Dar kartą apie dvigarsių dėmenų i, u kiekybę: ar tikrai neilgėja bendrinei kalbai artimiausiame šnektų areale?

Język ogólny / Standard Language 2025, nr 98, s. 1–16 Odnośnik do treści / Contents link ISSN 2351-7204 (elektroniczny / online) Copyright © 2025 Rima Bakšienė. Opublikowane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest artykułem o otwartym dostępie, rozpowszechnianym na warunkach Licencji Creative Commons Uznanie autorstwa, która zezwala na nieograniczone wykorzystywanie, rozpowszechnianie i zwielokrotnianie utworu w dowolnym medium, pod warunkiem podania informacji o oryginalnym autorze i źródle. // Wydane przez Instytut Języka Litewskiego. Niniejszy artykuł jest dostępny w otwartym dostępie i rozpowszechniany na warunkach licencji „Creative Commons” uznanie autorstwa, zezwalającej na nieograniczone korzystanie z treści, jej rozpowszechnianie i zwielokrotnianie na dowolnym nośniku, pod warunkiem wskazania autora i źródła. Received: / Otrzymano: 2025-04-22. Accepted: / Przyjęto: 2025-05-25. 1 JESZCZE RAZ O ILOŚCI SKŁADNIKÓW i, u DYFTONGÓW: CZY RZECZYWIŚCIE NIE WYDŁUŻAJĄ SIĘ NA OBSZARZE GWAR NAJBLIŻSZYM JĘZYKOWI OGÓLNEMU? Jeszcze raz o ilości elementów i, u w dyftongach mieszanych: czy rzeczywiście nie ulegają wydłużeniu na obszarze dialektalnym najbliższym językowi standardowemu? RIMA BAKŠIENĖ Instytut Języka Litewskiego E-mail adres: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-6716-0776 Kierunki badań naukowych: fonetyka eksperymentalna, fonologia, geolingwistyka. https://doi.org/10.35321/bkalba.2025.98.05 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ ADNOTACJA W artykule analizuje się ilościowe właściwości składników i, u dyftongów w północno-zachodniej części zachodnioauksztockiego dialektu kauniskiego, obejmującej gwary Jurbarka, Szaków i Wyłkowyszek, na których strukturze fonologicznej i prozodycznej najczęściej opiera się również kodyfikacja norm wymowy ogólnolitewskiej. W ostatnim okresie kwestia normatywnej wymowy tego typu dyftongów akutowych była aktywniej dyskutowana kilka lat temu, przy przedstawianiu zestawu znaków międzynarodowego alfabetu fonetycznego (MAF) dla ogólnolitewskiego języka. Wówczas założono, że pierwsze składniki mogą być zarówno krótkie, jak i półdługie, przy mówieniu w swobodniejszym stylu. Jednak kwestia ta nadal pozostaje ostatecznie nierozstrzygnięta, dlatego ważne jest dalsze badanie cech prozodycznych tych dyftongów w gwarach tradycyjnie uznawanych za obszar, w którym składniki i, u nie ulegają wydłużeniu, wyróżniający się na tle całego systemu języka litewskiego. Na podstawie wyników badań przeprowadzonych metodami fonetyki eksperymentalnej oraz po ich ocenie za pomocą statystycznego kryterium Studenta w artykule stwierdza się, że w północnej części dialektu kauniskiego, w okolicach Jurbarka i częściowo Szaków, składniki i, u zarówno dyftongów akutowych, jak i cyrkumfleksowych należy uznać za półdługie, a wydłużenie składników akutowych na opisywanym obszarze nasila się w kierunku północnym. Ustalonym prawidłowościom prozodii kauniskiej bez wątpienia należy uwzględniać również przy przedstawianiu normatywnych wariantów wymowy ogólnolitewskiej. SŁOWA KLUCZOWE: dialekty litewskie, zachodni Auksztoci kauniscy, intonacja, dyftong mieszany, ilość samogłoski. STRESZCZENIE Artykuł analizuje ilość elementów dyftongów mieszanych i oraz u w północno-zachodniej części poddialektu zachodnioaukštajckiego z okolic Kowna, obejmującej lokalne gwary Jurbarkasu, Szaków i Wyłkowyszek. Struktura fonologiczna i prozodyczna tych dialektów regionalnych jest najczęściej wykorzystywana jako podstawa przy kodyfikacji norm wymowy standardowej. Nadal toczy się debata na temat ustalonej wymowy sylab akutowych tego typu w języku standardowym (czy są one krótkie, czy półdługie), dlatego konieczne jest określenie ich cech prozodycznych w tych dialektach lokalnych, które tradycyjnie uznawano za obszar, gdzie elementy i oraz u nie ulegają wydłużeniu i który wyróżnia się na tle pozostałej części System języka litewskiego. Na podstawie wyników badań przeprowadzonych metodami fonetyki eksperymentalnej i ocenionych za pomocą statystycznego testu t-Studenta można stwierdzić, że w północnej części poddialektu kowieńskiego, a konkretnie na obszarze Jurbarkasu i częściowo w okolicach Szaków, elementy i oraz u zarówno w mieszanych dyftongach akutowych, jak i cyrkumfleksowych należy uznać za półdługie. Co więcej, wydłużenie elementów 2 akutowych staje się wyraźniejsze w miarę przesuwania się na północ w obrębie opisywanego obszaru. Ustalone wzorce prozodyczne poddialektu kowieńskiego należy bez wątpienia uwzględnić przy ustalaniu wariantów wymowy standardowej. SŁOWA KLUCZOWE: dialekty litewskie, zachodni Aukštaitczycy z okolic Kowna, akcent tonalny, półdyftong, iloczas samogłosek. WSTĘP W pracach dialektologów północne gwary zachodnich Aukštaitczyków z okolic Kowna są powszechnie wskazywane jako najbliższe litewskiemu językowi ogólnemu (Zinkevičius 1994: 27–29; 2006: 165–167; LKTCh 2004: 38; VAKKKA 2005: 36–38 i in.), a ich strukturę fonologiczną zwyczajowo wykorzystuje się również przy kodyfikacji norm wymowy ogólnolitewskiej (szerzej zob. Pupkis 2020: 14–18; Bielinskienė i in. 2014: 24–34). Chociaż na początku XXI w. pojawiły się opinie, że w kształtowaniu języka ogólnego, pod wpływem różnych czynników, coraz większego znaczenia nabiera podstawa wymowy wielkich miast, zwłaszcza stolicy (zob. Vaicekauskienė 2017; Čičirkaitė 2019 i in.; krytykę zob. Pupkis 2020: 117– 146), poprawność języka ogólnego nadal tradycyjnie ocenia się, zestawiając go z systemem fonologicznym północnej części gwar kowieńskich. Jednym z nadal aktualnych dla litewskiej wymowy ogólnej elementów systemu głoskowego są dyftongi akutowe z elementami i, u – ich wymowa była szeroko dyskutowana przez kodyfikatorów językowych (przegląd zob. Pupkis 2020: 170–173), jednak jako główny wariant normatywny nadal podaje się wymowę takich dyftongów bez wydłużania tych elementów, z zachowaniem ich krótkiej artykulacji, choć jako wariant stylu swobodniejszego podaje się już również wymowę nieco wydłużoną (zob. VLKK 2021). Dla absolutnej większości przedstawicieli litewskich gwar wymowa dyftongów w omawianej pozycji z wydłużeniem (u Żmudzinów – również z poszerzeniem) ich elementów i, u jest czymś zwyczajnym. Jako jedyny obszar, na którym nie dochodzi do wydłużenia, w tradycyjnych pracach dialektologicznych określano właśnie gwary kauniškiai w okolicach Wyłkowyszek, Szakiów i Jurborka, a także niewielkie części gwar auksztockich z Kraju Kłajpedzkiego oraz zachodnich gwar auksztockich szawelskich (zob. LKA 1982: mapa nr 20). Stanowisko to zaczęto konsekwentniej kwestionować, gdy na Litwie rozwinięto badania gwar oparte na metodach fonetyki eksperymentalnej, a zwłaszcza w pracach eksperymentatorów z początku XXI w., w większości uczniów profesora Aleksego Girdenisa (przegląd zob. Bakšienė 2014: 197). Jednak ostatecznie na pytanie, jaką długość mają elementy akutowe i, u we wspomnianych gwarach kauniškiai, nadal nie udzielono odpowiedzi, dlatego w artykule powraca się do bardziej szczegółowego eksperymentalnego badania tych jednostek dźwiękowych. Celem badania jest przeanalizowanie metodami badań fonetyki eksperymentalnej długości elementów i, u dyftongów zachodnich gwar auksztockich kauniškiai z części północno-zachodniej oraz, na podstawie parametrów statystycznych, ocena jej związku z intonacjami. Postawiono następujące zadania badawcze: 1) ustalić konkretne cechy ilościowe elementów i, u dyftongów badanych gwar; 2) na podstawie uzyskanych danych 1 dotyczących długości omówić relacje ilościowe omawianych elementów w całym północno-zachodnim (tradycyjnie niewydłużającym) areale VAK; 3) omówić ogólne prawidłowości ilościowe składników dwugłosek tego typu i odpowiedzieć na pytanie o ich możliwe wydłużanie / niewydłużanie na analizowanym obszarze. Materiał badawczy stanowiły celowe nagrania dźwiękowe skrajnych gwar badanego obszaru VAK – Jurbarkasu i Vilkaviškisu. Z obu gwar nagrano po 6 informatorów (3 mężczyzn i 3 kobiety, urodzonych i wychowanych na badanych terenach, dobrze znających miejscową gwarę, w średnim wieku – średnia ~53 lata). Do badania dwugłosek akutowych i cyrkumfleksowych ze 2 składnikami i, u nagrano następujące zdania sztuczne: sulūžo t ltas per upę : da(r) ši tas tas puodas; jai sk rtas buvo : rudenį ski sta tos rankos; labai k msta tas vaikas : kietai ki štas tas skilandis; vakar sp ntą pirkom : vasarą spiñta tos musės; tiesiog (už)pùltas to brudo : visas pu kas atėjo; 1 Wszystkie skróty zob. na końcu artykułu. 2 Czas trwania pierwszych członów dyftongów akutowych można ocenić tylko poprzez porównanie ich z członami odpowiednich dyftongów cyrkumfleksowych; jest to szczególnie ważne w gwarach mających intonację ciągłą. 3 jau (pa)kùrtas tas pečius : visas tu tas prapuolė; buvo (pa)stùmtas tas stalas : jis visai ku pas buvo; pas mus Kùnca atėjo : vasarą (at)kuñta tas vaikas. Nagrania wykonano w 2014 r. przy 3 udziale autorki artykułu oraz po jednej przedstawicielce gwar lokalnych, które wypowiadały wymagane zdanie, a lektor swobodnie powtarzał je 3–5 razy. Podczas analizy materiału odrzucono nieudane próby; do badania każdego dyftongu wykorzystano po 3 powtórzenia lektora, łącznie zbadano 288 realizacji (144 dyftongi akutowe i 144 cyrkumfleksowe). Uzyskane wyniki dodatkowo porównano z badaniami gwary szackiej przeprowadzonymi w poprzednich latach, dążąc do kompleksowego objęcia całego obszaru, w którym akutowe człony i, u potencjalnie nie ulegają wydłużeniu. Podczas badania pracowano metodami fonetyki eksperymentalnej: za pomocą programu komputerowego PRAAT segmentowano potrzebne dźwięki, mierzono czas trwania segmentów, a następnie dane przetwarzano w programie komputerowym EXCEL – obliczano w nim średnie wartości czasu trwania i tworzono wykresy. Obliczano bezwzględny czas trwania całego dyftongu i pierwszego członu w milisekundach (ms) oraz względny czas trwania pierwszego członu w procentach czasu trwania całego dyftongu. 4 Porównywane próby oceniono za pomocą często stosowanego w nauce fonetyki eksperymentalnej parametru statystycznego – tak zwanego kryterium Studenta (ang. t Test), które pokazuje, czy różnica między dwiema porównywanymi grupami jest statystycznie istotna. Ocenę statystyczną przeprowadzono również w programie EXCEL, wybierając polecenia Data > Data Analysis > t-Test: Two-Sample Assuming Equal Variances. Dane dotyczące czasu trwania postanowiono przedstawić za pomocą informatywnych diagramów prostokątnych, na których odzwierciedlone są również niektóre parametry statystyczne porównywanych prób: pierwszy i trzeci kwartyl, mediana, średnia, wartości minimalne, maksymalne i wartości odstające (szerzej zob. Kruopis 1993; Čekanavičius, Murauskas 2000; Lapinskas 2010). Oceniając nowatorstwo i aktualność badania, należy przede wszystkim wspomnieć o tym, że cały obejmujący omawiane człony obszar kowieński, w którym nie występuje wydłużenie, analizowany jest kompleksowo. Obszar ten tworzą trzy wyraźniejsze are­ały – wyłkowyski, szacki i jurborski, dla których, oprócz łączącego je braku wydłużenia, charakterystycznych jest również dość wiele cech różnicujących (szerzej zob. Bakšienė 2022), dlatego odpowiadając na pytanie, jakiego czasu trwania są omawiane człony dyftongów, konieczne jest przeanalizowanie danych ze wszystkich are­ałów. Nowe, wyczerpujące badanie czasu trwania dyftongów kowieńskich byłoby istotne dla kodyfikacji norm wymowy ogólnej, ponieważ, jak wspomniano, w tym aspekcie normalizacyjnym nadal nie ma ostatecznego, powszechnego stanowiska. 1. WCZEŚNIEJSZE BADANIA DWUGŁOSEK KAUNIŠKIAI Kwestia długości składników i, u dwugłosek zachodnich auksztockich kauniškiai nie jest nowa; dialektolodzy poświęcali jej uwagę w niejednym wcześniejszym opracowaniu. Jak już wspomniano we wstępie, w fundamentalnych i chrestomatycznych dziełach dialektologii XX w., w których cechy gwar najczęściej opisywano wyłącznie na podstawie słuchu, gwary kauniškiai północne i północno-zachodnie (w klasyfikacji A. Salysa – część północnych auksztockich zachodnich, veliuoniškiai, zanavykai i część zachodnich kapsų) wyodrębniano z całego obszaru języka litewskiego, twierdząc, że składniki i, u dwugłosek akutowych nie wydłużają się tutaj, pozostają krótkie (LKA 1982: mapa nr 20; zob. rys. 1). 3 Niewielka część tego materiału została już przeanalizowana, zob. Bakšienė 2014. 4 Przy omawianiu długości względnej można również obliczać, jaką część całego wyrazu stanowi analizowany segment (por. Švageris 2015: 12 i in.), jednak w tym przypadku nie było to możliwe, ponieważ badane pary nie były absolutnie minimalne — różniły się nie tylko intonacją, lecz także innymi głoskami, liczbą głosek itp. Wyrażenie danych dotyczących długości w procentach, a nie w innych jednostkach względnych, wybrano również dlatego, że dostosowano się do wcześniejszych badań, chcąc porównać wyniki kilku gwar. 4 1 Rys. 1. Nieprzedłużające elementów i, u dyftongów akutowych gwary kowieńskiej (fragment z LKA 1982: mapa nr 20) Wraz z rozwojem badań fonetyki eksperymentalnej na Litwie cechy gwar zaczęto ponownie weryfikować, wykorzystując bardziej obiektywną metodologię. Na początku XXI wieku przeprowadzono niemało eksperymentalnych badań systemu dźwiękowego gwar kowieńskich, wśród nich uwagę poświęcono również kwestii długości elementów i, u dyftongów. Wnioskowano w nich niemal powszechnie, że elementy dyftongów akutowych na opisywanym obszarze wydłużają się, stają się półdługie, zachowują jednak jakość krótkiej samogłoski – wydłużając się, mają tendencję nie do zwężania, jak na całym obszarze gwar południowo-wschodnich języka litewskiego, lecz do rozszerzania się, podobnie jak w zachodnich gwarach żmudzkich, przy czym rozszerzenie to ma być znacznie słabszego stopnia. Należy również wspomnieć, że w północnych gwarach kowieńskich niemal powszechnie za półdługie i najczęściej rozszerzone uznawano także elementy i, u dyftongów cyrkumfleksowych wydłużone wskutek akcentu kontynuacyjnego, np.: [²ˈʋʲɪˑlˑks] ~ vi kas, 5 [²ˈpʲɪˑrˑkt] ~ pi kti. A zatem w sylabach z obydwoma akcentami fonologicznymi elementy te pod względem długości traktowano jako równoważne, a w sylabach z akcentem kontynuacyjnym wydłużenie oceniano nawet jako wyraźniejszą i bardziej systematyczną cechę prozodyczną (szerzej zob. Bacevičiūtė 2004: 89; Bacevičiūtė, Leskauskaitė 2004: 12–14; Vaišnienė, Bacevičiūtė 2005: 292–302; przegląd zob. Bakšienė 2014). Jednakże w najczęściej przywoływanych pracach analizowano dane tylko jednej konkretnej gwary albo porównywano je z danymi południowo-wschodniej części obszaru gwar kowieńskich, która wyraźnie wydłuża wspomniane elementy; kompleksowych badań obszaru nieprzedłużającego nie przeprowadzono. 2. WYNIKI DOTYCZĄCE OGÓLNEJ DŁUGOŚCI DYFTONGÓW W pierwszej kolejności przeanalizowano wyniki pomiarów całkowitego czasu trwania dyftongów z elementami i, u. Patrząc na diagramy prostokątne przedstawiające 6 rozproszenie danych dotyczących całkowitego czasu trwania akutowych i cyrkumfleksowych dyftongów w gwarach wilekawiskiej i jurborskiej (zob. rys. 2), widać, że w obu gwarach występują zarówno podobieństwa, jak i odmienne prawidłowości dotyczące czasu trwania. 5 Na temat transkrypcji za pomocą znaków TFA zob. Bakšienė, Čepaitienė 2024. 6 W tej części omawiane są wyłącznie dane dotyczące czasu trwania absolutnego. 5 Obie gwary łączy to, że dyftongi cyrkumfleksowe mają tendencję do bycia dłuższymi od akutowych, co przede wszystkim wskazują wyższe wartości median w obu przypadkach. Jednak różnica między dyftongami mającymi różne akcenty tonalne jest wyraźnie większa w gwarze wilekawiskiej: tutaj centrum wartości czasu trwania dyftongów akutowych wynosi 178 ms, cyrkumfleksowych – 194 ms, natomiast w gwarze jurborskiej odpowiednio – 164 i 168 ms. W gwarze wilekawiskiej dość wyraźnie różnią się również wartości średnich: dla akutowych – 182 ms, dla cyrkumfleksowych – 192 ms, natomiast w gwarze jurborskiej różnicy średnich w ogóle nie ma – zarówno średnia czasu trwania dyftongów akutowych, jak i cyrkumfleksowych wynosi 168 ms. Różnice między gwarami wyraźnie ukazują także główne strefy wartości czasu trwania, rozciągające się między pierwszym a trzecim kwartylem (w „pudełkach” diagramu, po odrzuceniu „wąsów”): wartości pierwszego i trzeciego kwartylu dyftongów cyrkumfleksowych w gwarze wilekawiskiej są wyraźnie wyższe niż wartości dyftongów akutowych, natomiast w gwarze jurborskiej strefy głównych wartości dyftongów obu akcentów tonalnych pokrywają się, a dane dotyczące dyftongów cyrkumfleksowych całkowicie mieszczą się w strefie dyftongów akutowych. Zatem prawdopodobne jest, że w gwarze jurborskiej nie występuje istotna różnica między całkowitym czasem trwania akutowych i cyrkumfleksowych dyftongów omawianej grupy. Na diagramach widać również, że w gwarze wiłkawiskiej ogólny czas trwania wszystkich mierzonych dwugłosek jest większy niż w gwarze jurborskiej, jednak przy ocenie danych dotyczących czasu absolutnego nie jest to różnica bardzo istotna; może ona być również związana z indywidualnymi cechami mówców. Rys. 2. Rozkład wartości ogólnego czasu trwania dwugłosek7 Porównując średnie ogólnego czasu trwania par dwugłosek o różnych intonacjach (l – i, r – i…), (zob. rys. 3), widać już omówione tendencje (w gwarze wiłkawiskiej wyraźnie większa jest różnica między dwugłoskami akutowymi i cyrkumfleksowymi; wszystkie dwugłoski gwary wiłkawiskiej mają tendencję do bycia dłuższymi niż dwugłoski gwary jurborskiej), ale uwidaczniają się również nowe właściwości, uzasadniające wspomniane ogólne prawidłowości. W gwarze wiłkawiskiej w 7 parach (spośród 8 porównywanych) dłuższe są dwugłoski cyrkumfleksowe, tylko w jednym przypadku (ùn – uñ) większy czas trwania mają 7 Na wykresach pudełkowych znajdujące się pośrodku „pudełka” przedstawiają strefę wartości próby między pierwszym a trzecim kwartylem. Mediana (środkowa wartość próby; w tym przypadku, gdy liczba wartości jest parzysta (144), medianę otrzymuje się, obliczając średnią dwóch środkowych wartości) jest oznaczona linią poziomą, średnia arytmetyczna – symbolem  wewnątrz „pudełka”. Początek i koniec „wąsów pudełek” pokrywają się odpowiednio z minimalną i maksymalną wartością próby (szerzej zob. Lapinskas 2010). 6 akutowy dwugłos. Największą różnicę między akutycznym a cyrkumfleksyjnym dwugłosem w przykładach z Wiłkowyszek zarejestrowano w przypadku pary ùm – u (24 ms), najmniejszą – między członami pary r – i (3 ms). W gwarze jurborskiej relacje są zupełnie inne: aż w 5 parach na 8 dłuższe są dwugłosy akutyczne, jednak różnice ich trwania w porównaniu z cyrkumfleksyjnymi są znacznie mniejsze; wyróżnia się jedynie akutyczne ùn, dłuższe od odpowiadającego mu cyrkumfleksyjnego o 20 ms. Ogólnie widać, że w gwarze jurborskiej występuje więcej wariantywności, co pozwala przypuszczać, że całkowite trwanie nie jest tu istotną cechą różnicującą intonacje dwugłosów. Uwagę zwraca również to, że całkowite trwanie dwugłosów w obu gwarach (niezależnie od intonacji) jest ogólnie silnie związane z tworzącymi je głoskami: dwugłosy z drugimi składnikami n, m (łączna średnia trwania 189 ms) są znacznie dłuższe od dwugłosów z l, r (166 ms). Rys. 3. Średnie wartości całkowitego trwania poszczególnych dwugłosów W celu zweryfikowania tendencji ustalonych na rysunkach przeprowadzono statystyczną ocenę próbek trwania za pomocą tak zwanego testu kryterium Studenta (ang. t Test); dane dotyczące całkowitego trwania porównano oddzielnie według intonacji i badanych miejscowości (zob. tab. 1). W ocenie najważniejsze są dwa parametry statystyczne: wartość p (różnicę między próbkami uznaje się za statystycznie istotną, jeśli jest mniejsza od 0,05), wartość kryterium Studenta (T) oraz obliczona krytyczna wartość przy prawdopodobieństwie 95 proc. (t) (różnicę statystycznie istotną potwierdza się, gdy T > t). 8 Jako parametry dodatkowe mogą być istotne również parametry wariancji i odchylenia standardowego (otrzymywanego przez wyciągnięcie pierwiastka kwadratowego z wariancji), wskazujące, w jakim stopniu wartości badanej próbki odbiegają od średniej (szerzej zob. Lapinskas 2010). W tabelach widać, że ocena statystyczna potwierdziła omówione prawidłowości. Za statystycznie istotną uznaje się jedynie różnicę między dyftongami akutowymi i cyrkumfleksowymi w gwarze wiłkawyskiej (zob. tab. 1), ponieważ w tym przypadku p < 0,05 (0,00733341), a wartości T są większe od t (2,7006357 > 1,96829326). Różnicę całkowitego czasu trwania dyftongów akutowych i cyrkumfleksowych w gwarze jurborskiej należy ocenić jako statystycznie nieistotną, ponieważ wartość p jest większa od 0,05 (0,9469643), a T < t (0,0665778 < 1,9682933). 8 Ponieważ oceniana jest alternatywa dwustronna, nie należy zwracać uwagi na znak minus przy wartości T. 7 Tabela 1. Ocena statystyczna całkowitego czasu trwania dyftongów Miejscowość Iloczas Parametry statystyczne Vilkaviškis Akut Akut Cyrkumfleks Cyrkumfleks Średnia (ms) 182,146 192,188 168,715 168,493 Wartość T -2,7006357 0,0665778 Jurbarkas Wariancja 1030,545 960,321 903,702 700,573 Odchylenie standardowe (ms) 32,102 30,989 30,062 26,468 Liczba pomiarów 144 144 144 144 (alternatywa dwustronna) (alternatywa wartość dwustronna) 0,00733341 0,9469643 krytyczna t wartość p (T<= t) 1,96829326 1,9682933 Podsumowując dane dotyczące całkowitego czasu trwania dwugłosek z komponentami i, u w gwarach Vilkaviškis i Jurbarkas, istotne są dwie kwestie: w gwarze Vilkaviškis stwierdzono statystycznie istotnie dłuższy czas trwania dwugłosek cyrkumfleksowych, a w gwarze Vilkaviškis ogólnie wszystkie dwugłoski wykazują tendencję do dłuższego trwania w porównaniu z okolicami Jurbarkas. W gwarze Jurbarkas nie stwierdzono wiarygodnych różnic między dwugłoskami akutowymi i cyrkumfleksowymi. Porównując te wyniki z wcześniejszymi danymi z badań nad gwarą szakijską, można stwierdzić, że model relacji ogólnego czasu trwania jest bliższy okolicom Jurbarkas i Szakių: tutaj akutyczne dyftongi z komponentami i, u mają tendencję do bycia dłuższymi, jednak różnica między nimi jest niewielka, statystycznie nieistotna, a relacje czasu trwania dyftongów różnią się w zależności od dźwięków składowych tworzących ośrodek sylaby (szerzej zob. Bacevičiūtė 2004: 86–88). Przypuszczalnie różnice między 9 obszarami Wiłkowyszki i Jurbarkas–Szaki są uwarunkowane występującym w tym drugim ciągłym akcentem intonacyjnym (LKA 1982: mapa nr 106). 3. WYNIKI DOTYCZĄCE ABSOLUTNEGO CZASU TRWANIA PIERWSZEGO KOMPONENTU Dokładniejszej odpowiedzi na pytanie, czy komponenty i, u wydłużają się w badanych gwarach, oczekiwano po przeanalizowaniu czasu trwania pierwszego komponentu dyftongów. Jak już wspomniano we wstępie, zbadano dane dotyczące absolutnego i procentowego czasu trwania pierwszych komponentów. Wykresy prostokątne wartości absolutnego czasu trwania (zob. rys. 4) wyraźnie pokazują niejednakową sytuację gwar. Najważniejsze są następujące prawidłowości ujawnione na wykresach: w gwarze wiłkowyskiej czas trwania wszystkich badanych komponentów dyftongów jest nieco większy, jednak są to dane dotyczące absolutnego czasu trwania, na które mogą wpływać indywidualne właściwości mówców i inne czynniki; W gwarze wiłkowyskiej nie widać wyraźniejszej różnicy między pierwszymi komponentami akutycznymi i cyrkumfleksyjnymi: wartości pierwszego kwartylu, mediany i średniej zdawałyby się wskazywać, że dłuższe mają tendencję być komponenty dyftongów cyrkumfleksyjnych, jednak zakres ich wartości mieści się w zakresie wartości komponentów akutycznych, a zakresy te całkowicie się pokrywają; W przypadku gwary jurborskiej stosunek danych dotyczących czasu trwania jest wyraźniejszy i stabilniejszy: wszystkie widoczne parametry – pierwszy kwartyl, mediana i średnia – w przypadku dwugłosek akutowych układają się w strefie nieco wyższych wartości, zatem ich pierwsze człony mają tendencję do bycia nieco dłuższymi; różnica również nie jest jednak duża, ponieważ większość prób czasów trwania członów akutowych i cyrkumfleksyjnych pokrywa się. 9 Jak widać, czas trwania członów dwugłosek ma tendencję do zależności od kilku czynników, przede wszystkim od prozodycznego systemu konkretnej gwary, intonacji oraz być może od dźwięków tworzących sylabę. W przyszłości warto rozważyć przeprowadzenie badań nad różnicującą mocą tych czynników z wykorzystaniem bardziej zróżnicowanych metod statystycznych, na przykład analizy dwuczynnikowej lub wieloczynnikowej, stosowanej ostatnio przez badaczy do ustalania modeli interakcji dźwięków języka ogólnego (zob. Švageris, Urbanavičienė 2024). Nie jest to jednak przedmiotem niniejszego artykułu, lecz badania o szerszym zakresie. 8 Rys. 4. Rozkład wartości bezwzględnego czasu trwania pierwszego członu dwugłosek Po sporządzeniu wykresu przedstawiającego stosunki średnich członów par dwugłosek (zob. rys. 5) ponownie potwierdzają się omówione wcześniej prawidłowości. Na rysunku widać, że w gwarze wyłkowyskiej w 6 spośród 8 zbadanych par większe były średnie członów dwugłosek cyrkumfleksyjnych; W gwarze Jurbarka – w 5 przypadkach na 8 większe były średnie członów dyftongów akutowych. Potwierdza to tendencję, że w okolicach Wiłkowyszek dłuższe mają skłonność być człony dyftongów cyrkumfleksyjnych i, u, a w gwarze Jurbarka – akutowych. Z drugiej strony na wykresie widać, że stosunki średnich nie są stabilne; występują również przypadki przeciwne omówionej tendencji, gdy różnica czasu trwania między członem akutowym a cyrkumfleksyjnym jest miejscami w ogóle bardzo niewielka. Rys. 5. Średnie wartości bezwzględnego czasu trwania pierwszego członu poszczególnych dyftongów Dane tej części badania również oceniono testem kryterium Studenta (zob. tab. 2). Na podstawie wspomnianych wcześniej parametrów można stwierdzić, że różnica bezwzględnego czasu trwania członów i, u dyftongów o różnych akcentach mogłaby być uznana za statystycznie istotną tylko w gwarze Jurbarka: tutaj T (2,012787915) > t (1,968293255), a p < 9 0,05 (0,045073953), jednak widać, że obliczone wartości kryteriów statystycznych niewiele różnią się od wartości krytycznych, a zatem różnica między porównywanymi próbami jest również niewielka. Różnica czasu trwania członów i, u dyftongów w gwarze Wiłkowyszek w zależności od akcentu okazała się statystycznie nieistotna: T (1,299146024) < t (1,968293255), a p (0,194940153) > 0,05. Tabela 2. Statystyczna ocena bezwzględnego czasu trwania pierwszego składnika dyftongów Miejscowość Akcent Parametry statystyczne Vilkaviškis Akut Cyrkumfleks Akut Cyrkumfleks Jurbarkas Średnia (ms) 92,666 96,395 84,840 81,048 Wariancja 641,860 Odchylenie standardowe (ms) 25,335 23,338 16,970 14,934 Wartość p (T<= t) 544,646 287,953 223,054 Liczba pomiarów 144 144 144 144 Wartość Wartość T 0,194940153 0,045073953 krytyczna t -1,299146024 2,012787915 (alternatywa dwustronna) (alternatywa dwustronna) 1,968293255 1,968293255 Podsumowując wyniki badań tej części, można stwierdzić, że relacje pierwszych członów i, u dyftongów porównywanych gwar o różnych intonacjach są niejednorodne. W gwarze wilekowyskiej częściej dłuższe bywają człony i, u dyftongów cyrkumfleksyjnych, jednak różnica ich trwania nie jest statystycznie istotna, zatem zasadniczo człony dyftongów akutowych i cyrkumfleksyjnych w tych okolicach nie różnią się pod względem trwania. W gwarze jurborskiej dłuższe bywają człony dyftongów akutowych, a różnica ich trwania została potwierdzona również statystycznie. Porównując z danymi wcześniejszych analogicznych badań gwary szakijskiej, widać, że gwara szakijska zajmuje pozycję pośrednią: tutaj częściej nieco dłuższe są człony i, u dyftongów akutowych (podobieństwo do okolic Jurborka), jednak nie stwierdzono statystycznych różnic trwania między członami dyftongów o różnych intonacjach (podobieństwo do okolic Wiłkawiszek) (szerzej zob. Bacevičiūtė 2002: 88–91). Zatem dane wstępne wskazują, że wydłużanie pierwszych członów i, u dyftongów akutowych w północno-zachodnich gwarach kaunaskich nasila się w kierunku północnym. 4. WYNIKI PROCENTOWEGO TRWANIA PIERWSZEGO CZŁONU Analizując trwanie jednostek dźwiękowych, najczęściej opiera się nie tyle na danych absolutnych, ile na jakichś danych względnych, ponieważ są one znacznie bardziej obiektywne i subtelniejsze, w mniejszym stopniu zależne od indywidualnych cech mówiącego (por. Pakerys 1982: 44). Jak już wspomniano, w niniejszym badaniu wybrano analizę procentowego trwania pierwszego członu dyftongów, tj. jaką część całkowitego trwania dyftongu ono stanowi. Rezultaty dotyczące względnego czasu trwania częściowo potwierdziły omówione wcześniej tendencje (na przykład to, że pierwsze elementy wszystkich dyftongów gwary wilekawiskiej są dłuższe niż w gwarze jurborskiej), lecz uwidoczniły również nowe aspekty relacji dyftongów z intonacjami. Na wykresach prostokątnych (zob. rys. 6) widać, że pod względem względnego czasu trwania w obu porównywanych gwarach dłuższe mają tendencję być elementy i, u dyftongów akcentowanych akutem – we wszystkich przypadkach zarówno wartości pierwszego kwartylu, jak i median oraz średnich są większe. Jednak w gwarze wilekawiskiej różnica czasu trwania elementów akcentowanych akutem i cyrkumfleksem jest ledwie zauważalna, zakresy wartości czasu trwania zasadniczo całkowicie się pokrywają, natomiast w gwarze jurborskiej różnica jest znacznie wyraźniejsza. 16 w całym obszarze języka litewskiego nie ma dialektów lokalnych, w których elementy te pozostawałyby niewydłużone, ponieważ wymowa krótkich elementów byłaby sprzeczna z ogólną strukturą prozodyczną ostrych dyftongów mieszanych.