Akademinei dabartinės latvių literatūrinės kalbos gramatikai pasirodžius

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, III LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA UKAZANIE SIĘ AKADEMICKIEJ GRAMATYKI WSPÓŁCZESNEGO ŁOTEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO A. SABALIAUSKAS Drogi rozwoju gramatyk języka litewskiego i łotewskiego na przestrzeni trzech stuleci są bardzo podobne — te same zakręty, ten sam kurz, naniesiony przez obce stopy. Zarówno Łotysze, jak i Litwini, mówiąc o historii swoich gramatyk, wspominają czasem, że niemiecki historyk z Łotwy O. Mirbach pisze w swoich „Briefe aus und nach Kurland...”, iż już w XIII wieku biskup Wilhelm z Modeny, przybywszy nad Bałtyk, przetłumaczył gramatykę Donata „Ars Donati grammatici urbis Romae”. Jedni zwykle twierdzą, że gramatykę przełożono na język łotewski (zemgalski), inni — na pruski. Oczywiście ani Łotysze, ani Litwini nie wierzą w te „listy”, napisane wprawdzie bardzo pięknym stylem, lecz pełne fantazji, i datują początki historii swoich gramatyk dopiero na XVII wiek. W 1644 r. w Rydze ukazała się „Manuductio ad linguam Lettonicam facilis et certa, monstrata à Joanne Georgo Rehehusen”, a w 1653 r. w Królewcu wyszła „Grammatica Litvanica...in lucem edita à M. Daniele Klein Pastore Tils. Litv.”. W XVII wieku światło dzienne ujrzało jeszcze kilka gramatyk w języku niemieckim: w 1654 r. w Królewcu ponownie ukazała się praca tego samego Kleina „Kurtze und gantz deutliche Anführung zur Littauischen Sprache”, w 1685 r. w Mitawie — „Erster Versuch einer kurtz verfasseten Anleitung zur Lettischen Sprache” Heinricha Adolfiego (Adolphi), a w tym samym roku w Rydze — „Gantz kurtze Anleitung zur Lettischen Sprache” Georga Dresela (Dressel) i inne. Wszystkie te gramatyki, niezależnie od tego, czy na stronie tytułowej figuruje „Lettonica” czy „Litvanica”, „Littauische” czy „Lettische”, mają te same cechy i wyraźnie noszą piętno stosunków społeczno-politycznych epoki, która je zrodziła. Jedne i drugie zostały napisane w językach obcych przez obcych ludzi, przeważnie niemieckich duchownych, nie z miłości do ludu łotewskiego czy litewskiego — nie były też przeznaczone dla niego, lecz dla współbraci po fachu, aby ci mogli skuteczniej głosić swoim owieczkom „słowo Boże” i posłuszeństwo wobec zwierzchności. Litwini byli pod tym względem chyba tylko o tyle szczęśliwsi, że obcokrajowcy piszący dla nich lepiej znali język litewski. Zaważyła też okoliczność, że najwcześniejsze pisma litewskie, choć o treści religijnej, były pisane przez samych Litwinów i odznaczały się znacznie lepszym językiem niż pierwsze książki łotewskie, pisane przez Niemców. Chyba nie pomylimy się, twierdząc, że jeszcze do XX wieku nasze gramatyki były lepsze od łotewskich. Gramatyki D. Kleina są przecież znacznie doskonalsze, na przykład, od gramatyk J. G. Rehehūzena i G. Dresela, a dzieła Augusta Schleichera i Fridricha Kuršaitisa przewyższają Augusta By- 325 lenšteina (Bielenstein) i inne ówczesne gramatyki łotewskie1. Sytuacja zmieniła się w ostatnich dziesięcioleciach. W 1922 r. w historii gramatyki łotewskiej wyrasta szczyt, do którego nam jeszcze długo nie będzie dane dotrzeć — „Lettische Grammatik” Jānisa Endzelīnsa. W 1938 r. ukazała się „Latviešu valodas skaņas un formas” tego samego autora. W 1951 r. Łotysze wydali po łotewsku wielką gramatykę J. Endzelīnsa z uzupełnieniami, a teraz doczekali się już pierwszego tomu akademickiej gramatyki współczesnego języka literackiego2. Ukazanie się tego tomu jest rezultatem kilkuletniej wytężonej pracy zespołu Sektora Gramatyki Instytutu Języka i Literatury Akademii Nauk Łotewskiej SRR. Autorami dzieła są: A. Ahero, A. Bergmanė, A. Blinkena, R. Grabis, M. Lepika, R. Melbiksė, A. Mikelsonė, T. Puorytė, M. Saulė-Sleinė. Kolegium redakcyjne: A. Bergmanė, R. Grabis, M. Lepika, E. Sokolas (redaktor odpowiedzialny). Największy ciężar przy pisaniu tej gramatyki spoczął na zasłużonym działaczu kultury Łotewskiej SRR R. Grabim, który napisał nie tylko poszczególne rozdziały i je redagował, lecz także kierował całym procesem przygotowania gramatyki. Rękopis gramatyki ukończono już w 1956 r. Jesienią tego roku odbyła się dyskusja nad rękopisem, w której oprócz pracowników Instytutu Języka i Literatury Akademii Nauk Łotewskiej SRR uczestniczyli wykładowcy wyższych uczelni, nauczyciele, dziennikarze i inni przedstawiciele społeczeństwa. W dyskusji nad rękopisem bezpośrednio lub pośrednio uczestniczyli także niektórzy językoznawcy litewscy i estońscy. Podczas omawiania rękopisu gramatyki podniesiono niemało kwestii spornych i nierozwiązanych problemów. Wśród innych spraw bardzo ostro postawiono również kwestię reformy łotewskiej ortografii. Reforma ortografii, trudna praca redakcyjna i kilka innych przeszkód nieco opóźniły ukazanie się gramatyki. Gramatyka współczesnego łotewskiego języka literackiego o takiej objętości ukazuje się po raz pierwszy. Jest to nie tylko pierwsza gramatyka łotewska tego rodzaju, lecz także pierwsza gramatyka języków bałtyckich w ogóle. Pojęcie języka współczesnego obejmuje w tej gramatyce nie tylko łotewski język literacki ostatnich dziesięcioleci, ale cały okres rozwoju języka literackiego — od ostatnich dziesięcioleci XIX wieku (podczas dyskusji nad rękopisem gramatyki niektórzy, np. prof. J. Loja, proponowali rozpocząć ten okres od połowy XIX wieku) aż po dzień dzisiejszy. Gramatyka opiera się na niezwykle bogatym materiale językowym — dziełach najwybitniejszych pisarzy łotewskich, poczynając od braci R. i M. Kaudzīte, Apsīšu Jēkabsa i Rudolfa Blaumanisa, a kończąc na mistrzach łotewskiej literatury radzieckiej. Szeroko wykorzystano również folklor, prozę naukową i prasę periodyczną. Ponieważ gramatyka ma charakter normatywny, zjawiska historyczne porusza się w niej w niewielkim zakresie, najczęściej tylko w przypadkach, gdy wiążą się one bezpośrednio z poszczególnymi 1 Charakterystykę gramatyk języka łotewskiego por. R. Grābis, Pārskats par 17. gadsimta latviešu valodas gramatikām. — Valodas un literatūras instituta Raksti, 5, 205—266, Rīgā, 1955; R. Grīsle, 17. gadsimta gramatikas kā latviešu valodas vēstures avots. — Valodas un literatūras instituta Raksti, 7, 245—255, Rīgā, 1958; R. Grīsle, Rēhehūzena gramatika un pret to vērstais Einhorna raksts. — Rakstu krājums, veltījums akadēmiķim profesoram dr. Jānim Endzelīnam viņa 85 dzīves un 65 darbu gadu atcerei, 479—526, Rīgā, 1959; J. Endzelīns, Latviešu valodas gramatika, 22—23, Rīgā, 1951; J. Endzelīns, Ievads baltu filoloģijā, 67—68, Rīgā, 1945; A. Bielenstein, Die lettische Sprache, 1, 20—28, Berlin, 1863; J. Niedre, Latviešu literatura, 1, 76—78, Rīgā, 1952. 2 Mūsdienu latviešu literārās valodas gramatika, 1, fonētika un morfoloģija, Latvijas PSR Zinātņu Akadēmijas Izdevniecība, Rīgā, 1959, 830 psl. 326 faktami literackiego języka. Dość złożonym zadaniem autorów gramatyki było historyczne ujmowanie zjawisk. Zapewne trudno napisać obszerniejszą gramatykę współczesnego języka łotewskiego całkowicie bez elementów historyzmu. Autorzy tej gramatyki również nie uniknęli historyzmu. Nie jest on jednak żadnym dysonansem wobec zjawisk współczesnego języka, lecz przeciwnie, pomaga lepiej je zrozumieć. Z historyzmem tym nierozerwalnie wiążą się także elementy języka litewskiego, pomagające naświetlić poszczególne fakty dotyczące języka łotewskiego. Przy tej okazji należy zauważyć, że elementy litewskie i kwestie stosunku między językami łotewskim a litewskim spotyka się w wielu wcześniejszych gramatykach języka łotewskiego, a rozważania niektórych autorów dawnych gramatyk łotewskich na temat pokrewieństwa języków litewskiego i łotewskiego są niezwykle interesujące i trudno oprzeć się pokusie, by ich tu nie zacytować. Już w XVIII wieku Gothard Fridrich Stender pisał w swojej gramatyce: „Die Lettische Sprache ist eine Schwester der Litthauischen. Ich berufe mich nicht bloß auf die Aehnlichkeit ihrer Benennung, indem Litwa, wie die Litthauer ihr Land nennen, und Latwi, wie sich die Letten nennen, ziemlich ähnlich lauten, sondern hauptsächlich auf die Uebereinstimmung beyder Sprachen… Beyde Sprachen, sowohl die Lettische als die Litthauische, sind Abstämmlinge von der Slavonischen”3. Christof Harder zaś, uzupełniając gramatykę G. F. Stendera, jeszcze ciekawiej „wyjaśnia” tę kwestię: „Nach dieser Hypothese ließe sich nun auch wohl erklären, wie die littauische Sprache eine Schwester der lettischen seyn kann. So wie die Letten ursprünglich ein russischer Stamm waren, so waren die Littauer ein pohlnisches Volk. Noch jetzt ist die russische und pohlnische Sprache sehr verwandt: wahrscheinlich in jenen Zeiten noch mehr. Nimmt man nun an, daß irgend ein Stamm des deutschen Volks sich hier als Kolonie niederließ, so ist es ja ein geringes, auch noch weiter anzunehmen, daß diese Kolonie nicht blos längs dem Ufer der Ostsee, wo die Letten wohnen, geblieben, sondern auch tiefer ins Land zu den Littauern gegangen sey. Wo sie nun ihre Sprache mit der russischen vermischten, da entstand die lettische Sprache; wo sie solche aber mit der pohlnischen vermischten, da entstand die littauische”4. A. Bielenstein, przedstawiając w swojej gramatyce przegląd gramatyk łotewskich, wskazuje jako ich wadę to, że ich autorzy nie porównywali faktów dotyczących języka łotewskiego z faktami dotyczącymi języków litewskiego i słowiańskich („…die fruchtbare Vergleichung mit dem Litthauischen und Slavischen meist ganz unterlässt”5). Oczywiście nie można zarzucić tej wady samej gramatyce A. Bielensteina, ponieważ… 3 Lettische Grammatik, verfasset von Gotthard Friedrich Stender..., Zweyte Auflage... 9—10, Mitau, 1783. (Język łotewski jest siostrą języka litewskiego. Powołuję się nie tylko na podobieństwo ich nazw, jako że Litwa, jak Litwini nazywają swój kraj, i Latwi, jak nazywają siebie Łotysze, brzmią dość podobnie, lecz przede wszystkim na zgodność obu języków… Oba języki, zarówno łotewski, jak i litewski, są potomkami języków słowiańskich.) 4 Uwagi i uzupełnienia do gramatyki łotewskiej pana proboszcza Stendera, autorstwa Christopha Hardera, wydanie drugie i rozszerzone, 10—11, Mitau, 1809. (Zgodnie z tą hipotezą można również wyjaśnić, w jaki sposób język litewski może być siostrą języka łotewskiego. Tak jak Łotysze pierwotnie byli plemieniem ruskim, tak Litwini byli narodem polskim. Jeszcze dziś języki rosyjski i polski są bardzo blisko spokrewnione; prawdopodobnie w tamtych czasach były jeszcze bardziej spokrewnione. Jeśli przyjąć, że jakieś plemię narodu niemieckiego osiedliło się tu jako kolonia, nietrudno też przyjąć, że kolonia ta nie pozostała wyłącznie wzdłuż wybrzeża Morza Bałtyckiego, gdzie mieszkają Łotysze, lecz posunęła się również w głąb kraju, do Litwinów. Tam, gdzie wymieszała swój język z rosyjskim, powstał język łotewski, a tam, gdzie wymieszała go z polskim — język litewski.) 5 A. Bielenstein, Die lettische Sprache, 1, 28, Berlin, 1863. 327 tego zarzutu, gdyż, jak trafnie zauważył łotewski filolog Krišjanis Ancytis, pisał on swoją gramatykę, mając na biurku gramatykę języka litewskiego A. Schleichera6. Wiele elementów języka litewskiego znajdujemy w podręczniku języka łotewskiego J. Endzelīna i K. Mühlenbacha („Latviešu valodas mācība”), który doczekał się trzynastu wydań, nie mówiąc już o wielkiej gramatyce języka łotewskiego J. Endzelīna, z której K. Būga zachęcał „braci swego narodu” do nauki ojczystego języka litewskiego7. Przykładów litewskich nie zabrakło również w akademickiej gramatyce współczesnego łotewskiego języka literackiego. Przykłady te uwydatniają cechy języka łotewskiego, a niektórych zjawisk w tym języku, na przykład podziału czasowników trzeciej grupy pierwszej koniugacji, bez przykładów litewskich w ogóle nie dałoby się zrozumieć. Przykłady dobrano bardzo trafnie, zaznaczono intonacje („okaleczono” tylko kilka wyrazów: missingis (s. 120), brīnas (s. 249), antaras (s. 460), daugiau (s. 709). Rozdział fonetyczny gramatyki jest stosunkowo niewielki — liczy zaledwie pięćdziesiąt pięć stron (s. 17—71). Przedstawiono tu jednak bardzo zwięźle i jasno, z myślą o szerszym gronie czytelników oraz bez nadmiernego obciążania tekstu rysunkami i diagramami, cechy fonetyki współczesnego łotewskiego języka literackiego. Opisując artykulację głosek, autorzy oparli się na eksperymentalnej pracy doc. A. Lauy „Fonetyczno-fonologiczny system współczesnego łotewskiego języka literackiego” („Mūsdienu latviešu literārās valodas fonētiski fonoloģiskā sistēma”). Morfologia rozpoczyna się obszernym rozdziałem poświęconym słowotwórstwu. W rozdziale tym (s. 75—374), poza uwagami wstępnymi, omawia się przyrostki rzeczowników, osobno wyróżniając końcówki sufiksalne (-a, -e, -is), a także przyrostki wyrazów międzynarodowych. Przedstawiono tworzenie rzeczowników za pomocą przedrostków i półprzedrostków (puspriedēkļiem), a także rzeczowniki złożone. Następnie osobno omówiono słowotwórstwo przymiotników i czasowników. Tworzeniu pozostałych części mowy nie poświęcono osobnych rozdziałów; zagadnienia słowotwórcze dotyczące tych części omówiono w przeglądzie poszczególnych kategorii. W rozdziale poświęconym częściom mowy (vārdu šķiras) (s. 375—815) kolejno omówiono rzeczownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek, czasownik, przysłówek, przyimek, spójnik, partykuły i wykrzyknik (izsauksmes vārds). Choć rozdziały te omawiają zjawiska współczesnego języka łotewskiego, badacz innych języków również znajdzie w nich wiele interesujących faktów. Szczególnie dużo cennego materiału odnajdzie w tej książce językoznawca-lituanista, gdyż znaczna część omawianych zjawisk jest całkowicie analogiczna do faktów dotyczących języka litewskiego, a bardzo interesujące są także te kwestie, które są językowi litewskiemu zupełnie obce. Jedne i drugie zjawiska obrazowo ukazują samodzielny rozwój dwóch blisko spokrewnionych języków oraz główne tendencje tego rozwoju. Nie będąc specjalistą od języka łotewskiego, trudno wysuwać pod adresem autorów konkretne zarzuty dotyczące struktury dzieła, układu materiału, a tym bardziej poszczególnych faktów językowych. Wskażemy tu jedynie kilka drobiazgów, które zwróciły naszą uwagę podczas lektury stron tej pracy. 6 K. Ancytis, Z okazji stulecia pewnych polemik językoznawczych,—Zbiór artykułów, dedykowany akademikowi, profesorowi dr. Jānisowi Endzelīnsowi, dla upamiętnienia 85 lat jego życia i 65 lat pracy, 303, Ryga, 1959. 7 K. Būga, Naród i słowo, 1, 423—424, Kowno, 1923. 328 Na s. 44 sformułowanie dotyczące użycia wąskiego e, ė nie jest całkiem precyzyjne: „...vedu (no senāka vežu), metu (no senāka mešu) u. c.“ Czytelnik może zrozumieć, że łot. vedu < vežu, a więc du < žu itd. Na s. 106, omawiając rzeczowniki z przyrostkiem -enis, wymienia się także wyraz ķermenis i wyjaśnia, że jest to zapożyczenie ze staropruskiego (ķermens). Czytelnik słabiej obeznany z historią języka łotewskiego może pomyśleć, że Łotysze przejęli ten wyraz od Prusów, podczas gdy do języka łotewskiego wprowadził go Atis Kronvalds (1837–1875), już kilka wieków po wymarciu języka pruskiego. Na s. 424 podano, że wyraz (rzeczownik podstawowy), od którego pochodzi przymiotnik pilns, wyszedł z użycia, natomiast na s. 155 czytamy: „piltuvis (blakus verbam pilt ar nozīmi „kļūt pilnam“). Związek między wyrazami pilns i pilt jest więc zupełnie niejasny. Lit. visas należy akcentować jako visas, a nie visas (s. 531); staropruskie vissa (s. 531) trafniej zapisywać jako vissa. Należy pisać visų geriausias, a nie visų—geriausias (s. 465). Łot. jā-, za pomocą którego tworzy się tryb konieczności (vaizdžibas izteiksme), zdaniem J. Endzelyna8 jest najprawdopodobniej (zapewne!) dawną wspólną formą dopełniacza i ablatywu zaimka o temacie io-, a nie dopełniacza i celownika, jak podano w gramatyce (s. 615). Na s. 704 być może zbyt śmiało stwierdzono, że przysłówek vakar pochodzi od miejscownika liczby pojedynczej9. Również zupełnie niejasne jest, dlaczego w tekście gramatyki cytuje się po kilka wydań niektórych zabytków literackich, na przykład: Kaudz. 1 — Mērnieku laiki, Rīgā, 1913; Kaudz. 2 — Mērnieku laiki, Rīgā, 1949; Kaudz. 3 — Mērnieku laiki, Rīgā, 1954 albo V. L. 3 — Zvejnieka dēls, Rīgā, 1947; V. L. 12 — Zvejnieka dēls, Rīgā, 1956 itd. Z pewnością należy wybrać jedno wydanie, które byłoby najbardziej autentyczne, i cytować je. Specjaliści od języka łotewskiego, którzy z wielkim zainteresowaniem przyjęli nową gramatykę, bez wątpienia dokładnie ją przeanalizują, wskażą jej zalety i niedociągnięcia, znajdą nieścisłości; już teraz jednak można powiedzieć, że wspomniane dzieło stanowi bardzo ważną kartę w historii gramatyk języka łotewskiego, a skromni autorzy tej gramatyki, podpisani drobnym drukiem i to nie na stronie tytułowej, zasłużyli na bardzo wysoką ocenę. 8 J. Endzelīns, Latviešu valodas gramatika, 886, Rīgā, 1951. 9 Por. K. Būga, Rinktiniai raštai, oprac. Z. Zinkevičius, 2, 183, Vilnius, 1959; K. Ulvydas, Lietuvių kalbotyros klausimai, 2, 82, Vilnius, 1959.