Das Prädikativum im Litauischen

vVIV KALBOTYROS KLAUSIMAL II vos TSR MOKSLUY AKADEMIJA ORZECZNIK W JĘZYKU LITEWSKIM P. TROST I. Nie mamy jeszcze wystarczającego wyjaśnienia zaniku rodzaju nijakiego w językach bałtyckich. Na wzór Endzelina! naucza np. Vaillant? : Zanik rodzaju nijakiego musi mieć związek z charakterystyczną dla języków bałtyckich cechą, całkowitym pomieszaniem trzeciej osoby liczby pojedynczej i mnogiej czasowników; Musiała wyjść od mianownika liczby mnogiej. W zdaniu takim jak lit. vartd at-sivéré, obecnie vartai atsivėrė, nie można było rozpoznać, czy varıd było neutralną liczbą mnogą, czy żeńską liczbą pojedynczą; przyjmowano, że neutralna liczba mnoga miała wygląd żeńskiego kolektywu w liczbie pojedynczej, lecz z mnogą odmianą rodzaju męskiego w przypadkach zależnych. Z tego wynikała podwójna normalizacja: neutralny plural został przekształcony w femininum liczby pojedynczej, apr. warto, wartin, albo w maskulinum liczby mnogiej, lit. vertai. O ile Vaillant. Es z pewnością chodzi um o normalizację, ale dlaczego nastąpiła ona tutaj w danym czasie? Czy forma mianownika była femininum liczby pojedynczej, czy neutrum im liczbą mnogą, wynikało z Klasa paradygmatyczna danego słowa. Te Forma była neutralna Liczba mnoga, jeśli to słowo neutralne Posiadał liczbę pojedynczą. Ten zanik Neutrum jest in kilkoma praindoeuropejskimi. Języki in historyczne Nadszedł czas, wielu innych to zrobiło Neutrum zachowane do dziś®. Die Homonimia końcówek nie może zatem uchodzić za wystarczające wyjaśnienie zaniku rodzaju nijakiego, ponieważ w żadnym razie nie prowadzi do homonimii z punktu widzenia słowa z prowadził. II. Po usunięciu rodzaju nijakiego przy rzeczowniku w języku litewskim zachowała się, poza zaimkiem wskazującym, liczba pojedyncza nijakiej formy przymiotników i wszystkich imiesłowów, które mogą być używane predykatywnie. Forma ta jest obecnie używana wyłącznie w funkcji predykatywnej, dlatego należy ją tutaj określać jako predykatyw. Das adjektivische 1 J. Rozwadowski, Symbolae grammaticae, 1, S. 11 f., Warszawa, 1928. * A. Vaillant, Gramatyka porównawcza języków słowiańskich, 2, s. 15 i n., Lyon, 1958. 3 O zaniku rodzaju nijakiego w tzw. litewskim jidysz można powiedzieć tylko tyle, że wyjaśnienie go wpływem języka litewskiego jest wątpliwe ze względu na uwarunkowania historyczno-kulturowe oraz brak innych, potwierdzonych wpływów litewskiego na jidysz, a 219 imiesłowowy predykatyw występuje zarówno w in zdaniach jednoelementowych, zdaniach, d. h. bez podmiot mianownikowy, jak również in dwuczłonowych zdaniach, d. h. z podmiotem mianownikowym. Im W języku litewskim skończone zdania czasownikowe, w każdym razie wszystkie dwuczłonowe, zasadniczo in mogą zostać przekształcone w zdania imiesłowowe. A mianowicie konsekwentnie in zarówno czynne, jak i in bierne. Za bierne uważa się Zdania z i mtImiesłowem, względnie te same imiesłowy. Bierne Imiesłowy tworzone są zarówno od czasowników przechodnich, jak i nieprzechodnich oraz Przekształcenie zdania werbalnego w in zdanie imiesłowowe następuje zgodnie. D. h.gdy czasownik jest przechodni, so podczas przekształcenia mianownik w dopełniacz i biernik zamiast mianownika; jeśli czasownik jest nieprzechodni, so również mianownik staje się dopełniaczem, podczas gdy brakuje biernika. Czynne Imiesłowy uzgadniają się, ale bierne mogą przy występowaniu podmiotu mianownikowego wykazywać nieuzgodnioną formę predykatywną. Es nasuwa się pytanie, jakiemu celowi służą podwójne zdania imiesłowowe i nieuzgodnione formy in predykatywne zdaniom dwuczłonowym. Es nie ulega wątpliwości, że aktywne Imiesłowy jako Tryb względny oraz imiesłowy mtczasowników przechodnich Verba jako Służyć jako strona bierna. Problematyczne są natomiast imiesłowy na -d i -t mczasowników nieprzechodnich Czasowniki, których nie można uznać za pasywne pod względem semantycznym, oraz te niekongruentne Formy tego samego Imiesłowy czasowników przechodnich Czasowniki, które pod względem semantycznym należy uznać za pasywne. Jablonskis miał Niezgodność mimiesłowów d oraz t również jako Środki do Oznaczenie pośredniej Mowa, ponadto jako Wyrażenie „nie tylko jednej fakt, lecz raczej odkrycie pewnego faktu” przedstawione*. Er nie zostało jednak zbyt jasno wyrażone i musiał w końcu przyznać, że dysharmonia in również w mowie bezpośredniej występuje, a w ogóle tam, gdzie nie powinna występować. Jeśli pewna język ma stronę czynną i stronę bierną, so nie da się uzasadnić użycia jednej lub drugiej w każdym pojedynczym przypadku. Zakres użycia strony biernej jest im w języku litewskim szerszy niż in w innych Języki, ponieważ także nieprzechodnie Czasowniki tworzą stronę bierną Imiesłowy. Ich Semantykę należy wyjaśnić. Zdania z imiesłowem „und” i mimiesłowem t od czasowników nieprzechodnich mają przynajmniej Część bezosobowego Charakter. Jaki jest wzajemny stosunek charakteru bezosobowego i biernego? Strona bierna wskazuje, że w danym im zdaniu podmiot mianownikowy strony biernej Pol (der celu, nie punkcie wyjścia) działania jest. Semantycznie o stronie biernej można mówić tylko przy obecności podmiotu w mianowniku mowa być może. Charakter pasywny i bezosobowy występują wspólnie in Zjawisko, gdy Agens przy Passivum nie jest wymienione. Jednak podobnie jak w innych językach, także w języku litewskim Agens podczas wspomina się również stronę bierną; the Jednak następuje wymienienie im Dopełniacz zamiast im Mianownik, tj. nie im centrum zdania, lecz in pozycja peryferyjna. To daje Zdania o względnie bezosobowym charakterze. Wszystkie zdania z imiesłowem na mund t, niezależnie od tego, czy mają charakter bierny, czy nie, mają charakter bezosobowy lub względnie bezosobowy. 4 J. Jablonskis, Rinktiniai raštai, 1, s. 465 i n., Wilno, 1957, 220 Litewski, podobnie jak inne języki, używa strony biernej czasowników nieprzechodnich, np. łac. irur podobnie jak agitur, niem. współcz. es wird aufgestanden, podobnie jak die Sache wird gemacht, lecz swoista jest tu generalizacja typu zdania o względnie bezosobowym charakterze bez biernego charakteru, podobnie jak niezgodność w zdaniach o charakterze biernym. Podczas gdy tam swoistość zdania wynika z pozycji agensa na obrzeżu, tutaj wynika z formalnej niezależności orzeczenia. Oba typy pozostają w opozycji do „normalnego” modelu zdania, który charakteryzuje współdominacja podmiotu w mianowniku i orzeczenia®. Niezgodność zapewnia wyrażeniu charakter czynności, w przeciwieństwie do charakteru właściwości i stanu. Z tym zgadza się fakt, że niezgodność występuje najczęściej wraz z wymienienie występuje agens. III. Nie wszystkie przymiotniki są używane w formie predykatywnej, lecz stosunkowo nieliczne, przy ograniczeniach formalnych i semantycznych. Są to przymiotniki, które wyrażają nie właściwości przedmiotów, lecz stanowisko; są to takie, które dopuszczają tzw. podmiot w celowniku. Przymiotniki w formie predykatywnej występują w zdaniach jednoi dwuczłonowych; pojawiają się same z bezokolicznikiem, a także w połączeniu z mianownikiem, który dołącza się do bezokolicznika. Np. trudno powiedzieć i siano trudno kosić. —Tutaj panuje ta sama dyskrepancja co w przypadku imiesłowów mi tw zdaniach semantycznie biernych. W ten sposób odczucia i oceny zostają oddzielone od stwierdzania właściwości. IV. Czy wykształcenie swoistych typów zdań języka litewskiego należy przypisać istnieniu formy predykatywnej? Czy też odwrotnie, forma predykatywna istnieje z powodu tych typów zdań? Czy te typy zdań pochodzą z wcześniejszego okresu, czy też są związane ze szczególnym typem języka litewskiego? Osobliwość języka litewskiego polega nie tylko na rozwoju zdań jednoczłonowych, lecz także na istnieniu typu znajdującego się między zdaniem jednoa dwuczłonowym. Są to szczegółowo i jako całość następujące typy: 1. Alus gardu. 2. Sienas sunku piauti. 3. W naszym kraju ludzie pracują i chcą pracować. 4. Kieno dia būta? Senų miškai myleta. Niektóre z tych typów występują także w innych językach, przy czym litewskiej formie predykatywnej odpowiada forma nijaka liczby pojedynczej, z której predykatyw się wywodzi: 1. gr. (hom.) vdx &yatov molvxogavin; „ros. (XVII w.) epbxo caadko u venoebKa nadko. 2. Air. uisse in boill do dss on chiunn „słusznie jest, aby członki rosły na głowie“; ® pol. poloneza czas zacząć. 3. St.-wys.-- niem. iz ist gescriban fona thir. Typy 4 i 5 trudno poświadczyć w innych językach ind. łączą się one z 3. 3 do 5 opierają się wspólnie na bezosobowej formie czasownikowej, tworzonej od wszystkich czasowników i mogącej być używane zarówno pasywnie, jak i niepasywnie. Jest to o tyle forma bezosobowa, że agens w zdaniu, jeśli w ogóle jest wymieniony, pojawia się na pozycji peryferyjnej. W centrum uwagi znajduje się wyłącznie przebieg. 5 Por. A. Ozols, Zinätniskie raksti, Latvijas Valsts Universitäte, XVI séj., ser. II, s. 17 £., 1957. * H. Lewis —H, Pedersen, Zwięzła gramatyka porównawcza języków celtyckich, $ 457,2, Getynga, 1957. 221