Būdingesnės giminės, skaičiaus ir linksnio formos Mituvos upyno tarmėje

Lil-E. T UV LU JĘZYKOZNAWSTWA KL AUS I MALI L'1 ET UV.08 T. SR MOK SLU AKADEMIJA BARDZIEJ CHARAKTERYSTYCZNE RODZAJU, LICZBY IR PRZYPADKA FORMY W DIALEKCIE DORZECZA MITUVY! EL. GRINAVECKIENE I. Rodzaj 1. Rodzaj rzeczowników. a) Oprócz rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego w dialekcie dość szeroko używane są również rzeczowniki rodzaju wspólnego (oczywiście ich liczba jest znacznie mniejsza niż rzeczowników rodzaju męskiego i żeńskiego). Wszystkie rzeczowniki rodzaju wspólnego mają znaczenie pejoratywne. Rzeczowniki te mogą mieć jeden lub dwa rdzenie, np.: kvėša (gapcio), gobdešra (chciwiec). Najczęściej mają rdzeń pochodzenia czasownikowego. Większość rzeczowników rodzaju wspólnego w gwarze ma temat na -o, jednak występują również formacje o tematach na -a, -ia, -ė, np.: (temat na -o) akiplésa, būdvasa (ktoś wychudzony, kto cierpi głód), čupa (ktoś, kto długo się krząta, dotyka), drimba (niedorajda, ktoś o nieładnym wyglądzie), geibė (chudzielec), glauma (brudas), gfdva (ktoś, kto szybko upada), gu'ra (ktoś przemoczony i nie unika dalszego moknięcia), gu'šta-ogūžta (ktoś, kto długo się krząta), gočra (gapcio, fujara), kebėža (ktoś niezręczny), kerépla (ktoś rozlazły- ), Alipi'td (ktoś przechylony), kvakna (fujara), liežūvneša (ktoś, kto roznosi plotki), nakribalda, pikčūrna, plirpa (ktoś, kto gorączkuje), plūmpa (taki po położeniu, taki po postawieniu; bardzo grubo ubrany), popa (ktoś rozpieszczony, nieznoszący bólu), ruknd (ponurak- ), smargla (niedojrzałek), susna (ktoś zmęczony, wynędzniały), skretnd (ktoś brudny), terla (ktoś, kto się brudzi), užuomirSa, Zugara (bezczelny); (temat na -a) ba.r. Skals~baiskalas (ktoś, kto mówi hałaśliwie), makals~mikalas (ktoś, kto robi coś niedbale, wszystko partaczy), ra.r. Skals~taiskalas (ktoś, kto mówi skrzekliwie); (temat na -ia) globis (chciwiec), gd¥elis (fujara, gapcio), vėpelis (fujara); (é-kam.) kuislė' (ten, który długo się zbiera), loji'ne~ lojyné (gaduła), mémé (gapowaty, wolno orientujący się). Rzeczowniki rodzaju wspólnego w zdaniu najczęściej występują jako imienna część orzeczenia, np.: i_bik tu ma téka glauma, kotu idks gidva; mūsu tieus toks phirpa; ji téka gušta | 1 Drukowany artykuł stanowi rozdział morfologii II części „Gwar dorzecza Mituwy”. Pierwsza część tej pracy, „Fonetyka gwar dorzecza Mituwy”, została opublikowana w I tomie „Zagadnień językoznawstwa litewskiego” (Wilno, 1957, s. 119—180). Przykłady gwarowe w niniejszym artykule zapisano na podstawie transkrypcji fonetycznej „Programu zbierania materiałów do atlasu języka litewskiego” (Wilno, 1956) i transponowano do Ik tylko w przypadkach, gdy są niejasne lub mogą być rozumiane dwojako. 12. Zagadnienia językoznawstwa II, 177 b) Rzeczowniki arklys, avis, karvė, kiatlė, meška, pamatinė, rupūžė, šuo, varna, vėlnias, višta i in. w gwarze są często używane w znaczeniu przenośnym jako przekleństwa lub do charakteryzowania osób. W takim przypadku nabierają one pewnych cech rzeczowników rodzaju wspólnego, a używane z nimi zaimki (jis, tas, toks, koks, šitas) i przymiotniki (tikras, didelis, baisus) pod względem rodzaju gramatycznego mogą się z nimi nie uzgadniać, np.: jis didelis kale; ji téka arkli's; jis tikras rupu'šė; toks meška séd aciséde's; šitoks pamatine dd i“ akis le n.da; tikra vėlneęs ta jo boba) c) Przybyłe z lk. rzeczowniki oznaczające zajęcie, zawód lub posiadające cechy charakterystyczne dla osób wykonujących ten zawód, w gwarze również są używane jako rzeczowniki rodzaju wspólnego, np.: ji gerd advikdc būttu* (ji būtų gera advokatas); ale twój oskarżyciel to twoja żona (twoja żona jako oskarżyciel). d) Rzeczowniki gwarowe oznaczające wykonawców czynności lub osoby, podobnie jak w języku literackim, mają rodzaj męski i żeński. Formy rodzaju żeńskiego najczęściej tworzy się od form rodzaju męskiego, dodając końcówkę -ė, np.: augi'tinismo augintinis i augi‘tine~auginting, koviesli's, kvieslė, raibūks ~raibitikas (pstrokaty kogut), raibiuke~raibitké (pstra kura). Szczególnie liczne w gwarze są te rzeczowniki (w tym wszystkie derywaty z przyrostkami -škis, -škė, -(š)kus, -(š)kė, -(s)lys, ~(s)lé, -(s)nys, -(s)nė i in.), mające znaczenie deprecjonujące, np.: čerkšli's, čerkšIš, dičkis (<did + škis), dicke~dicke, drū'ėkis, drii:cke~dricke, Purgli's (płaczek), fuglé, réksnis (płaczek), rėksnė, snauda'lus, snauda-le~snaudalé, šaukliss, šauklė, zvzli's, zi'zlé, zurzli's, zurzlė, Zopli's, Zoplé| Derywaty rodzaju żeńskiego utworzone od dwusylabowych derywatów rodzaju męskiego z przyrostkami -(Šš)kus, -lius (z (i)u-tematu.! ) w gwarze równolegle używane są z dwiema przyrostkami: -ė i -uvienė, np.: aklus i akle, akluviene, džit skus, džū' ske, džū ‘skuviene, dripkus, dripke, dripkuviene, ge.l.ckus, ge.l.cke, ge.l.čkuviene, lipkus, lpke, lipkuviene, plūr.pkus, plūr.pke, pličr.pkuviene, smi.r.skus, smi.r.ske, smi.r.skuviene, se.i.lus, se.t.le, se.i.luviene, škaplus (człowiek z przerwą między zębami), škaple, škapluviene | W tym przypadku derywaty z przyrostkiem -uvienė oznaczają każdą (zarówno niezamężną, jak i zamężną) kobietę, która ma cechy o znaczeniu pejoratywnym lub której się je przypisuje. e) W gwarze występują rzeczowniki, których rodzaj różni się od rodzaju tych samych wyrazów w języku literackim. rzeczowników. Większość tych rzeczowników jest w gwarze nowa, przybyła do niej z innych stron, np.: an.cpauda (antspaudas), filma (filmas), kdima (kaimas), kombdina (kombainas), m3.rks (morka), pačtd (paštas), pi'pkis (pypkė), popiera (popierius), sli'us (slyva), smakra (smakras), kantdrs (kontora) ir itd. Tworzenie niektórych z tych wyrazów może mieć charakter kontaminacyjny: zamiast obcego wyrazu mogli zacząć używać litewskiego rdzenia, natomiast rodzaj wyrazu obcego pozostał (por. a.n.cpauda i pečėtis, kaima i #lyéia). f) Nieregularnie kilka rzeczowników o temacie na -i w gwarze jest używanych równolegle jako rzeczowniki rodzaju męskiego i ir żeńskiego. W zależności od ir rodzaju zmienia się wygłos tematu, np.: juoC debesis~jtiodas to debesis, juoda ir jų débese~ įūodo dėbesio juoda debesis, juodos debesies, stors kietis, stora kiede~storo kiččio stora kiete, storos kietes, juodi ir suodžei 173 / ir (sūodžiai), jiodas suodi's~jio dos sūodys, ba.1.sus žvėris, baisdžūs žočre (Žžvėrio) ir balsi žvėris, baišos žvėries | g) Lk. rzeczowniki dėdė, rėtė, będąc rodzaju męskiego, w gwarze częściej są używane su :ia-tematowe, z końcówkami, np.: dédis, tétis, dėdžemodėdžio, iščerotėčio, dėdžui, tėčui, dėdirvdėdį, téri~&ti, dėdžū, rėčū, dėdi dėdžau, ti, dėdžeimvdždžiai, iėčeimvtščiai, dėdžeems, || tėčems, dėdžūs, tėčūs, dėdžeism= dėdžiais, tėčeis-vtėčiais. h) Wszystkie o-, io-, ė-tematowe nazwiska, oznaczające osoby rodzaju męskiego, w liczbie mnogiej całkowicie przeszły do charakterystycznego dla rodzaju męskiego tematu a, ia, np.: bilė--Byla i bi"la.i.--Bylai, pémpe~Pémpé i pempe.i.~Pempiai, sadeika~Sadeika i sadeika.i.-Sadeikai, perravi-ée~Petrivytia i petravi-ted.~ Petravyčiai. 2. Rodzaj przymiotników. a) Oprócz rodzaju męskiego i żeńskiego w gwarze używany jest także rodzaj nijaki przymiotników. Jest ona przysłówkowa i nieodmienna, podobnie jak w łot., np.: balta, gražū, grasu, nuobodu, šalt | Rodzaj nijaki przymiotników występuje rzadziej niż rodzaj męski i żeński. Przymiotniki wielosylabowe o tematach na iai ėw ogóle go nie mają. Rodzaj nijaki oznacza ogólną cechę rzeczy i najczęściej występuje w zdaniach bezosobowych, np.: md neegražū, visiems trosku, vai kui šalt, ši.lt kdjums (ciepło nogom), ba.i.sei gražū: (bardzo pięknie), driū'čei šviesu (bardzo jasno). b) Niekiedy w zdaniach bezosobowych zamiast rodzaju nijakiego w gwarze używany jest rodzaj żeński, np.: mėnesiena, laukė šviesi; še.n.de sklid), gal nevažuos; Siri laba.i. sklidl; tati Senakt šviesi; tati smagi laukė; tati gražt' važuoi. To wspólna z Żmudzinami cecha dialektalna. 3. Rodzaj imiesłowów. Podobnie jak przymiotniki, imiesłowy (najczęściej strony biernej) w dialekcie występują również w rodzaju nijakim. Strona bierna: rodzaj nijaki imiesłowów czasu przeszłego jest równie częsty jak rodzaj męski i żeński, 0 jego forma czasu teraźniejszego jest używana rzadziej. Rodzaj nijaki obu czasów pod względem formy niczym nie różni się od mianownika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego, lecz akcentowany jest tak jak mianownik liczby pojedynczej rodzaju męskiego (akcent imiesłowów rodzaju nijakiego o rdzeniu z akcentem inicjalnym zawsze pokrywa się zarówno z miejscem akcentu mianownika liczby pojedynczej imiesłowów rodzaju męskiego, jak i żeńskiego, np.: tdva aukšti\" bywa czesana (włosy); gdyby była pomalowana na czarno, wyszedłby dobry (sweter); nie nakarmiona, nieusłyszana przeze mnie; byłoby dobrze, gdyby mleko nie zostało zatrzymane do niesienia staruszce. była zaniesiona i _przyniesiona; obsadzona drzewami rzędami (obsadzona drzewami w rzędach); napadało dużo śniegu. okno; jest przykryta starym Smonil | Rodzaj nijaki mają również niektóre imiesłowy strony czynnej, utworzone od czasowników bezosobowych albo od czasowników, które niekiedy mają znaczenie bezosobowe. Rodzaj nijaki takich imiesłowów pod względem formy, miejsca akcentu oraz intonacji pokrywa się z formą mianownika liczby mnogiej imiesłowów rodzaju męskiego. Rodzaj nijaki imiesłowów strony czynnej najczęściej oznacza czynność przypuszczalną, niesprawd179. zoną, wątpliwą lub relacjonowaną. Najczęściej w gwarze spotyka się formę rodzaju nijakiego imiesłowów strony czynnej czasu teraźniejszego, ale występują także inne 1 czasy, np.: jam šalt ėsa'; jéi paga.l..sta'- jo (jai pagailsta jo); jam skarūuda piloa; diionas dd [email protected]- '; jéi (jai) buve' kietas; nebuvo nieko likę; jau viskas pradėta; jam reikėjo palaukti; jei (jai) visko neužtenka: kantrybės; dar reikia gerti (dar reikia gerti). 4) Rodzaj liczebników. Wszystkie przymiotnikowe? liczebniki w gwarze, podobnie jak w języku litewskim standardowym, mają rodzaj męski i żeński, np.: vienc~jeden, viend, pan.ke~pięć, penkid, treji, tréjas~tréjos. Rodzaj mają również złożone liczebniki główne, których drugi człon stanowi liczebnik du, dvi, np.: abūdu, abidvi || abldi, vienudu, vienudvi || vienudi. Wszystkie liczebniki rzeczownikowe w gwarze, podobnie jak w ir języku literackim, nie mają rodzajów. 5. Rodzaj zaimków. Liczba podwójna zaimków aš, tu, jis, ji, šitas, šita, anas, ana, katras, katra, tas, ta w gwarze odmienia się przez rodzaje, np.: mūdu, mūdvi madi, jūdu, jūdvi || jadi, juodu, jūodvi || jūodi, aniodu, anuūodvi || antiodi, katriodu, katriiod- || vi || katrūodi, šituodu, širuodvi || šituodi, tūodu, tiodvi || tūuodi | 6. Rodzaj imiesłowów uprzednich. Podobnie jak ir w języku literackim, gwarowe imiesłowy uprzednie odmieniają się przez rodzaje, np.: e.i.dams, eidamd, pasišokinėdami, pasišokinėdamas. Imiesłowy uprzednie zwrotne bez przedrostków mają dla obu rodzajów (a także i liczb) uogólnioną formę rodzaju nijakiego, są ir nieodmienne, np.: jis, ji, jie, jos, juodu, juodvi šnek vaipi'damos, ein bardamos | W gwarze rzadko spotykane są również imiesłowy uprzednie zwrotne rodzaju męskiego w mianowniku liczby mnogiej: ndje (nuėjo) Snekédamiese, išėje rauki*damiese | II. Liczba 1. Uwagi ogólne. Oprócz liczby pojedynczej i mnogiej w gwarze występują formy liczby ir podwójnej, jednak liczba podwójna jest tu rzadsza, a jej formy o najczęściej nie mają już znaczenia liczby podwójnej. Iš z form liczby podwójnej używane są wszystkie formy przypadków liczebników du, dvi, celownik wszystkich zaimków rzeczownikoir wych oraz narzędnik ir jų rodzaju żeńskiego, np.: šitiem penkiem dra'siem vaikam; visiem keturiem geriem arklem patiem pirmiem piemenim; 3 aniem trim iškirmijusiem dantim; tym dwóm dużym psom; tym pięciu dużym kurom; and.m dwóm starym gąsiętom su | Przykłady pokazują, że formy liczby podwójnej tych przypadków są używane do wyrażania liczby mnogiej, że już same nie oznaczają liczby podwójnej liczebnika du, dvi, podobnie jak formy be liczby mnogiej tylko z liczebnikami du, dvi są używane (i częstsze) obok form liczby podwójnej do wyrażania liczby podwójnej, np. tym dwóm dużym brzozom, andms dwóm strasznym owcom, td.ms dviėm su stord.ms skepatd.ms grubym chustkom || | 2 Zob. J. Žiugžda, Lietuvių kalbos gramatika, 1, 116, Kowno, 1957. 3 Zob. tamże, 117, 180 2. Liczba ir rzeczowników i przymiotników. a) Wszystkie rzeczowniki o tematach a-, ia-, u-, iu-, a także wszystkie ir rzeczowniki o rodzaju męskiego o ir temacie i w gwarze zachowały formy biernika liczby podwójnej, np.: surdsk senū šliotražu; i'džk didelu morkū; sutalpina:ū. du du i du geri vežimū; padari-k du naujų avilu; išgčrau du ali (dwa kufle); baiga:u. ldudies (szkoły początkodu wej) ski'?ū; du irsidėjau naujū dančt | b) Iš z rzeczowników liczby pojedynczej występujących w gwarze wymienić należy następujące: atkvaps (odpoczynek, zaczerpnięcie oddechu), atlajiis (odlanie wody z iš większej rzeki), drrajus (odbicie, kęs), džova (suszenie), grinčald (odwilż), be gi'vuonis (żywotnik- ), mutini's (pokarm iš z chleba i wody z ir cukrem), pipsas (pęknięcie), raks~rakas (czas, gdy powinny wykluć się ptaki), rintis (czas codzienntą ie o tej samej godzinie), sdtis, šutiene (ziemniaki ugotowane na sucho). Iš spośród rzeczowników występujących wyłącznie w liczbie mnogiej wymienić należy następujące: osnowa.i. (nici tkackie, którymi zakłada się osnowę), wątek.i. (nici, którymi tka się wątek), jajowod.y (organ ptaka, w którym dojrzewają jaja), wyłom-wyłomy, mintuwa.i. ; miotacze, 1¥dévas~i§dévos, wywichnięcie-wywichnięcia, nosze -nosze, pogires~ pigirios, zapasy~ zapasy, paZdindes ~ podbródki, skiemenc (sylaby), smauga.i. (błonica), śliny, Sir laes~ Siuflés (liche ziarna), šurti's (mnóstwo, stosy), vi'tūvai, faptai~zaibtai, Zibikicei (angina), žėmenc (dziąsła). 3. Liczba liczebników. Liczebniki du, dvi, abūdu, abidvi, vienudu, vienudvi w gwarze mają pełne formy wszystkich przypadków liczby podwójnej, np.: dvieju, dviem, dū, dol, abiedviejw abiedieju, abiedviem abiedem, abūdu, abidvi, vienudvieju*, vienudviem || || vienudem, vienudu, || vienudvi || vienudi | Liczba zaimków. Zaimki dš, rū, jis, ji, ands, and, tds, rd, šitas, šita, katras, katrd w gwarze mają dwojakie 4. formy liczby podwójnej. Jedne z tych ich form są formami liczby mnogiej bez końcowego s, np.: mum, mn, jim, jum, jiem, jiem, jom, jd.m, aniem, aniem, andm, anš.m, tiem, tiem, tJjm, td.m, šitiem, šitom, katriem, katriem, katršm, katrd.m | Te formy liczby podwójnej są w gwarze rzadsze i do wyrażania liczby podwójnej używane są znacznie rzadziej. Najczęściej oznaczają liczbę mnogą. Inne formy liczby podwójnej tych zaimków są złożone. Drugi człon to jų du, dvi, np.: mūdu, mūdvi mudi, jūdu, judvi judi, jūodu, jūodvi juodi, anuūodu, anuodvi anuodi, || tuodu, tūodvi tiodi, šituodu, šituodvi šituodi, || katriiodu, katrūodvi| Formy tej || liczby podwójnej mają wszystkie || przypadki liczby podwójnej i odmieniają się || zupełnie tak jak złożony liczebnik || vienudu, vienudvi, np.: katriiodu, katruūodvi katriodi, katrūodvieju"* katruodieju", katruodaem katriiodviem| Pierwszy człon tych (złożonych) zaimków zarówno w rodzaju męskim, jak i żeńskim we wszystkich przypadkach jest uogólnionym mianownikiem lub biernikiem || liczby podwójnej || rodzaju męskiego. || Warto tu także zauważyć, że drugi człon złożonych liczebników rodzaju żeńskiego (a w przypadku tych, których formy przypadków są identyczne, także rodzaju męskiego) w gwarze może występować dwojako: z zachowaną lub zanikłą fonetycznie głoską V, chociaż liczebnik dvi nigdy w gwarze nie opuszcza v. 5. Liczba czasowników. W gwarze występuje bardzo żywa dwuliczba czasowników. Jej formy wcale nie są rzadsze od form dwóch pozostałych liczb for181 m.in. Dwukropek w gwarze mają Wszystkie tryby, i ir wszystkie czasy, np.: mūdu ed. nava, nešavos, ėjova, e.i.davova, e.i. Siva, ed. „L.tumėva, od i. .kiva, pra.u.skivos; judu ednata, nėšatos, éjota, e.i. s.i.davota, od. sita, ed. Luméta, ed. inna, przeczytane | III, Przypadek 1. Uwagi ogólne. W gwarze, podobnie jak ir w języku litewskim, używa się siedmiu przypadków: mianownika, dopełniacza, celownika, biernika, narzędnika, miejscownika i wołacza. ir Be Z wyjątkiem ir miejscownika i wołacza wszystkie pozostałe przypadki różnią się od języka litewskiego. Przypadek miejscownika. W gwarze miejscownika nie mają te rzeczowniki i zaimki, które oznaczają osoby i żywe istoty jako określenia, np.: ojciec, dziewczyna, kot, pies itd. 2. ()]}]} 马会 ir ir su jų ir np. jednak te Słowa, nabrawszy znaczenia przenośnego, mogą być używane w ir przypadku miejscownika, np.: buvaiu. tévuos (byłem u rodziców; byłem w domu rodziców- ); vienc jos va.i.ks mergosė (jedno z jej dzieci jest nieślubne). Iš W gwarze vietininków zachował się żywy jedynie miejscownik wewnętrzny teraźniejszy, wszystkie pozostałe o dawne miejscowniki zanikły. W gwarze zachowało się tylko kilka rzeczowników, które uległy adwerbizacji i mają pozostałości dawnych końcówek miejscownika, np.: la:u.ka ik (<laukan); bék laluk; alkdc laluk; e.i. Th Salim. ; ; viskas ein velno’p | Końcówki poszczególnych tematów miejscownika liczby pojedynczej, podobnie jak w innych ir przypadkach, ulegają wpływowi gwarowych praw fonetycznych dotyczących końca wyrazu, np.: didelaim tvdrtemodideliamė tvarte, gild.m Sulini*~giliame šulinyjė, aukštdė.m Rkūpeti'mo aukštamė kūpetyje, marskinuos ~ marškiniuosė, šlapė pievo--šlapiojė pievoje, didelės vi.r.kščos (didelėse virkščiose), gero šėmėrvgerojė žĖmėje, šizose li.svése, sveiko aki'-esveikojė akyjė, ausisé (uszach), gerd.m medij~gerame¢ medujė, visa.m spiecuj ~visame spi€tiuje, Sltam raumeni'~§itame raumenyje, smegenisé (w mózgu). Zamiast wewnętrznego miejscownika kierunkowego w gwarze używa się su biernika z į, przyimkiem, np.: emu dt miesta, gire, i lažu.kaceį i* misty, girią, laūką. į į W gwarze zdarzają się przypadki, gdy wewnętrzny miejscownik teraźniejszy jest używany zamiast wewnętrzndš ego miejscownika kierunkowego, np.: žolčes lovi" supi-lau~as žolės lovyjė supyliau. 3. Wołacz. a) Wołacz w gwarze występuje rzadziej niż inne przypadki. už Jį mogą mieć: wszystkie 1) rzeczowniki oznaczające istoty żywe, np.: vaikė, šunie, šunūk; rzeczowniki oznaczające niektóre abstrakcje, 2) np.: vairge, dieve; w folklorze czasami wołacz mają inne rzeczowniki, np.: apinéli ka' 3) durmėoji ir (l. itp.); tu_aglite, tu_zaldie~tu eglūte, tu žaliėja; 4) rzadziej przypadek wołacza mają przymiotniki, np. : 6_tu mdna mai'ti; sveikd brangdje mami'te; zaimki, np.: jū's padaukai 5) wy łobuziaki); bardzo rzadko liczebniki, np.: (o antroje kva.i.le; w 6) rzadkich przypadkach imiesłowy, np. : tu 7) 0 tu išlėpi'c pik&irna~o tu išlėpintas pikčiūrna, b) Wołacz liczby pojedynczej rzeczowników, z wyjątkiem deklinacji a-, zawsze różni się formą od mianownika; rzeczowników l.poj. 182 deklinacji awołacz jest dwojaki: z su końcówką -e ir su partykuła -ai. Z końcówką -e l.poj. wołacz częstszy i szerzej używany, np.: vi're, parse, žėnte, vairge, kūtine, avine, vežike, pirmininke. L.poj. woł. akcentowanie niczym nie różni się od lk., tylko dwusylabowe słowa IV typu akcentowego bez żadnej różnicy znaczeniowej mogą być akcentowane dwojako: w rdzeniu i w końcówce, np.: dieve, dievė, va'rge, vargė, vaiike, vaikė, šė'ške, šeškė, vi.l.ke, vilkė. Nazwy własne i zastępujące je akam, słowa l.poj. woł., mają partykułę -ai, np.: jonai, antūnai, rokai, tévai pe*trai, tėtūkai, Partykuła zazwyczaj „jest nieakcentowana. Słowa wielosylabowe l.poj. woł. cząstki partykułowe mogą również nie występować, np.: juozap, kazimier, tėtūk, brolūk | Wszystkie ia-kam. rzeczowniki z akcentem niekońcowym w lp. woł. mają nieakcentowane zakończenie tematu -i, np.: juodi, sar.ti, kdlvi, tėti, gi'vuoli, vaikéli, katinéli| Rzeczowniki z akcentem końcowym w lp., woł. mają zawsze akcentowaną końcówkę -i*, np.: arkli', ešeri', gaidi', garni“, oži', vi'turi" | Rzeczownik brdlis ma dwojaki woł. : z końcówką -: oraz z w-kam. rzeczowników z wygłosem tematu -au, np.: brdli i brolau. | 0-, io-, ė-tem. rzeczowników l. poj. woł., w końcówce znajduje się czysty wygłos tematu, który zazwyczaj jest nieakcentowany, np.: te'ta, ma.r.čemvmaičia, dška, višta, lirdeka, rū'gana, kate, kumėle | i spółgłoskowego tem., rzeczowników l. poj. woł. ma końcówkę -ie. Wyrazy o akcentowaniu końcówkowym akcentują tę końcówkę, natomiast o akcentowaniu rdzeniowym zachowują akcent w rdzeniu, np.: avie, dntie, vagie, grobuonie, šunie, obelic| Rzeczowniki rodzaju żeńskiego o temacie 7rzeczowniki obok swojej końcówki tematu mogą mieć tu także końcówkę rzeczowników o temacie é — -ė, która w dialekcie występuje rzadziej, np.: dnte, Zdse, ave | Możliwe, że jest to wpływ Żmudzinów, ponieważ niektóre rzeczowniki o temacie - rodzaju żeńskiego w sąsiednich dialektach żmudzkich* całkowicie przeszły do tematu ė-. Niektóre rzeczowniki rodzaju męskiego o temacie spółgłoskowym mają tutaj czasami również:akam. końcówkę -i, np.: piemeni*| W utartych wyrażeniach występuje liczba pojedyncza czystej osnowy spółgłoskowej wołacz przykładów, np.: vdver, vdver netingék | Wszystkie u-, iu-tem. rzeczowniki lp. wykrz. w końcówce ma czysty temat końcowy -au, który w wyrazach o akcencie rdzeniowym jest nieakcentowany, a o akcencie końcówkowym — akcentowany, np.: ker.dfau~ketdziau, aldii., sunai. | c) Liczba mnoga wołacza, z wyjątkiem vaikai, swoją formą i miejscem akcentu pokrywa się z liczbą mnogą mianownika, np.: bdbas ~ bėbos, [email protected] ~ metigos. d) Wołacz innych części mowy, będąc w gwarze rzadki, w swojej formie zarówno liczby pojedynczej, jak i mnogiej zwykle pokrywa się z mianownikiem, np.: gerasis vaikéli; pasilkidje sesūte ~ pasiilgtėja sesūte; o jus kva.i.las bobas ~ o jūs kvailos bėbos; mana mi*lemi vaikė"lei (moi ukochani dzieci). 4 Zob. P, Jonikas, Gwara Pagramantisa, § 90, Kowno, 1939, może mieć dwojakie końcówki: wołacza i mianownika, np. : 183 Wielosylabowych 7a-, étematowych przymiotników lp. wołacz. ir 0 tu miotany || roczny me.i. ei.tėli; o tu sta.i.nini || staut.ninis drigam.te; o tu masitéli || maži'tėlis vaikéli| e) Gdy zwracamy się į ka su ze zdziwieniem, ka informując o ko czymś ważnym, prosząc, wołacz rzeczowników. akcent z iš typowego miejsca w niektórych rzadkich przypadkach może zostać przesunięty na į rdzeń, np.: ditkrel; siūnel; o tu moja vav.kieli maželi | Tak akcentowanych wołaczy jest wiele na ir wschodzie Litwy, zwłaszcza w dialektach dźukijskich, np. : (Druskieniki) jubzuli, vai.keli, jūzele; (Perloja, Nedingė) bobute, onute | W opisywanym dialekcie tak akcentowane wołacze są rzadkie, zanikają. Uważa się, że są stare’ Zdarza się, że przy patetyczį ką nym zwracaniu się w l.poj. wołacz. akcent może iš przeskoczyć z typowego miejsca na koniec wyrazu, np.: į elenurėm-Elenutė, genurėmo Genutė, onuté~Onute, jeninutė=oJaninutė, dédi, jonali, mama, rétukali | Taki wołacz. akcentowanie w gwarze jest už rzadsze niż akcentowanie zwyczajne Przyk. przykładu. Ponieważ akcent na į koniec wyrazu jest przenoszony rzadko, dawne miejsce akcentu, będąc w tym przypadku akcentowbe ane, zachowuje (być może według analogii zwykle akcentowanych wołaczy) swoją posiadaną długość, np.: ma'md (por. mama), teta (por. t@ta), ele'nd (por. elena). BOJIEE CHARAKTERYSTYKI FORMY RODZAJE, LICZBY H MAŁECHA B JEZIORO ZLEWISKA RZEKI MUTYBA 3. U. TPUHABELLIKEHE Pegtome 1. a) B cratbe ykasbiBaeTcsl, 4TO, Hapsly C MYKCKHM H JKEHCKHM pO JaMH, B roBope HMeeTCS H oOmuil poi HMEH CyumecTBHTeJbHbIX. Bee HMeHa CyleCTBHTe/IbHbIE O0UIEr0 pojia B roBope HMeIOT mnpeHeOpexHTeJbHOE 3Hayee. OHH MOryT ObiTb OJAHOKOpHEBble (kvéia ,,pasuHsi’‘) H ABYXKOpHEBhIE (gdbdesra ,,anHblii yenopek**). DOBROCZYNNOŚĆ MIĘDZY ISTOTNYCH OGÓLNEGO pola MAJĄ PODSTAWĘ Ha o (klipytd ,KoBbMIfIra‘“, susnd ,,NaplumBel, - BKa“), 0JHAaKO BCTPeyaioTci H C OCHOBaMH Ha a (tafskalas ,,GONTNHBbI ueJOBEK ), Ha ia (globis ,,KanHblil ueJioBekK““), Ha é (kuislé ,,KOTOpBIi 10Jr0 Bo3HTCA““). 6) Cpeanuii pojį HMEH npuJiaraTeJibHbIX B roBope ajiBepOHaH30BaH, Kak H B JIHTEPAaTYPHOM si3bike. BmecTo mpuisiaraTe/ibHbIX CpeAHero poia B Ge3/iHų-, HbIX TIpe/JIOKEHHSX TNO NpHMepy COCeHUX KeMaHTCKHX HapeuHH B roBope qaCTO BLICTYNaeT KeHCKHH poJ, Hamp. : tai graži važiuot ,,KaK XOpoLIO exaTb“, tai graži laukė,,KaK Xopouio Ha yJauue‘. B) IlpnuacTHa, ocoGenHuo CTpajaTeNLHOTO 3aJiora, TOXKe HMEIOT CpejHHil POA, Hanp. : tdvo w górę Obrotowa „Yy TeGs (TBOH BOJOC) BBEPX MpHYECHBaeTcsa‘, 5 Plg, K. Būga, Zagadnienia językowe, § 27. Przedrukowano z „Draugijos”, Kowno, 1909 oraz Lietuvių kalbos žodynas, 1, § 36, Kowno, 1924, 184 2. a) Oprócz liczby pojedynczej i mnogiej, w rzadkich przypadkach w mowie występuje także liczba podwójna. [laTenbHblil, BHHHTEJIbHbIĖ H TBODpHTeJIbHbIH NajieXkKH JIBOHCTBEHHOIO UKHCJIA CBOHCTBEHHbI MMEHaM CYNILCTBHTEJIbHbIM, MpHJIaraTeJbHbIM HW MeCTOHMEHHAIM, Hanp. : wypiłem dwa ali,,BbIMuJI ABa Ookana nupa‘‘; tym dwojgu małym dzieciom dali dużo,, 51M JBYM MAJIEHbKHM JeTsIM Jas GOJIbIne“; éjafi namo su aném dviém senom tetom,,9 es ZIOMOH C TeMH ĮBYMS CTapbIMH TeTSMH“. 6) Męskie liczebniki „du“, „dvi“ w obu rodzajach mają formy wyłącznie liczby podwójnej. B) W mowie szeroko używa się wszystkich form liczby podwójnej takich zaimków, jak af „S“, wm,, TH, jis „OoH““, ji „oHa““, katrds,,KOTopbih““, katra,Kotopas‘‘, tds,3TOT‘, td „aTa“, ands,,TOT*, and „Ta“, šitas,,310T- *, šita „aTa“ oraz imion liczebnych abidu, abidvi „00a, o6e“ i vienudu, vienudvi „onnunu“, np. : my „Mbi Ba“, my obie,,Mbl nBe“, wy dwoje „Bbl JIBa“, juodu „oHH Ba“, rūodu „3TH JBa“, tuodvi „3TH nBe“, anuodu „Te nBa“ anuūodvi „Te Be“. 3. a) W robocie występuje siedem przypadków, tak jak i w języku literackim: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik H 3BATEJILHbIH. 6) Rzeczowniki te nie mają końcówek rzeczowników oznaczających istoty żywe, jednak w rzadkich przypadkach w sensie przenośnym właściwa jest im miejscowa końcówka, np. : rugius pidvėm savėjė,,poxb KOCHJIH caMu‘‘; buvaii tévuds,,5 Obl Y ponnuTeJien“- “. B) W gwarze zanikły dawne miejscowe przypadki w liczbie mnogiej, zamiast dopełniacza występuje biernik z przyimkiem į „w“ (einu į girią „idę do lasu“, HAY B JieC'*, jednak spotykają się przypadki, gdy zamiast biernika występuje mianownik, np. : aš supyliau lovy,„S; 1 BAMA B KOpkiITO“. W rzadkich przypadkach w gwarze występują już zgramatykalizowane inne miejscowe przypadki, np. : eik laiuk nomen otciona‘‘, eik šalin,,NOHAM npoub, OTOHAH, eik velnidp, AIH K uepTy“. r) Czasowniki mające w mianowniku liczby mnogiej własne końcówki różnią się od rzeczowników tylko w liczbie pojedynczej (z wyjątkiem podstawy na a), natomiast w liczbie mnogiej pokrywają się z mianownikiem. Dopełniacz innych imion w gwarze występuje rzadziej niż rzeczownikowy, a zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej jego formy pokrywają się z formami imionownika.