Akademinei dabartinės latvių literatūrinės kalbos gramatikai pasirodžius

lenšteino (Bielenstein) ir inny uważa to gramatyków łotewskich'. Sytuacja zmieniła się w ostatnich dziesięcioleciach. 1922 m. w historii gramatyki łotewskiej wyłania się taki wciąż jeszcze łatwo dla ne nas dostępny szczyt, jak Janisa Endzelyna „Lettische Grammatik“, 1938 m. ukazuje to się autorska praca „Latviešu valodas un skaijas formas“. 1951 m. większą część J. Łotysze, wydawszy po su łotewsku gramatykę Endzelīna z uzupełnieniami, doczekali się oto już pierwszego ir tomu akademickiej gramatyki współczesnego języka literackiego- ®. | Pojawienie się tego tomu jest — rezultatem kilkuletniej Łotewskiej SRR Akademii Nauk wytężonej ir pracy kolektywu Sektora Gramatyki Instytutu Języka i Literatury. Autorzy dzieła: A. Ahero, A. Bergmanė, A. Blinkena, R. Grabis, M. Lepika, R. Melbiksė, A. Mikelsonė, T. Puorytė, M. Saulė-Sleinė. Kolegium redakcyjne: A. Bergmanė, R. Grabis, Lepika, M. Sokolas E. (redaktor odpowiedzialny). Największy ciężar przy pisaniu tej gramatyki spoczął na zasłużonym Łotewskiej SRR działaczu kultury R. Grabisie, który napisał ne tylko poszczególne rozdziały, redagował, ir ale kierował całym procesem przygotowania gramatyki. Rękopis gramatyki został ukończony już 1956 m. Tų jesienią roku odbyło się omówienie tego rękopisu, w którym be Łotewskiej SRR Akademii Nauk pracownikir ów Instytutu Języka i Literatury uczestniczyli wykładowcy szkół wyższych, ir nauczyciele, dziennikarze oraz inni przedstawiciele społeczeństwa. W omówieniu ar rękopisu bezpośrednio i pośrednio ir uczestniczyli niektórzy językoznawcy litewscy i estońscy. Podczas omawiania rękopisu gramatyki poruszono niemało kwestii spornych i nierozwiązanych problemów. Wśród innych zagadnień bardzo ostro postawiono kwestię reformy ir ortografii łotewskiej. Reforma ortografii, trudna praca redakcyjna i kilka innych ir przeszkód nieco opóźniły graGramatyka współczesnego łotewskiego języka literackiego o takim zakresie ukazuje się po raz pierwszy. Jest to ne dopiero pierwsza tego rodzaju gramatyka języka ir łotewskiego, a w ogóle języków bałtyckich. Pojęcie języka współczesnego w tej gramatyce obejmuje nie ne tylko łotewski język literacki ostatnich dziesięcioleci, lecz cały okres rozwoju języka literackiego od ostatnich dziesięcioleci XIX wieku (podczas omawiania rękopisu gramatyki niektórzy, np. prof. J. Loja, proponowali šį rozpocząć ten okres od połowy XIX wieku) aż do naszych dni. W gramatyce oparto się na niezwykle bogatym materiale językowym, zaczerpniętym z dzieł — najwybitniejszych pisarzy łotewskich, poczynając od braci R. ir M. Kaudzytów, Apsyšu Jekabsa, Rudolfa Blaumanisa, ir a kończąc na mistrzach radzieckiej literatury łotewskiej. Wykorzystano również ir folklor, prozę naukową i prasę periodyczną. Ponieważ gramatyka ma charakter normatywny, zjawiska gwarowe omawiane są w niewielkim zakresie, najczęściej tylko w takich przypadkach, gdy bezpośrednio wiążą się z poszczególnymi su 1 W sprawie charakterystyki gramatyk języka łotewskiego por. R. Grūbis, Pūrskats par 17. gadsimta latviešu valodas gramatikūm. — Pisma un Instytutu Języka i Literatury, 5, 205 — — 266, Rydze, 1955; R. Grisle, 17. Gramatyki języka kū łotewskiego z XIX wieku jako źródło — historii un języka łotewskiego, Pisma Instytutu Języka i Literatury, 7, 245—255, Rydze, 1958; R. Grisle, Gramatyka Rēhehūzena un a artykuł to Einhorna dotyczący przekładu. — Zbiór artykułów, dedykowany akademikowi, profesorowi dr. Janowi Endzelinowi z okazji 85 jego życia un 65 na pamiątkę lat pracy, 479 —526, Ryga, J. 1959; Endzelins, Latviešu valodas gramatika, 22—23, Ryga, 1951; J. Endzelins, Wprowadzenie do filologii bałtyckiej, 67 —68, Rigd, 1945; A. Bielenstein, Die lettische Język, 1, 20 —28, Berlin, 1863; J. Niedre, literatura łotewska, 1, 76—78, Ryga, 1952. 2 Gramatyka współczesnego łotewskiego literackiego 1, języka, un fonetyka, morfologia, Łotewskiej SRR Akademii Nauk Wydawnictwo, Ryga, faktami języka literackiego. Dość złożonym zadaniem dla 1959, 830 s. 326 autorów gramatyki było historyczne traktowanie zjawisk. Całkowicie bez elementów historyzmu trudno zapewne napisać obszerniejszą gramatykę współczesnego języka łotewskiego.الasmagary?]} Naučiai? We need valid JSON only. I accidentally? Need final corrected. [ , Historyzmu nie uniknęli również autorzy tej gramatyki. Jednak historyzm nie jest jakimś dysonansem wobec zjawisk współczesnego języka, lecz przeciwnie, pomaga lepiej zrozumieć te zjawiska. Z tym historyzmem nierozerwalnie związane są również elementy języka litewskiego, pomagające naświetlić poszczególne fakty języka łotewskiego. Przy tej okazji należy zauważyć, że elementy języka litewskiego oraz kwestie stosunku języków łotewskiego i litewskiego spotyka się w wielu wcześniejszych gramatykach języka łotewskiego, a rozważania niektórych autorów wcześniejszych gramatyk łotewskich o pokrewieństwie języków litewskiego i łotewskiego są niezwykle interesujące — trudno powstrzymać się od przytoczenia ich tutaj. ir be ir jų Oto już w XVIII wieku Gotthard Friedrich Stender pisał w swojej gramatyce: ,,Die Łotewski język jest siostrą litewskiego. Nie powołuję się wyłącznie na podobieństwo ich nazwy, ponieważ Litwa, jak Litwini je nazywają swoją ziemię, a nazywają Łotyszy, brzmią dość podobnie, lecz przede wszystkim na Łotysze, jak wynika ze zgodności obu języków... Oba języki, zarówno ten łotewski, jak i Litewskie, są Potomkowie od Słowiańskiej®- O Christofas Harderis, uzupełniając G. F. gramatykę Stendera, jeszcze ciekawiej „wyjaśnišį a” kwestię: ,,Zgodnie z tą hipotezą można by teraz zapewne również wyjaśnić, jak litewska Język jeden może być siostrą języka łotewskiego. Tak jak Łotysze pierwotnie rosyjskim Plemieniem byli, so byli Litwini ludem polskim Naród. Jeszcze teraz rosyjski i polski Język jest bardzo spokrewniony: prawdopodobnin ie tamtym Czasy jeszcze bardziej. Przyjmując teraz, że jakiś szczep niemiecki Volks sich hier als Kolonie niederliel, so ist es ja niewielkie, można również przyjąć, że jeszcze dalej, iż te Kolonie nicht blos lings dem Ufer der Ostsee, wo die mieszkają Łotysze, pozostały, lecz także głębiej w Land den zu Littauern gegangen sey. Wo sie nun ihre język zmieszany z rosyjskim dał początek łotewskiemu da Sprache; gdy wo jednak zmieszano je z polskim, powstał litewski””*. da A. Bylenstein, przedstawiając w swojej gramatyce przegląd gramatyk łotewskich, jako ich wadę wskazuje to, że autorzy nie porównywali faktów jų języka łotewskiego z faktami języka litewskiego i su języków ir słowiańskich (,,...die fruchtbare Vergleichung mit dem Litthauischen und Slavischen meist ganz unterlūsst“*). Samemu A. gramatykowi Bylensteina, oczywiście, nie można tego bo 3 Gramatyka łotewska, opracowana przez Gotthard Friedrich Stender..., Zweyte Auflage... 9—10, Mitawa 1783. (język łotewski jest siostrą języka litewskiego. Aš opieram ne się wyłącznie na podobieństwie nazwy, na tym, że Litwa, jak Litwini nazywają swój kraj, Łotwa, jak nazywają ir się Łotysze, brzmią dość podobnie, jednak najważniejszą zgodnością obu języków... Oba języki, zarówno Istwańska, jak i ir litewski, są potomkami języków słowiańskich.) t Uwagi i Dodatki do zu łotewskiej Gramatyki Pana Proboszcza Stendera, od Christoph Harder, Drugie i powiększone wydanie, 10—11, Mitawa, 1809. (W jaki sposób język litewski może być siostrą języka łotewskiego, według tej hipotezy można ir wyjaśnić następująco. Tak jak Łotysze z iš początku byli odgałęzieniem Rosjan, tak Litwini byli narodem polskim. Jeszcze teraz ir języki rosyjski i ir polski są bardzo spokrewnione: w tamtych czasach były zapewne jeszcze bardziej spokrewnione. Przyjmując, że jakieś odgałęzienie narodu niemieckiego osiedliło się tutaj jako kolonia, nietrudno ši przypuszczać, że ne kolonia pozostała tylko na wybrzeżu Morza Bałtyckiego, gdzie mieszkają Łotysze, lecz posunęła się ir głębiej, na į ziemie litewskie. Tam, gdzie zmieszali swój język z su językiem rosyjskim, powstał język łotewsko i, a tam, su gdzie z — polskim — język litewski.) 5 A. Bielenstein, Die lettische Sprache, 1, 28, Berlin, 1863. 327 Na stronie 44, omawiając użycie wąskiego e, č, formułuje się to nie całkiem dokładnie: „+, vedu (no senūka vežu), metu (no sendka mešu) u. c.“ Czytelnik może zrozumieć, że łot. vedu < vefu, a zatem du < Zu itd. Na stronie 106, omawiając rzeczowniki z przyrostkiem -emis, wskazuje się również wyraz kermenis i wyjaśnia, że jest to zapożyczenie ze staropruskiego (kermens). Czytelnik, który nie zna lepiej historii języka łotewskiego, może pomyśleć, że Łotysze otrzymali ten wyraz od Prusów, podczas gdy do języka łotewskiego wprowadził go Atis Kronvalds (1837— już kilka stuleci po wymarciu języka pruskiego. Na stronie 424 podaje się, że wyraz (pamatvirds), od którego pochodzi przymiotnik pilns, jest wymarły, podczas gdy na stronie 155 napisano: „piltuvis (blakus verbam pilt ar nozimi „klūt pilnam“)“ 1875), po Zatem związek wyrazów žožių pilns pilt ir jest zupełnie niejasny. Lit. visas należy akcentować jako visas, a nie visas (s. 531), natomiast stpr. vissa (s. 531) poprawniej byłoby pisać wissa. Należy pisać visi} geridusias, visij—geridusias s. ). ne (465 Łot. jd-, za pomocą którego tworzy się tryb konieczności (vajadzibas izteiksme), zdaniem J. Endzelīna®, jest najprawdopodobniej (laikam!) dawną wspólną formą genetivu i ablativu zaimka o temacie jo-, a nie genetivu i dativu, jak podano w gramatyce s. ). (615 Na s. 704 być może zbyt śmiało stwierdza się, że przysłówek vakar pochodzi od liczby pojedynczej miejscownika®. Również zupełnie niejasne jest, dlaczego w tekście gramatyki niektórych zabytków literackich cytuje się kilka wydań, na przykład: Kaudz. 1 —Mžčrnieku laiki, Rigi, 1913; Kaudz. 2 —Mžčrnieku laiki, Rigd, 1949; Kaudz. 3 —Mérnieku laiki, Rygа, 1954 albo V. L. 3 —Zvejnieka déls, Ryga, 1947; V. L. 12 —Zvejnicka déls, Ryga, 1956 itd. W każdym razie któreś z wydań powinno być najbardziej autentyczne i należałoby je cytować. Specjaliści języka łotewskiego, którzy z wielkim zainteresowaniem przyjęli nową gramatykę, niewątpliwie dokładnie ją przeanalijį zują, wskażą jej dobre strony, wytkną braki, znajdą nieścisłości, jednak już teraz można powiedzieć, że wspomniane dzieło jest bardzo znaczącą kartą w historii gramatyk języka łotewskiego, a skromni autorzy tej gramatyki, podpisani jedynie petitową czcionką i to nie na stronie tytułowej, zasługują na bardzo pozytywną ocenę. 8 J. Endzelins, Latviešu valodas gramatika, 886, Ryga, 1951. * Por. K. Būga, Rinktiniai raštai, oprac. Z. Zinkevičius, 2, 183, Wilno, 1959; K. Ulvydas, Lietuvių kalbotyros klausimai, 2, 82, Wilno, 1959,