardijamas disŠis straipsnis parengtas pagal Valstybinės lietuvių kalbos komisijos finansuojamo projekto „Konceptai DemoKratIJa, PatrIotIZmaS, toLeranCIJa ir jų antonimų bei sinonimų analizė“ medžiagą. Celem artykułu jest zbadanie, zgodnie z metodologią lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, co pojęcie dyskryminacja oznacza w języku i kulturze litewskiej. Wyznaczono następujące zadania: 1) zbadanie pod tym kątem danych litewskich źródeł leksykograficznych; 2) omówienie wyników ankiety przeprowadzonej wśród studentów – tego, jak młodzież wyobraża sobie znaczenie tego pojęcia; 3) scharakteryzowanie znaczenia i odcieni badanego pojęcia w różnych tekstach; 4) określenie kognitywnej definicji pojęcia. w badaniu stosuje się metodę definicji kognitywnej, zgodnie z jej rozumieniem przez założycieli lubelskiej szkoły etnolingwistyki. 1. DYSKRYMINACJA W ŹRÓDŁACH LEKSYKOGRAFICZNYCH W „Słowniku języka litewskiego” (LKŽe) leksykalne znaczenie analizowanego słowa w chwili pisania artykułu określa się jako ‘ograniczenie czyichś praw, pozbawienie równego traktowania’, zaznacza się, że jest to słowo międzynarodowe, i podaje się tylko jeden przykład, jednak nie z żywego języka: Dyskryminacja rasowa. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (DLKŽ8e) – ‘ograniczenie lub pozbawienie praw’ i podaje się ten sam przykład. W „słowniku wyrazów międzynarodowych” (tŽŽ) trzy znaczenia: 1) ‘ograniczenie lub odebranie praw określonej kategorii osób ze względu na pewne cechy’; 2) ‘utrudnianie przez jedno państwo innemu państwu, jego organizacjom, przedstawicielom korzystania ze swoich praw, utrzymywania stosunków na Irena SmetonIenė. Diskriminacija lietuvių kalboje ir kultūroje 37 skyrimas, organizmo gebėjimas atskirai suvokti 2 vienodus dirginimus, kurie vienu metu veikia gretimus taškus’. „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“ (BLKŽ) laikomasi LKŽe ir DLKŽ8e reikšmės apibūdinimo ‘teisių apribojimas ar atėmimas tam tikrai kategorijai równi z innymi państwami’; 3) ‘osób ze względu na pewne cechy’: Dyskryminacja nimo diskriminacija darbe. Seminare kalbėjome apie diskriminaciją dėl amžiaus. rasowa [ze względu na płeć, polityczna]. JużPorównując z „Powszechną encyklopedią litewską” i „Encyklopedycznym słownikiem nauk politycznych” widać, że w LKŽe, DLKŽ8e i BLKŽ najprawdopodobniej mowa jest o dyskryminacji wewnętrznej. znaczenie jest zbyt ogólne, aby można było zrozumieć je inaczej. W przykładach BLKŽ nieco uściślono, że dyskryminacja może być nie tylko rasowa, lecz także ze względu na płeć i wiek, może również występować w pracy. tŽŽ nie tylko pokazuje, że może istnieć dyskryminacja wewnętrzna i zewnętrzna, lecz także podaje definicję tego słowa używanego w naukach przyrodniczych, a nie tylko społecznych. Celem tego artykułu nie jest porównanie, jak dyskryminacja była definiowana we wcześniejszych słownikach, można jednak zwrócić uwagę, że w wydaniu „słownika wyrazów międzynarodowych” Valerii Vaitkevičiūtė z 2001 r. dyskryminacja została zdefiniowana nieco inaczej: 1. ‘ograniczanie lub pozbawianie praw osób lub kategorii osób ze względu na cechy rasowe, język, przekonania religijne lub polityczne, przynależność narodową lub społeczną, sytuację majątkową, miejsce urodzenia’; 2. ‘środki, za pomocą których państwo lub związek państw ogranicza prawa jakiegokolwiek państwa, jego przedstawicieli lub obywateli’; 3. pot. ‘ucisk, nierówne traktowanie ludzi’; 4. ekon. dyskryminacja cenowa – ‘ustalanie różnych cen identycznych produktów dla różnych grup konsumentów’. Tutaj pierwsze i drugie znaczenie są takie same jak w VLee, tylko tutaj podano znaczenie języka potocznego, które jest aktualne również dzisiaj. Czwarte znaczenie zaczerpnięto z innej dziedziny życia – ekonomii. to pozwala stwierdzić, że przy objaśnianiu słowa dyskryminacja konieczne jest uwzględnienie kontekstu, a różne znaczenia powinny odzwierciedlać ankiety i teksty. Czasownik diskriminaciją’, BLKŽ – ‘nesuteikti (kam) lygių teisių, skirtingai vertinti, taikyti diskriminaciją’: Diskriminuoti moteris. Šis įsakymas diskriminuoja dyskryminuoti nie uzupełnia ani nie rozszerza znaczenia. LKŽe nie podaje takiego czasownika, DLKŽ8e definiuje to działanie jako ‘stosować wobec kogoś prawa pagrindu ar darbe (kaip teigta diskriminacijos pavyzdžiuose), bet su šiuo reiškiniu susiduria moterys, gyvūnų augintojai, diskriminuojama gali būti prywatnych hodowców koni. Pracownik był dyskryminowany ze względu na religię. Z przykładów wynika, że można dyskryminować nie tylko ze względu na religię, wiek, lecz także z powodu religii. tŽŽ definiuje czasownik znacznie bardziej abstrakcyjnie niż rzeczowdį: ‘taikyti kam nors diskriminaciją, neduoti lygių teisių; skirti, skirtingai 38 BenDrInė KaLBa | 97 używane, trzecie znaczenie dyskryminacji. jedne słowniki wybierają podawanie w przykładach obiektów dyskryminacji traktuoti, blogiau negu su kitais elgtis’. Iš apibrėžties matyti, kad nusakant veiksmažodžio reikšmę jau nekalbama apie siaurą, tik tam tikroje srityje (BLKŽ), inne wybierają znaczenie najbardziej ogólne (DLKŽ8e), dlatego apibendrinant trumpą sisteminių duomenų analizę galima teigti, kad szczegółowe badanie jest bardzo przydatne, ponieważ uwydatni, co człowiek myśli, gdy używa słowa dyskryminacja, co się w nim zawiera. 2. DYSKRYMINACJA – PoGLĄD MŁoDzIeŻy dla badania nie jest istotne, czy studenci odczuwają dyskryminację, czy byli dyskrymistudenci, studiujący w latach nuojami, šia apklausa siekta sužinoti, kaip diskriminaciją apibūdina VU 2022–2023 na Wydziałach Filologii, Filozofii, Historii, Komunikacji, Medycyny, Matematyki, Fizyki, Prawa i Nauk Przyrodniczych. Zgodnie z metodologią ankieta musi być przeprowadzana na żywo, a nie przez internet, aby ujawnił się pierwszy impuls, dlatego wybrano wydziały i szkołę wyższą, na których studentów wykłada sama autorka artykułu. respondentom zadano jedno pytanie wskazane w metodologii – Czym jest dla mnie dyskryminacja? Na pytanie odpowiedziało 105 studentów. po opracowaniu zebranego materiału zgodnie z metodologią Lubelskiej Szkoły Etnolingwistycznej okazało się, że najważniejszymi deskryptorami są ograniczenie, restrykcja, naruszenie praw (36%), różne traktowanie osób (15%), umniejszanie (9%), poniżanie (8%), lekceważenie (8%), ucisk (5%), wyodrębnianie (5%), negatywne, nieprzychylne nastawienie (4%), nienawiść (4%), odrzucenie (4%). Granicy 4 procent nie przekraczają deskryptory nietolerancja, przejaw negatywnego wpływu, niewłaściwe zachowanie, odmienne traktowanie, ignorowanie, przemoc psychiczna, nierówność, a także wymienione po jednym razie: rasizm, gniew, nonsens. Jak widać, pojęcie dyskryminacji najczęściej kojarzy się respondentom z ograniczeniem, restrykcją, naruszeniem praw człowieka: Dyskryminacja – naruszenie praw człowieka. Można dyskryminować ze względu na wiek, płeć, rasę, niepełnosprawność itd. W jednej ankiecie te trzy aspekty są komentowane: gdzie przejawia się dyskryminacja i jakie są jej skutki: Z dyskryminacją na Litwie często spotykamy się w stosunkach pracy, gdy pracodawca dyskryminuje pracowników o tym samym statusie, wykształceniu i kwalifikacjach, na przykład kobiecie wykonującej tę samą funkcję zawodową i mającej takie samo wykształcenie wypłaca się Irena SmetonIenė. Dyskryminacja w języku i kulturze litewskiej 39 niższe wynagrodzenie niż mężczyzna. Najwięcej przypadków dyskryminacji występuje w systemie bankowym, tam kobiety zarabiają o 40 procent mniej niż mężczyźni. Litwa na arenie międzynarodowej w kontekście praw człowieka pozostaje w tyle z powodu legalizacji małżeństw lub związków cywilnych osób tej samej płci. Osoby homoseksualne są dyskryminowane i nie mają takich samych praw jak osoby heteroseksualne. Nie mając możliwości zalegalizowania swojego małżeństwa, ochrona socjalna i gwarancje dla tej części społeczeństwa są mniejsze niż w przypadku osób o orientacji tradycyjnej. Można współczuć, nie współczuć, popierać lub nie popierać relacji homoseksualnych, ale z prawnego punktu widzenia ta grupa społeczna jest dyskryminowana, a tym samym naruszana jest Europejska Konwencja Praw Człowieka, czego rezultatem są przegrane sprawy przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. zatem większość studentów rozumie dyskryminację tak, jak jest ona przedstawiana w VLee, gdy mowa o Kiti deskriptoriai vienaip ar kitaip susiję su didžiausiu, nes asmenų skirtingas vertinimas taip pat susijęs su teisių apribojimu ar suvaržymu: asmedyskryminacji wewnętrznej. nów odmienna ocena, z uwzględnieniem ich rasy, narodowości, płci, orientacji seksualnej oraz innych cech wyróżniających, które tis tarptautiniais bei nacionaliniais aktais. Kai kuriuose atsakymuose rašoma odróżniają ich od innych osób, opierając się nie abstrakcyjnie, lecz na dyskryminacji występującej w konkretnym społeczeństwie: osoby podzielone na grupy społeczne według określonych kryteriów są oceniane odmiennie, nierówno w porównaniu z innymi osobami żyjącymi w tym społeczeństwie i nienależącymi do tej grupy, a zróżnicowanie to przejawia się w tworzeniu warunków, w których ogranicza się lub narusza prawa osób dyskryminowanych, oraz w zapewnianiu mniejszych możliwości. Kryteriów tworzenia się tych grup jest wiele – płeć, rasa, wiek, narodowość, poglądy polityczne lub religijne oraz inne przekonania, orientacja seksualna, status społeczny itp., a ich istnienie zależy zarówno od polityki państwa, działalności władzy ustawodawczej, jak i od świadomości społeczeństwa oraz jego konkretnych członków, utrwalonych stereotypów. W tym przypadku zwraca się uwagę, że dyskryminowane są osoby należące do tego samego społeczeństwa i zależy to nie tylko od działalności władz, lecz także od braku świadomości członków tego społeczeństwa. Z tym deskryptorem wiąże się również rozumienie dyskryminacji jako negatywnego, nieprzychylnego stosunku do człowieka ze względu na jego rasę, płeć, religię, narodowość, wiek i inne cechy. Jak wynika z deskryptorów, część respondentów opisuje dyskryminację niejako z pozycji osoby dyskryminowanej, ponieważ osoba dyskryminowana czuje się umniejszana, poniżana, lekceważona, uciskana: są to działania, w wyniku których osoba jest uciskana, umniejszana lub w inny sposób pozbawiana możliwości podejmowania różnych aktywności z powodu pewnych jej cech fizjologicznych lub innych; dyskryminację rozumiem jako ucisk określonej grupy ludzi lub osoby i pozbawianie jej pewnych moż- 40 BenDrInė KaLBa | 97 liwości. Dyskryminowane osoby napotykają trudności w dążeniu do rozwoju i korzystaniu z możliwości; umniejszanie znaczenia określonej grupy ludzi ze względu na pewne ich cechy; przejawia się umniejszaniem, poniżaniem określonej grupy ludzi lub osoby należącej do określonej grupy ludzi, zmuszaniem jej do poczucia się gorszą niż inne osoby; jest to poniżanie godności osoby ze względu na jej pochodzenie, orientację seksualną lub inne cechy osobowe. Studenci zauważają, że osoba dyskryminowana zawsze jest wyróżniana spośród innych: wyróżnianie ludzi należących do określonej grupy spośród ludzi należących do innej grupy. Grupę można wyodrębnić na podstawie różnych kryteriów: według rasy (Afroamerykanie, Bałkańczycy, Europejczycy, Azjaci itd.), według wieku (młodzież, osoby starsze), według płci (kobiety, mężczyźni) itd. W jednej ankiecie napisano, że wyróżnia się takich ludzi, którzy nie pasują do innych, czymś się wyróżniają: Wyróżnianie innych osób, pokazywanie, że nie są tacy jak „wszyscy”, i przedstawianie ich jako niepasujących w określonych sferach lub w społeczeństwie. W niejednej ankiecie zaznacza się, że dyskryminację powodują różnice, które dzielą społeczeństwo, zmuszają jego członków do opowiedzenia się za jednym lub drugim stanowiskiem: Dyskryminacja kojarzy mi się z określonymi różnicami. Niezależnie od tego, jaka byłaby podstawa dyskryminacji, zawsze wynika ona z pewnych, wyraźnie widocznych różnic: czarny – biały, kobieta – mężczyzna, jadalne – niejadalne itp. Na świecie problem ten jest bardzo palący w każdym państwie i dotyczy różnych podstaw – rasy, płci, grupy etnicznej, koloru skóry, grupy politycznej itp. To zjawisko, jeśli można je tak nazwać, dzieli społeczeństwo na pewne części i zmusza do zajęcia określonej pozycji. jednak same różnice między ludźmi, zdaniem studentów, są naturalne, dyskryminacja zaczyna się wtedy, gdy ogranicza się prawa i możliwości tych wyodrębnionych osób: Ponieważ różnorodność ludzi jest duża, ludzie naturalnie są dzieleni według narodowości, rasy, koloru skóry, obywatelstwa, przekonań, poglądów, wiary, orientacji seksualnej, języka i innych podstaw. Sam podział nie jest uznawany za dyskryminację, ponieważ jest to zjawisko naturalne. Jednak przypadki, gdy ze względu na takie grupy ludzi jedni w określonych sytuacjach są poniżani, przyznaje się im mniej praw i możliwości uczestniczenia w działalności społecznej, politycznej, kulturalnej, socjalnej, naukowej itp. – to już jest dyskryminacja. 4 procent respondentów uważa, że dyskryminację najlepiej opisuje bycie nieakceptowanym lub niżej ocenianym z powodu rasy, religii, džiai neapykanta, atstūmimas: asmuo, kitų asmenų yra atstumiamas, atrodo poglądów politycznych w określonych kwestiach, języka, narodowości; nienawiść w języku i działaniach; to poniżenie, niesprawiedliwość; to świadoma nienawiść, znacznie bardziej rozpowszechniona, niż nam się wydaje. Wspomniano również o skrajnej formie dyskryminacji – rasizmie: dyskryminacja kojarzy mi się z rasizmem, to jej najobrzydliwsza forma. Irena SmetonIenė. Dyskryminacja w języku i kulturze litewskiej 41 W odpowiedziach kilkakrotnie wspomniano również o dyskryminacji pozytywnej: w pozytywnym znaczeniu oznacza ona, że określonej grupie ludzi przyznaje się przywileje; możliwa jest dyskryminacja pozytywna, która istnieje ze szlachetnych pobudek, w celu zaspokojenia interesu publicznego i ochrony określonej części społeczeństwa, bardziej podatnej na zagrożenia i wrażliwej, na przykład ulgi dla określonych grup społecznych (zniżki na przejazdy miejskim transportem publicznym dla studentów i emerytów). jednak ten temat dyskryminacji nie jest rozwijany. należy zwrócić uwagę, że w żadnej odpowiedzi nie mówi się o dyskryminacji zewnętrznej, chociaż jest ona aktualna również dzisiaj. Najprawdopodobniej współczesna młodzież najbardziej myśli o sobie, swoim miejscu w społeczeństwie, swoich relacjach z innymi członkami społeczeństwa, ponadto w mediach nieustannie pojawiają się artykuły o problemach dyskryminacji wewnętrznej, więc wyrwanie się z tej społecznej bańki nie jest takie proste. Nawiasem mówiąc, w litewskich słownikach, z wyjątkiem ttŽ, również nie mówi się o dyskryminacji zewnętrznej. Młodzież rozumie dyskryminację bardzo szeroko: od ograniczania praw po nienawiść, a zatem włącza do tego pojęcia także to, co nie jest właściwe znaczeniom leksemu przedstawionym w źródłach leksykograficznych, jednak, jak wspomniano we wstępie, takie rozumienie pojęcia jest charakterystyczne dla naszego społeczeństwa – dyskryminacją jest wszystko, co jest przeciwieństwem tolerancji. 3. DYSKRYMINACJA W TEKSTACH MEDIÓW Zgodnie z metodologią takie badanie składa się z trzech części: danych systemowych, ankiety i różnorodnych tekstów (S-a-t). Zazwyczaj analiza tekstów zajmuje najwięcej miejsca i rozpoczyna się od omówienia danych folklorystycznych, a także tworzy się korpus tekstów poszczególnych dyskursów. Niestety, w badaniu pojęć społecznych takiej różnorodności tekstów nie ma, dlatego korpus został utworzony poprzez wyszukiwanie słów kluczowych w mediach (internetowych portalach informacyjnych). Łącznie zebrano 231 przypadków użycia pojęcia, omówiono wybrane, niepowtarzające się przypadki. Po zestawieniu wybranych przykładów wyraźnie widać, że można je przedstawić według profili, które staną się podstawą definicji kognitywnej. 3.1. Ograniczenie, zawężenie, naruszenie praw, odrzucenie – takie rozumienie pojęcia jest odnotowane w źródłach leksykograficznych, w opiniach atsakymuose. medijų pavyzdžiuose toks sąvokos turinys taip pat patvirtinamas, tik čia geriausia skirti suvaržymų formas: 48 BenDrInė KaLBa | 97 kitokie nei visi. mokiniai ne tik kenčia nuo kitų mokinių, bet ir jaučia mokytojų galios demonstravimą (jie gali įsakinėti, bausti, nepaisyti kitų młodzieży: narzucać swoją wolę i opinię uczniom, oceniać uczniów uczniów, ne tik atsižvelgdami į jų sugebėjimus, žinias, bet ir į asmenybę, spręsti apie kierując się subiektywnymi kryteriami), uprzednie negatywne nastawienie wobec niektórych uczniów – cichszych, ubogich lub wyrażających opinię inną niż opinia nauczyciela (Jonynienė 2008), i wszystko to uwzględniają, odpowiadając na pytanie, czy odczuwają dyskryminację w szkole. 3.3. Dyskryminacja = niezgoda Słowo dyskryminacja regularnie staje się narzędziem podsycania niezgody między Polakami i Litwinami z Wileńszczyzny. wiąże się to z pragnieniem niektórych polityków, by zdobywać punkty podczas wyborów, lub dążeniem urzędników do odgrywania roli ofiary i uzyskiwania w ten sposób dodatkowych pieniędzy. nienawiść ponownie wybuchła po raporcie przygotowanym z inicjatywy stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, we współpracy ze Związkiem Polaków na Litwie i Stowarzyszeniem Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie, a także po skardze V. Tomaševskiego do ETPC. Polityk twierdzi, że jest dyskryminowany ze względu na narodowość (36), natomiast uczestniczący w przygotowaniu raportu Związek Polaków i stowarzyszenie nauczycieli skarżą się na dyskryminację we wszystkich dziedzinach (37). Litwini nie zgadzają się z takimi skargami i przedstawiają odwrotne przykłady, że na Wileńszczyźnie dyskryminowani są nie Polacy, lecz Litwini, ponieważ ignoruje się potrzeby tych ostatnich (38), osłabia się nie polskie, lecz litewskie szkoły (39), a pokojowy obóz młodzieżowy w Dziewieniszkach nazwano faszystowskim; co więcej, V. Tomaševski wzywa Litwinów do integracji ze społecznością polską (40), a cała sytuacja przypomina powiedzenie „sam bije, sam krzyczy”. takie wzajemne oskarżanie się o dyskryminację prowadzi do niezgody i stwarza doskonałą okazję wrogim siłom do destabilizacji sytuacji. 36. V. Tomaševski poczuł się dyskryminowany ze względu na narodowość: zwrócił się do ETPC i przypomniał słowa A. Valinskasa. tuvo-gala-29766425) 37. Lenkų mažumos padėtis Lietuvoje kelia didelį susirūpinimą. Lenkų mažuma yra (https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/kriminalai/2023/12/27/ news/girto-lietuvio-mercedes-benz-lenkijos-greitkelyje-rezesi-i-druskos-barstydiskroficia liuose dokumentuose negali būti rašomi lenkiškais rašmenimis; gatvių užrašuose draudžiama naudoti lenkiškus vietovardžių pavadinimus. Tai tik keletas paiminuojama švietimo srityje; wysiłki na rzecz ugruntowania statusu języka polskiego jako języka pomocniczego używanego w przestrzeni publicznej są bezowocne; polskie nazwiska – przykłady ilustrujące skalę naruszeń praw mniejszości polskiej na Litwie. (https://www.tv3.lt/naujiena/lietuva/wspolnota-polska-lenkai-lietuvoje-diskriminuojami-svietimo-identiteto-ir-turtiniais-aspektais-atnaujinta-11-30-n578349) Irena SmetonIenė. Dyskryminacja w języku i kulturze litewskiej 49 właśnie w rejonie wileńskim, gdzie ignoruje się potrzeby Litwinów. (https://www.delfi.lt/ 38. Prisiminęs pastaruoju metu viešojoje erdvėje eskaluojamą diskriminacijos tautiniu pagrindu temą, G. Kazėnas tvirtino, kad tikrąją diskriminaciją galima pamatyti yra-tiesiogine-diskriminacija-tautiniu-pagrindu.d?id=83337053) 39. Litewskie szkoły w news/daily/lithuania/prabilo-kiti-vilniaus-r-politikai-cia-iskylancios-problemosokręgu wileńskim skarżą się na dyskryminację. Władze rejonu odebrały im część pieniędzy i przekazały je polskim szkołom. (https://www.tv3.lt/naujiena/ lietuva/salcininkuose-lietuviskos-mokyklos-skundziasi-diskriminacija-n192453) 40. Obóz zorganizowany w Dziewieniszkach został nazwany faszystowskim, podsycającym nieporozumienia między narodami. Pojawiły się dzienniki, które ginama susidoroti su kitataučiais. O štai Valdemaras Tomaševskis garsiai skelbia, potrafiły napisać, że na obozie było rakad że na Wileńszczyźnie mają integrować się Litwini, a nie Polacy. Myślę, że na zakończenie bardzo trafne byłoby powiedzieć, że prawdziwymi dyskryminatorami nie są ci, o których dużo się krzyczy i których tak się nazywa, lecz ci, którzy tylko obwiniają innych o wszystko. (https://www.15min. lt/ikrauk/naujiena/svarbu/nuomone-tai-kas-kursto-tautine-nesantaika-nuotraukos-515-256711?utm_medium=copied) WNIOSKI po przeprowadzeniu badania wyłoniło się, że: 1. W litewskich źródłach leksykograficznych (LKŽe, DLKŽ8e i BLKŽ) mówi się o dyskryminacji wewnętrznej, jest ona jednak widoczna w badaniu młodzieży i tekstach medialnych, co oznacza, że w badanym okresie w świadomości ludzi nie występuje dyskryminacja zewnętrzna albo jest ona nieaktualna. Słowniki wyrazów międzynarodowych podają więcej znaczeń, pierwsze korelują z „Powszechną encyklopedią litewską” i „Encyklopedycznym słownikiem nauk politycznych”, a zatem przedstawiają znaczenia zarówno dyskryminacji wewnętrznej, jak i zewnętrznej; ponadto tŽŽ pokazuje, że badane pojęcie ze sfery politycznej i społecznej rozszerza się na inne dziedziny (biologię, ekonomię), a także rozpowszechnia się w języku potocznym. 2. Młodzież rozumie dyskryminację bardzo szeroko: od ograniczenia praw po nienawiść, co oznacza, że włącza do tego pojęcia także to, co nie jest charakterystyczne dla znaczeń leksemu przedstawionych w źródłach leksykograficznych; jednak, jak wspomniano we wstępie, takie rozumienie pojęcia jest właściwe naszemu społeczeństwu – dyskryminacją jest wszystko, co jest przeciwieństwem tolerancji. 3. We współczesnych mediach mówi się o konkretnych ograniczeniach praw, które zostały zaakcentowane w słowniku VLee i Vaitkevičiūtė: ze względu na wiek, niepełnosprawność, płeć, status społeczny, zawód, język, narodowość, rasę, poglądy polityczne. Niezależnie od tego, jaka jest konkretna forma dyskryminacji, łączy je wspólna myśl – jest to ograniczenie, restrykcja, odrzucenie. Można stwierdzić, że dyskryminacja staje się modnym słowem i bez kontekstu jest trudna do wyjaśnienia- 50 BenDrInė KaLBa | 97 bo na przykład rozumienie tego pojęcia wśród dzieci koreluje z odpowiedziami młodzieży, ale obejmuje jeszcze więcej – są to zarówno prześladowanie, jak i doświadczane w środowisku szkolnym poniżanie (zarówno uczniów, jak i nauczycieli), wyśmiewanie zaburzeń zdrowotnych; dzieci czują się odrzucone ze względu na sytuację materialną rodziców, narodowość, orientację seksualną itd. 4. Jak wspomniano we wstępie, naukowcy twierdzą, że nie ma jasnej, uniwersalnej treści pojęcia dyskryminacji; zależy ona od badacza, materiału i osobistego postrzegania człowieka. na podstawie analizy S-a-t można stwierdzić, że współcześnie dla Litwinów dyskryminacja – kieno nors teisių apribojimas, suvaržymas, pažeidimas; – asmenų skirtingas vertinimas; oznacza: – poniżanie, upokarzanie, znieważanie, uciskanie osób, nienawiść, odrzucenie, prześladowanie; – nesantaikos pagrindas. ŠaLtInIaI BLKŽ – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas, vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2013–2023. Prieiga internete: https://ekalba.lt/ bendrines-lietuviu-kalbos-zodynas/ [žiūrėta 2023-03-15]. DLKŽ8e – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. S. Keinys, 8-as patais ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2021. Prieiga internete: https://ekalba.lt/dabartines-lietuviu-kalbos-zodynas/. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, 1–20 (1941–2002), red. kolegija G. naktinienė, J. Paulauskas, r. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, vyr. red. G. naktinienė, e. variantas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008 (atnaujinta versija, 2018). Prieiga internete: https://ekalba.lt/lietuviu-kalbos-zodynas. PmeŽ – Politikos mokslų enciklopedinis žodynas, ats. red. a. Jankauskas, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2007. tŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, redaktorių taryba a. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: alma littera, 2013. Vaitkevičiūtė Valerija, 2001: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas. VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija (elektroninis variantas), Vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. Prieiga internete: https://www.vle.lt/ [žiūrėta 2023-04-06]. alfa.lt anyksta.lt delfi.lt lrytas.lt lrt.lt Irena SmetonIenė. Diskriminacija lietuvių kalboje ir kultūroje 51 m.kaunodiena.lt mlaikas.lt sekunde.lt tv3.lt universitetozurnalistas.kf.vu.lt ziniuradijas.lt 15min.lt LIteratŪra Beresnevičiūtė Vida, Leončikas tadas 2009: Diskriminacijos suvokimas Lietuvos visuomenėje. – Filosofija. Sociologija 20(4), 335–343. Janušauskienė Diana 2019: Diskriminacijos suvokimas ir požiūris į lygių galimybių principo užtikrinimą Lietuvoje. – Filosofija. Sociologija 30(2), 100–107. Jonynienė Živilė 2008: Vaiko teisių įgyvendinimas: mokyklos demokratėjimo rodiklis. – Socialinis darbas 8(2), 51–64. mikulionienė Sarmitė 2008: Diskriminacija dėl amžiaus: samprata, raiškos formos ir sritys. – Socialinis darbas 7(1), 11–18. okunevičiūtė-neverauskienė Laima 2011: Diskriminacijos apraiškos: aktuali būklė bei tendencijos antidiskriminacijos srityje Lietuvoje. – Filosofija. Sociologija 22(2), 115–128. Valentinavičius Vytautas (sud.) 2010: Diskriminacija aukštajame moksle: lengva teoriškai, sudėtinga įgyvendinti. Vilnius. Vveinhardt Jolita 2012: Identification of the reliability of methodological characteristics of quality in the diagnostic instrument for mobbing as discrimination in employee relations on purpose to improve the climate in Lithuanian organizations. – Transformations in business and economics 11(2), 218–232. Gauta 2024-04-14 Przyjęto 2024-05-27 IRENA SMETONIENĖ DYSKRYMINACJA W JĘZYKU LITEWSKIM I KULTURZE Streszczenie słowo dyskryminacja pochodzi z łaciny i oznacza „rozróżnienie”. Jest używane w kilku kontekstach i różnie definiowane. W jednym przypadku odnosi się do osób (in- 52 BenDrInė KaLBa | 97 dyskryminacja wewnętrzna) oraz w innym przypadku wobec określonego państwa i jego obywateli (dyskryminacja zewnętrzna). W powszechnym użyciu i dyskursie publicznym na Litwie termin dyskryminacja nie jest jasny ani ugruntowany, a czasami jest używany nieprecyzyjnie w odniesieniu do wszelkich przejawów postrzeganego niesprawiedliwego traktowania i nietolerancji. Niektóre słowniki litewskie (Słownik współczesnego języka litewskiego, BLKŽ) wybierają podanie przykładów obiektów dyskryminacji, podczas gdy inne stosują najbardziej ogólne znaczenie (akademicki Słownik języka litewskiego, DLKŽ). Młodzi ludzie mają bardzo szerokie rozumienie dyskryminacji, obejmujące zarówno ograniczanie praw, jak i nienawiść, co oznacza, że włączają do tego pojęcia to, co nie jest typowe dla leksykograficznych znaczeń leksemu, a takie rozumienie pojęcia jest typowe dla naszego społeczeństwa — dyskryminacją jest wszystko, co sprzeciwia się tolerancji. analiza tekstów medialnych uwydatniła główne profile tego pojęcia: ograniczenie, zawężenie, naruszenie, odrzucenie; znęcanie się, poniżanie; niezgoda. Należy zauważyć, że rozumienie dyskryminacji przez dzieci jest znacznie szersze niż to przedstawiane w słownikach. Treść tego pojęcia obejmuje wszystko, co sprawia im ból: gdy wyśmiewana jest ich rodzina lub wygląd, gdy się im zazdrości, a także sposób traktowania dzieci, które ubierają się biednie i niemodnie, pochodzą ze wsi, mają nadwagę, zmagają się z trudnościami w nauce, nie dbają o higienę lub różnią się od swoich rówieśników. Uczniowie nie tylko znoszą złe traktowanie ze strony rówieśników, lecz także dostrzegają przejaw władzy ze strony nauczycieli. badacze twierdzą, że nie istnieje jasna, uniwersalna definicja dyskryminacji; przeciwnie, zależy ona od badacza, materiału oraz osobistego postrzegania przez daną osobę. Na podstawie analizy można stwierdzić, że dyskryminacja w Dzisiejsza Litwa obejmuje: – ograniczenie, limitowanie i naruszanie praw danej osoby. – odmienne traktowanie osób. – podważanie, poniżanie, pogarda, ucisk, nienawiść, odrzucenie i nękanie. – podstawę niezgody. SŁOWA KLUCZOWE: dyskryminacja, ograniczenie, limitowanie praw, umniejszanie, poniżanie, nękanie, niezgoda, język. Irena SmetonIenė Vilniaus universitetas Lietuvių kalbos katedra Universiteto g. 5, Vilnius [email protected] Irena SmetonIenė. Dyskryminacja w języku i kulturze litewskiej 53 IRENA SMETONIENĖ DYSKRYMINACJA W JĘZYKU I KULTURZE LITEWSKIEJ Streszczenie Słowo dyskryminacja pochodzi z języka łacińskiego i oznacza ‘oddzielenie’. Jest używane w kilku kontekstach, dlatego definiuje się je różnie. W jednym przypadku dotyczy to osób (dyskryminacja wewnętrzna), w innym – określonego państwa i jego obywateli (dyskryminacja zewnętrzna). Na Litwie w użyciu potocznym i dyskursie publicznym termin dyskryminacja nie jest jasny ani ustalony, niekiedy używa się go niedookreślenie, aby nazwać wszelkie przejawy domniemanego niewłaściwego traktowania i nietolerancji. Niektóre litewskie słowniki wybierają przedstawianie obiektów dyskryminacji za pomocą przykładów (BLKŽ), inne wybierają znaczenie najbardziej ogólne (DLKŽ8e). Młodzież rozumie dyskryminację bardzo szeroko: od ograniczania praw po nienawiść, a zatem włącza do tego pojęcia także to, co nie jest charakterystyczne dla znaczeń leksemu przedstawionych w źródłach leksykograficznych; takie rozumienie pojęcia jest właściwe naszemu społeczeństwu – dyskryminacją jest wszystko, co jest przeciwieństwem tolerancji. analiza tekstów medialnych uwypukliła główne profile pojęcia: ograniczenie, restrykcja, naruszenie, odrzucenie; wyśmiewanie, poniżanie; niezgoda. należy zwrócić uwagę, że dzieci rozumieją dyskryminację znacznie szerzej, niż podają słowniki. Do treści pojęcia dzieci włączają wszystko, co sprawia im ból: gdy wyśmiewa się ich rodzinę, wygląd, gdy ktoś im czegoś zazdrości, gdy tak traktuje się tych, którzy ubierają się brzydko i niemodnie lub pochodzą ze wsi, są otyli, źle się uczą, nie przestrzegają higieny, a także tych, którzy są inni niż wszyscy. uczniowie nie tylko cierpią z powodu innych uczniów, lecz także odczuwają demonstrowanie władzy przez nauczycieli. naukowcy twierdzą, że nie istnieje jasna, uniwersalna treść pojęcia dyskryminacji; zależy ona od badacza, materiału i osobistego rozumienia człowieka. na podstawie przeprowadzonej analizy można stwierdzić, że dzisiaj dyskryminacja wobec Litwinów jest: – kieno nors teisių apribojimas, suvaržymas, pažeidimas; – asmenų skirtingas vertinimas; – poniżaniem, upokarzaniem, pogardą, uciskiem, nienawiścią, odrzuceniem, prześladowaniem; – nesantaikos pagrindas. ESMINIAI ŽODŽIAI: diskriminacija, suvaržymas, teisių apribojimas, menkinimas, upokarzaniem, prześladowaniem, niezgodą. Irena SmetonIenė Vilniaus universitetas Lietuvių kalbos katedra Universiteto g. 5, Vilnius [email protected]