Dėl vadinamojo „absoliutinio įnagininko“ XVI–XVII a. lietuvių kalbos paminkluose

L.EETUVIŲ:- .KALBOTEYROS.KLI:IAU.S. L M. A. I, II LIL EST UNOS T-SR.MOK. SLU-AKADEMIL: JA DEL VADINAMOJO ,,ABSOLIUTINIO INAGININKO* XVI —XVII a. LIETUVIŲ KALBOS PAMINKLUOSE V. AMBRAZAS W języku litewskim od czasów starożytnych aż do dziś szeroko używa się absolutnego celownika. Niektórzy językoznawcy wspominali także o innej konstrukcji absolutnej — absolutywnym narzędniku. Kwestia absolutywnego narzędnika była wiązana z pewnymi konstrukcjami imiesłowowymi, pojawiającymi się niekiedy w dawnych zabytkach języka litewskiego. A. Becenberger obok absolutnych celowników podał następujący przykład absolutywnego narzędnika (,,ein absoluter Instrumental““) z imiesłowem: Schais daiktais schitaipo pataisitais eidawa kunigai BrB Hebr 9, 6. Zdaniem A. Becenbergera absolutywny narzędnik prawdopodobnie wywodzi się z absolutnego celownika. Między tymi dwiema konstrukcjami miałyby istnieć przypadki przejściowe: Ir scham atstatitū liepe antra sawesp eiti BrB Zuz 565 encziams iomis BrP 402,. Ostatni przykład, zdaniem A. Becenbergera, można uznać za czysty absolutywny narzędnik (,,reiner Instr. absol.““)1. Z absolutnym narzędnikiem A. Bezzenberger wiązał również rozwój imiesłowu przysłówkowego języka litewskiego. W konstrukcjach absolutnych imiesłów przysłówkowy miał powstać albo z celownika, albo z narzędnika. A. Bezzenberger podał następujące przykłady absolutnego narzędnika z imiesłowem przysłówkowym: moterischke numirus watku ir wiru sawa schullinije passiskandina BrP II 518,43 passibengus tomis dienomis BrP I „161; O apeius metais pataise BrB I Kar 20,26*. Jak widać, A. Bezzenberger uważał absolutny narzędnik za jeden ze środków syntaktycznych wyrazu dawnego języka litewskiego. Znacznie ostrożniej kwestię absolutnego narzędnika rozpatrywał E. Fraenkel. Zauważył on, że konstrukcja ta jest bardzo rzadka i występuje tylko w kilku miejscach pism J. Bretkūnasa. Niektóre konstrukcje cytowane przez A. Bezzenbergera (BrP I 161,, BrP II 518,4) mogą być również absolutnymi celownikami, inne zaś także nie pozwalają mówić o „wolnym absolutnym narzędniku“ („der freie Instr. | absol.““), ponieważ można je wiązać również z narzędnikiem czasu oraz narzędnikiem socjatywnym®. Przy A. Do konstrukcji wymienionych przez A. Bezzenbergera E. Fraenkel dodał jeszcze jeden przykład: 1 Zob. A. Bezzenberger, Beiträge zur Geschichte der litauischen Sprache (dalej — Beiträge,,, ), 261, Getynga, 2 1877, Tamże, 261; Zob. także 241. 3 3 Zob. E. Fraenkel, Syntax der litauischen Kasus, 197, Kowno, 1928. 47 durimis užrakintomis kalba su ieis BrP II 26,; według niego jest to albo absolutny, albo miejscownik narzędnik*, We współczesnym języku litewskim narzędnik absolutny nie jest używany. Nie zauważono go również w językach łotewskim i staropruskim. Języki słowiańskie i germańskie, w których w dawnych zabytkach występuje absolutny celownik, również nie znają tej konstrukcji?. Dlatego wątpliwości E. Frenkla dotyczące niektórych przykładów podanych przez A. Becenbergera są całkowicie uzasadnione. Konstrukcje, które A. Becenberger uważał za narzędniki absolutne, nie są jednorodne. Aby wyjaśnić ich charakter, należy przeanalizować dane dotyczące tej kwestii zawarte w dawnych zabytkach języka litewskiego. ; 1. Spośród wyżej wymienionych przypadków, które mogą być uznane za narzędniki absolutne, najpierw omówimy konstrukcje imiesłowowe z formami rzeczowników mającymi końcówkę -u. XVI— W a. zabytkach języka XVII znajdujemy sporo takich konstrukcji : Menesije Nissan dwideschimta Mata Karaliaus Arthasastho, po stowint winu jo? akim, pakeliau esch wina BrB Nehem 2, 1. ...ghissai du Wiru. musche... i uszumusche ios Kardu, Tiewu mana nieka ape tatai neszinnant BrB I Kar 2,32. Nesa mirschtant Tiewu io, ira, kaip kada ne butu mirres BrB Sir 30,4. Ir praschokus czesu, kurį Karalius usxmetens buwa... atwede ios wiriausis Kamarniks BrB Dan 1,18. Kolei czesas tokio Vssiszadeghimo waroij, ne tur barskutis ant io Galwos uszeiti... ikki praeius raku, (czesu) kuri ghis PONVI paszadeia BrB IV Moz 6,5.... ir ateius Mulu pa schakatu® anszolu, insikabina io galwa ing Anszola BrB II Sam 18,9. Ir dalis weiy... dara... iskada. Ir karoghimu busent, arkosi® ir ischtaisa kerschta BrB Sir 40,34...anis, Weiu ing ios putschent, padzusta BrB Iz 40,24....putschant peitweiu, sakate BrB Luk 12,55. Tadda kalbeja Tosua su PONV... ir biloia prigsant Israelu BrB Joz 10,12. Esant tada Kariu tarp Namu Saulo, ir Namų Dowido, pastiprina Abner Namus Saulo BrB II Sam 3,6. I lejąc drzewami, chcąc zaatakować na południe albo o północy (Schaurė), w którym miejscu będzie padał śnieg, the gules BrB Pam 11,3. ...tej jesieni /wraz z kobietami/, po śmierci dzieci i swoich mężów [schullinije passiskandinna BrP II 518,,. Gdy zbliżał się czas... te znaki najpierw się ukazały BrP II 336,.... gdy statek miotał się podczas burzy, a oni widzieli śmierć przed oczami, przychodzi Chrystusp BrP I 201,.... jak nakazująca panu Bogu wolę ściąć syna swego jednorodzonego VP 109. W pismach J. Bretkūnasa i w Postylii Wolfenbüttelskiej, z których zaczerpnięto te przykłady, celownik rzeczowników o tematach -(i)o i -(i)io ma zazwyczaj końcówkę -ui, lecz obok niej nierzadko występuje także -u, np.: passimega fewy iusu BrB Łk 12,32; bilaia darsziniku winiczas Łk 13,7; ikki tam czesų Mich 5,2; 4 Tamże. 5 Pojedyncze przypadki „absolutnego instrumentalium- ®®” w staroangielskich tekstach powstały pod wpływem łacińskiego absolutnego ablativu, zob. Morgan Callaway, * The Absolute Participle in Anglo-Saxon, Baltimore, 1889, 6 U góry podkreślono mana. " Podkreślono, na marginesie: didziu, storu. 8 Na marginesie: dausz. * Ostatnie 6 słów na marginesie; w tekście podkreślono: the gules. 48 Nehem 2,16; I Krl 3,2; II Krl 18,4 i in. ; najsłabszemu z rzeczy I Piotra 3,7; mojemu Panu «królów Asyrii II Krl 18,23 ir pan. *"; garba buik malonausiam — zewu VP 54, wissam pratu 46a; draugu sawam 206a; afferawasiu Dewu tewu 2a ir t.t. ** Celowniki liczby pojedynczej z końcówką -ų spotykamy również w wielu innych zabytkach języka; są one szeroko używane we współczesnych gwarach języka litewskiego! ?, Te formy celownika w piśmie, a częściowo w języku ir mówionym, zlały się z narzędnikami liczby pojedynczej. o iš ir su Dlatego rzeczowniki, które w wymienionych tu konstrukcjach łączą się z imiesłowami przysłówkowysu mi, można iš pozornie uważać zarówno za celowniki, jak i za narzędniki. Na przykład A. Bezzenberger, zaliczywszy konstrukcję iš BrP II 518,4 do „narzędników absolutnych- ”“, wspomniał o niektórych innych® w rozważaniach o celowniku. O tym, że formy rzeczowników użyte w wyżej wymienionych przykładach -ų z końcówką są celownikami, świadczą następujące okoliczności: a) W konstrukcjach absolutnych, których predykatami są odmienne imiesłowy, te formy rzeczowników łączą się z celownikami imiesłowów, np.t Praeijusiam tam metu, ateija iopi antra meta BrB I Moz 47,18. Ir thur thinai passilikti, ikki numirusiam Wirausiu kunigu* BrB IV Moz 35,25...; iki pereiusiam cziesu BrB Dan 2,9. Ir nussidawel® Zachariazu kaplaniste uszweisdenczam... — Kaip losas ateia BrB Luk b) W 1,8. dawnych pismach zupełnie nie znajdujemy odpowiednich konstrukcji, w których do imiesłowu bezosobowego dołączony byłby -({)da-, -({)é-, -i~, -uarba rzeczownik rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej w narzędniku, mający inne zakończenie niż celownik. c) Pod względem struktury i roli w zdaniu wyżej wymienione konstrukcje niczym nie różnią się od innych absolutnych celowników. 2. W pismach J. Bretkūnasa występuje kilka konstrukcji absolutnych, w których rzeczowniki, zaimki i imiesłowy rodzaju żeńskiego z tematem -()aka mają zakończenie -mis: Esch skanios strowos newalgiau... nei tepiausi, ikki praschokus- '® tomis trimis nedeliomis BrB Dan 10,3. Ir pereius dienamis anamis'? sugrinsza, o passilika bernelis'? Iesus Ierusaleme BrB Luk 2,43. Ir passibengus tomis dienomis] ir aniems sugrisztant namopri [passilikka bernelis BrP I 161, Ir stagisi ęst, issipildus? * dienamis ureda 1a®® pareia ghis namusna sawa BrB Luk 1, 23, Bet encziams iomis| Schitai nekurie sargu ateija ing miesta BrP I 402,. 0 Zob. inne przykłady. A. Bezzenberger, Beiträge... 127. 1 Zob. W. Gaigalat, Die Wolfenbütteler litauische Postillenhandschrift aus dem Lata 1573, 125, 243, Tylża, 1900 (MLLG V). 12 Por. F. Specht, Šyrwids Punktay Sakimu, 29—30, Göttingen, 1929; J. Otrębski, Gramatyka języka litewskiego, 3, 14, Warszawa, 1956; Z. Zinkevičius, VVU Istorijos-filologijos fakulteto mokslo darbai, 1, 189—190, Vilnius, 1955. 18 T, y, Dan 2,9; Sam 3,6; Nehem 2,1; Sir 30,4; Sir 39,34; Zob. Apd. 7,4; A, Bezzenberger, Beitrige,.. 14 127, Podkreślone powyżej Plebanów. 15 Wiersz powyżej: staghisi est. 16 Poprawione z perschokus. 17 Skreślonych powyżej ischbuwus dni tych. 18 Powyżej podkreślone waikelis. 19 Poprawiono z issipildusamis. 20 Od issipildus aż do ia podkreślone; u góry: iem atlikusam Vreda sawa. 4. Zagadnienia językoznawstwa II, 49 Końcówka -mis jest właściwa liczbie mnogiej narzędnika, Jednakże J. w pismach Bretkūnasa ją czasami ma ją liczba ir mnoga celownika, np.: sluszija Ir Deiwemis iu BrB Ps 106,36; esch'iumis... mówiłem Joz 20,2; Ghis... rozkazuje nieczystym Duchom Mork 1,27; Bet beda siunkiamus, (nieschczamis) szindanczamis ir Luk 21,23. Noreia ghissai iamis schitu prisakimu... Liekarstwa... pataisiti BrP I 222,, ir pan. W wielu innych dawnych zabytkach (Morkūno w Postyli, w Postyli z Wolfenbüttel, w Księdze nobaznystés itd.) ir celowniki z su końcówkami -mis są jeszcze częstsze? !, Form tych najprawdopodobniej zaczęto używać w znaczeniu celownika ze względu na częściową ir zbieżność końcówek celownika i narzędnika. Już XVI — XVII pismach a. narzędnik liczby mnogiej rzeczowników, podobnie ir jak celownik, czasami ma końcówkę -ms, por.: : sawa su Szmonims BrB I Mak 12,50, su nam SG 105, ir pan. Przez analogię w su tych przypadkach formy liczby mnogiej narzędnika z końcówką su -mis miejscami również mogły otrzymać znaczenie celownika*?- *?. Należy zauważyć, że końcówkę -mis sen. w piśmiennuž ictwie częściej występują inne -(i)akamiennych rzeczowników oraz zaimków®. Właśnie rodzaj tego tematu widzimy w wyżej wymienionych konstrukcjach pism Bretkūnasa. A zatem całkiem niewątpliwe jest, że są to celowniki; w tych przykładach ir mamy normalne przypadki celownika absolutnego, wyrażonego imiesłowami su odsłownymi (1 —4) lub imiesłowami. (5) Porównując te konstrukcje z su odpowiednimi miejscami w innych dawnych pismach, w nich również najczęściej znajdujemy celowniki absolutne (por. Ir passibengus dienoms| aniems ir sugrisztant VEE dwa 31,3 tomy trzy tygodnie później KvB, Dan 10,3, Lecz odchodząc od nich obu KvB, Mat 28,11). Na uwagę zasługuje jedno miejsce Morkūno W Postyli, w której tłumacz, zapożyczając iš B. tekst perykopy Vilenta, użyty w nim celownik absolutny przepisał w następujący sposób: VEE 146 — 147: Ateia Iesus durims (146) sant vschrakintomss; MP 173a 27: Ataio Iezus durimis sant ošrakintomis. Tu można dostrzec kontaminację ir absolutnego celownika narzędnikiem su drogi (czym przyszedł ?). J. Bretkūnas przetłumaczył to miejsce dwojako: w perykopie użył celownika absolutnego (BrP II 43,), o w „opowiadaniu” ujął to nieco inaczej: Ateir Pan Jezus przychodzi do nich przez zamknięte drzwi, mówi: sobie... su ir ukazuje się po zmartwychwstaniu BrP II 26,. E, Frenkel, cytując fragment tego zdania (zob. wyżej), błędnie wiązał wyrażenie durimis uszrakintomis z su czasownikiem kalba, w Iš rzeczywistości należy je wiązać z su czasownikiem areit. Tutaj J. Bretkūnas parafrazuje łacińskie zdanie venit Iesus ianuis clausis Vulg Jan, 20,26, wstawiając spójnik 22 Žr, W. Gaigalat, min, veik., tt. ; 133 A. Bezzenberger, Beitrūge... 241; P. Arumaa, Untersuchungen zur Geschichte der litauischen Personalpronomina, 44 tt,, Tartu, 1933; F. Specht, ZfslPh 12, 200 tt. 22 Por. P, Arumaa, cyt. dzieło,, 48—49; J. Endzelins, Latviešu valodas gramatika, tt., 404 418, 423, Ryga, 1951; E. Fraenkel, Balticoslavica, 2, 36; Językowe, w szczególności syntaktyczne badanie kalwińskiego litewskiego katechizmu Malcher Pietkiewicz von 1598, 14, Getynga, 1947. Kitaip galūnės -mis skverbimąsi i naudininka aiškino F. Spechtas; jo manymu, ji sukėlė naudininko ir inagininko galūnių sutapimas dviskaitoje, žr, Specht, F. KZ 53, 152 tt. ; 56, 265; ZfslPh 12, 200 tt. 23 Na przykład iš 69 końcówka narzędnika su liczby mnogiej -mis, znajdujących się J, Morkūno Postilėje (cytuje je P, Arumaa, min, veik,, 44 — 45), 31 jest -(f)akamieno, kaczei. 50 Zatem przy zamkniętych drzwiach nie jest narzędnikiem absolutnym, lecz wyraźnym narzędnikiem drogi (sposobu)®, 3. Osobno należy wspomnieć o dwóch konstrukcjach użytych przez J. Bretkūna: Ir Ianui schitaip apkaltu sanczu [Ponas musu Iesus Kristus/delei kosaniu ir stebuklingu darbu sawa/buwa dideie Czestije laikams BrP I 29,.... esch tha nepalaima ne uszleisiu fem giwu sancziu, Bet czesu io io sunaus uszsiunsiu nepalaima ant io Namu BrB I Kar 21, 29 (bey seinem leben LB; in diebus eius Vulg). Słowa pierwszej konstrukcji apkaltu sanczu F. Specht uważał za celowniki®, Przyjmując to założenie, za celowniki powinniśmy uznać również giwu sancziu w drugim przykładzie. Formalnie jest to możliwe, ponieważ imiesłowy przymiotnikowe ir w pismach J. Bretkūnasa czasami mają nominalne końcówki celownika, por. celowniki bagatu BrG 123%; nekaltu BrB Sir 31,8; ischronitu BrB Sir 30,21; kalbanczui BrP I 77; raupsūtui BrP I 194,, i in. Jednakże nie udało się zaobserwować celowników imiesłowów strony czynnej z końcówką -u. Ponadto w pismach J. Bretkūnasa imiesłów czasu teraźniejszego utworzony od rdzenia czasownika būti nigdy nie jest łącznikiem złożonego predykatu absolutnego celownika (w takich przypadkach używa się imiesłowu nieodmiennego, por.: kurie fem ir giwam essant, numirre BrB Teis 16,30 i in.). Formy apkaltu i giwu najprawdopodobniej nie są celownikami, lecz narzędnikami. Narzędnik często występuje jako imienna część predykatu absolutnego celownika, por.: man sant didzu pulku BrB Joz 17,14; keliui teip didžiu esant BrB V Moz 19,6 i in. Ponieważ imiesłowowy łącznik z tymi narzędnikami tworzy ścisłe połączenie syntaktyczno-semantyczne, mógł z łatwością dostosować się do nich i przejąć ich formę przypadka. W obu wyżej wspomnianych zdaniach łącznik sanczu został, jak się wydaje, użyty zamiast sant pod wpływem narzędników apkaltų i giwu. Mamy tu zatem nieco zniekształcone przykłady absolutnego celownika, 4, Jak widzimy, wszystkie omówione dotąd przykłady, jeśli nie liczyć jednego, narzędnika drogi (sposobu- ), są absolutnymi celownikami. Z wyjątkiem tych przykładów w przeanalizowanych zabytkach z XVI—XVII w.?" znajdują się tylko trzy konstrukcje, które mogłyby zostać uznane za absolutne narzędniki. Znajdujemy je w przekładzie Biblii J. Bretkūnasa: 24 Narzędnik sposobu lub dosłowne tłumaczenie łacińskiego absolutnego ablativu widzimy także w tym zdaniu: Bet amszinoioi giwatoie [ischirintu grieku| prieg wissu pa= schlowintuiu žmoniu bus /kaip ir pirmusa gimditoiusa pirm nupūlima buwa MT 76a 16. % Zob. F, Specht, Šyrwids Punktay Sakimu, 33, Gėttingen, 1929. 26 Zob. A, Bezzenberger, Beitriige... 241, 27 W całości przejrzano wszystkie dotąd znane pisma M. Mažvydasa, B. Vilenta, M. Daukšy i M. Petkevičiusa, przekład Biblii J. Bretkūnasa oraz Postyllę, Postyllę J. Morkūnasa (1600), „Žemčiūga teologiška” S. Vaišnora (1600), anonimowy katechizm Ledesmy (1605), śpiewnik L. Zengštokasa (1612), „Punktai sakymų” K. Širvydasa (1629—1644- ), śpiewnik S. M. Slavočinskisa (1646), śpiewnik Knygos nobažnystės (1653), Suma evangelijų (1653), Maldos krikščioniškos (1653), Katekizmas S. Minvydasa i J. Božimovskisa (1653), Evangelios z 1674 r., opublikowane przez E. Woltera, H. Reinholda, J. Gerulisa i J. Otrembskiego części Biblii S. B. Chylińskiego, Maldų knygelės D. Kleina (1685), śpiewnik i modlitewniki J. Rikovijusa (1685) oraz inne drobniejsze pisma z XVI—XVII w., 51 1) Ir scham atstatitū*- ?, liepe antra sawesp eiti, (atwadinna) ir biloia iam Zuz 56 (vnd da dieser hinweg war| Hies er den andern LB; Et, amoto eo, iussit venire alium Vu'g). 2) O apeius matais, pataise Benhadad Syrus, ir ischaia ing Aphek I Kar 20,26 (Als nu das jar vmb war/ordenet Benhadad die Syrer LB; Igitur postquam annus transicrat, recensuit Vulg)? ?, 3) Schais daiktais schitaipo paraisitais, eidawa Kunigai wissadais ing pirmaghi Schetra Hebr 9,6 (Da nu solches also zugericht war] giengen die Priester LB; His vero ita compositis: in priori quidem tabernaculo semper introibant sacerdotes Vulg). Jak widzimy, pierwsza i trzecia konstrukcja odpowiadają absolutnemu ablativusowi Wulgaty. Ponieważ J. Bretkūnas, tłumacząc Biblię, posługiwał się tym tekstem, absolutny ablativus języka łacińskiego mógł skłonić go do użycia zamiast celownika narzędnika. Należy zauważyć, że tylko w jednym z przytoczonych przykładów podmiot i orzeczenie konstrukcji absolutnej mają formę narzędnika. Podmiot pierwszej konstrukcji wyrażony jest celownikiem (scham), natomiast orzeczenie uatrstatitū można uznać zarówno za celownik®, jak i za narzędnik. W drugim przykładzie odwrotnie: obok imiesłowu pochodzącego od celownika odmiany spółgłoskowej występuje narzędnik matais? !, Takie mieszanie formy iš celownika z narzędnikiem zauważamy także w niektórych innych miejscach przekładu Biblii J. Bretkūnasa, por. : Ale kalbu iumus prieteleis mana, Nessibijaket Łk 12,4; o karalius Syrias buwa.sawa wiriausiems® Raitais prisakens II Kron 18,30; tu su manimi, Tarnu tawam, Dereiei I Sam 20,8. Wyżej cytowane konstrukcje można wiązać także z innymi przypadkami zaburzeń zgody, których w przekładzie Biblii J. Bretkūnasa znajdujemy niemało®. Należy tu przypomnieć, że rękopis tego przekładu nie został ostatecznie zredagowany i że J. Bretkūnas, przygotowując go do druku, najprawdopodobniej poprawiłby wiele nieprawidłowych konstrukcji lub konstrukcji pomieszanych pod wpływem oryginałów (znaczna ich część jest już poprawiona w rękopisie). Można by uważać, że wyżej wymienione konstrukcje opierają się na użyciu „narzędnika absolutnego” tylko wtedy, gdyby podobne przykłady występowały także gdzie indziej. Jednak ani w samej Postylli J. Bretkūnasa, ani w pismach innych autorów ich nie ma. A zatem z danych zabytków XVI–XVII wieku nie wynika, aby „narzędnik absolutny” kiedykolwiek był używany w języku litewskim. 28 J. Bretkūnas w rękopisie przekładu Biblii głoskę u czasami oznacza także literą # (ogólnie nie zawsze można jasno powiedzieć, czy nad literą « zapisano łuk, czy kółko), "Najprawdopodobniej ten wyraz również ma końcówkę -u (=odtworzoną). 2 W tekście greckim znajdujemy tu genetiw absolutny, por.: *at 2yéveto Ėniorpėjavtos «08 žviauros Sept. 30 W takim przypadku w pierwszym przykładzie mielibyśmy celownik absolutny z imiesłowem strony biernej. 31 Narzędnik czasu mógł się tu dostać przez analogię do takich wyrażeń, jak praėjusiais metais, šiais metais itp. Z narzędnikiem czasu ten przykład wiązał również E. Frenkelis (zob. wyżej), 32 Iš wiriauseis. 3 Zob. V. Falkenhahn, Der Ubersetzer der litauischen Bibel Johannes Bretke und seine Helfer, 208—209, Kėnigsberg und Berlin, 1941, 52 SKRÓTY BrB — Biblia tatai esti Wissas Schwentas Raschtas Lietuwischkai pergulditas per Jana Bretkuna Lietuwos Plebona Karaliacziuie (1579–1590). Cytowane z fotokopii VVU. : BrP — Postilla tatai esti Trumpas ir Prastas Ischguldimas Euangeliu,,, Per Iana Bretkuna... Karaliaucziuie,,, 1591. KvB; -Biblia, to jest: Wissas Szwentas Rdsztas, Starego i Nowego Testamentu... przez niektórych nauczycieli litewskich na język litewski przełożona i po raz drugi wydana, w Królewcu 1755. KZ — czasopismo poświęcone porównawczym badaniom językowym w dziedzinie języków indoeuropejskich, założone przez A. Kuhna. LB — Biblia: Das ist: die gantze heilige Schrifft: Deudsch, Auffs new zugericht, D. Mart, Luth., Wittemberg, Gedruckt durch Hans Lufft 1549, MP = Postilla Lietuwiszka... izduota.., Wilnivy per Iokubg Morkung- ...Metuose,.. 1600. MT — Margarita Theologica, Collecta et conscripta a M, Adamo Francisci... albo: Lietuwischkai jra perguldita per Simona Waischnora warnischki Plebona Ragaines. Wydrukowana w Królewcu w Prusach przez Jerzego Osterbergera, drukarza..., 1600, Sept—H IIAAAIA AIAGHKH KATA TOY: EBAOMHKONTA, Hoc est Vetvs Testamentvm ex versione Graeca Septvaginta interpretvm... Halae (części I i II — 1759, III i IV —1760, V —1766). SG — Giesmes Chriksczionischkos ir Duchaunischkos.,. przez Łazarza Sengstaka, litewskiego proboszcza królewieckiego, odnowiona. Anno CID IDC XII. Wydrukowano w Królewcu w Prusach. VEE — Euangelias bei Epistolas /Nedeliu ir schwentuju dienosu skaitomosias... pilnai ir wiernai pergulditas ant Lietuwischka Szodzia/per Baltramieju Willenta... Ischspaustas Karclauczui per Iurgi Osterbergera/Metu M, D. LXXIX, VP —Iszgvldimas Evangeliv per wisvs Mettvs, surinktas dalimis isch Davgia Pastillv,,, (Anoniminė 1573 m. postilé, Cituojama iš W. Gaigalat, Die Wolfenbiitteler litau= ische Postillenhandschrift aus dem Jahre 1573, Tilsit, 1900). Vulg —Biblia sacra Vvlgatae editionis Sixti Qvinti pont, max, ivssv recognita atque ~ edita Romae Ex typographia apostolica Vaticana MD XC III, fslPh —Zeitschrift fiir slavische Philologie. Wydał Max Vasmer. O TAK ZWANYM „TWÓRCZYM SAMODZIELNYM” W ZABYTKACH JĘZYKA LITEWSKIEGO XVI—XVII W. B. U. AMBPA3AC Streszczenie Kwestia istnienia „TWÓRCZEGO SAMODZIELNEGO” w dawnej litewskiej literaturze pisanej została wysunięta przez A. DeuuenGepgerra, później poruszył ją D. Ppenkesiem, lecz do dziś pozostaje nierozstrzygnięta. [Dla rozstrzygnięcia tej kwestii w niniejszym artykule przytacza się wszystkie konstrukcje, które były lub mogą być HCTOJIKOBaHbI Kak „,,Samodzielne... MeroJOM TOJIHOH BHIOODKH OHM H3BJIEUEHbI H3 NAMATHHKOB JIHTOBCKOMO $I3bIKa XVI-- XVII Bs, 53 HececJiejoBanne aToro MaTepHaJia MOKa3aJo, YTO MOYTH BCE,,TBOPHTE/bHBIE CAMOCTOSITEJIbHbLIe““ OOBSICHSIIOTCA Kak JaTelibHble CAMOCTOSITEJIbHbIe C JieeMPHYACTHSIMH HJIH CKJIOHAEMBIMH NpHUacTH5MH. OopMbi AaTeJbHOro Najexa HOMHHAJIbHOTO CKJIOHEHHS BO MHOTHX JPEBHHX NaMATHHKaX YaCTHYHO COBINAJIH Cc (opMaMH TBODHTEJBHOrO Majieka. ATO COBNAJCHHE HMeJIO MECTO B EJHHCTBEHHOM UHCJIE CKJIOHEHHS OCHOB Ha -(i)o-, -(i)io- (0OKoHYaHHe -u) H, Stosunkowo rzadko, w liczbie mnogiej rzeczowników (końcówka -mis). Właśnie te formy spotykają się w większości badanych obrotów. C JPYTOii CTOPOHBI, ()OPMbI TBOpHTeJIbHOTO [ajieXka, He COBNAjalouHe C JaTe/bHbIM [aJileXKoM, He ObiBaloT HH Obiektami, HH przedziałami absolutnych konstrukcji. HekJuoueHHe COCTABJISIIOT JIHINb elHHHYHbIE OČOpOTbI B MepeBone GuOnuxu UW. Bperkynaca. Jest to związane z naruszeniem uzgodnienia i wahaniem w użyciu formy dopełniacza i narzędnika, które odnotowuje się także w innych miejscach rękopisu, jednak mogły powstać również pod wpływem łacińskiej konstrukcji ablativus absolutus, znajdującej się w odpowiednich miejscach Wulgaty. Dosłownie „narzędnikowy rzeczownik samodzielny” w piśmiennictwie starolitewskim nie występuje. 3