Plikių tarmės žodžio galo dvibalsis „-ai“

LE E -T:.-U; /V. TŲ (K-A L BO" T. Y R O 5: K L A“ U S I M A. L, HI LEER T-UNIO SS TSR. MO K SLU AKADEMI- ]JA PLIKIU TARMES ŽODŽIO GALO DVIBALSIS aiti D. GARGASAITĖ Plikiai (plikė) to osada położona 12 km na północny wschód od Kłajpedy. Gwary okoliczne należą do żmudzkich donininków i znajdują się w północnym krańcu ich obszaru. W czasie ekspedycji dialektologicznej w 1959 r., badając gwarę w Plikių, Pakamoriū, Šimkū i Šatriū, zauważono interesujące zjawisko fonetyczne — przejście wygłosowego dyftongu -ai w -vo. Monoftongizację dyftongu ai w gwarze okolic Kłajpedy i Priekulė zauważył już A. Becenberger pod koniec XIX w. A. Becenberger oznacza zmonoftongizowany dyftong ai jako d, np.: rankdtas,rankaités®, žėddszei „,Žiedaičiai“. O wymowie tego dźwięku autor mówi, że d wymawia się jak o, z tendencją ku długiemu a. Czasami autor słyszy wyraźne, jasne o°. Kwestię tę porusza również R. Trautmann, mówiąc o dyftongu a: w języku pruskim i innych językach bałtyckich. Mówi on, że w dialektach języka litewskiego dyftong z akcentem inicjalnym ai może przejść w d, a to następnie w d, por. diszkus > dszkus > dszkus. Jednakże R. Trautmann podaje przykłady monoftongizacji nie tylko dyftongu ai z akcentem inicjalnym (ddkrts), lecz także z akcentem końcowym (vdks). W tym samym miejscu autor zauważa, że reguła, iż monoftongizacji mogą ulegać tylko dyftongi z akcentem inicjalnym, nie jest ścisła“. O monoftongizacji dyftongu ai w dialekcie okolic Kłajpedy pisał również V. Fenclau. Zauważa on, że w północnej części dialektu kłajpedzkiego a' < ai wymawia się jako 2°, np.: § mks ~ Siffikai, rd'sd" ~ Risai, por. mar3Jj' ~ *matai?. Na podstawie odmiennego rozwoju ai V. Fenclau dzieli dialekt kłajpedzki na północny, gdzie ai > 2, i południowy, gdzie ai > a’, oraz podaje izoglosę tego zjawiska. Południowym dialektem okolic Kłajpedy mówią mieszkańcy Rufipiškė, Pėmpininkai, Švėpeliai, Lūžai, Pociai (?), Paugai, Alksniai, Eglynai i Smilgynai. Barškiai, Sudmantai, Lypkiai, Difvupiai, Leliai, Diūviečiai, Baūgštininkai, Jokšai i Šatriai to pierwsze przygraniczne wsie, mówiące gwarą północną*. 1 Referat wygłoszony na konferencji dialektologicznej w 1959 r. 2 Zob. A. Bezzenberger, Litauische Forschungen, 13, Getynga, 1882, 3 Zob. R. Trautmann, Die altpreussischen Sprachdenkmiler, 143, Getynga, 1910. ¢ Zob. W. Fenzlau, Niemieckie formy litewskich nazw miejscowości i nazw osobowych obszaru Kłajpedy, 13, Halle, 1936. $,,Izoglosa między dialektem południowokłajpedzkim a północnokłajpedzkim: 87 Plikiai, Šimkai, Pakamoriai, Šatriai znajdują się na obszarze gwary północnej. Wymienieni językoznawcy nie wyjaśniali ai szerzej monoftongizacji dyftongu w gwarze okolic Kłajpedy nie wyjaśnili szerzej ir ani nie zauważyli a: przejścia *0. W gwarze okolic Plikių końcowy dyftong wyrazu -ai przechodzi w -#o (wymawiao su ny z lekkim » odcieniem) w przypadku, gdy stoi po spółgłospo ce twardej, np.: bdlt46 baltai, ~ géruo gerai, matu0 ~ matši?, Końcowy ~ dyftong wyrazu -a:, po po spółgłosce miękkiej przechodzi w -e:, wymawiany e, np.: bjauré: ši" pavasari bova šalt bjauré pavasarį būvo šalta biaūriai; ~ šį grėžė: prėkuliškė gragé kalb priekuliškiai gražiai kalba. ~ Końcowy dyftong wyrazu -ai zamieniają się -*0: 1. w liczbie mnogiej mianownika rzeczowników tematów na -a, np. : £ri's bėržuo ~ tris beržai, pėnki siū'nuo ~ penki sūnai, plvdni rišbud ~ ploni riibai. 2. w liczbie mnogiej ir narzędnika zaimków rzeczownych tematów su na -a, np.: tus Vaistuds: manė gėrkli rėk patépi vos su vaistbs mūnie ~ „man“ geiklę reikia patėpti su tais vaistais; su naguds: kap, a su nagvos imsi kaip, ~ ar su będziesz brać pu pazurami; pu paraluds: ~ leż, połóż po się na poduszkach, leż na posłaniu. Najprawdopodobniej, przez analogię -ai na końcu wyrazu czasami przechodzą w -“o ir po miękkiej spółgłoski, jeśli obok stoi wyraz mający dyftong -a: po twardej spółgłoski, np.: su pėnikuos, su kėtūtuos : su pėnikuos vežėmuos i kėrūtuos 105 ūrkininkuo miešlus pūrdi'mu0 vėštę ~ su pięcioma wozami ir czterema będą rolnicy obornik z ugoru „na ugór“ wieźć. 3. w celowniku liczby ir pojedynczej rzeczowników zaimkowych o temacie na aš ės -o, np.: švės+0; vėšėmos krudvus pi" miėneša švėsu0 ~ aš esū vežimūs krévusi py „przy“ miesiącu świecąc0 ej; rankud: 6 czyja moja ~ ręka, czy to moje rafiki; mérgud 6 powiedzi- : aš eć — 6 mérgud0 ~ aš powiem „powiem“ tdi mefgai. 4. W formie 2. os. l. poj. czasu teraźniejszego czasowników o temacie na -o, np.: sakdr tu kan mané saku6 ~ ką tu manie sakdi; dérbu6; kan tu vakdr vėsd déné dérbu6 ~ kj tu vakar visą di€na dirbai; bovud kor ; bov#d tu kul buvai. ~ tu 5. W przysłówkach utworzonych od iš przymiotników o temacie na -a, np.: gér«s, v46keškuo mubku gėruo vubkeskné : aš ~ aš méku gerai vokiskai; balruo ; liliji bali ži'd lilija s baltai ~ žyda „„Kwitnie““; négérvd: Š manė ~ nėgėrud mūnie negerai ,,man negera“. Materiał wskazuje, że dyftong na końcu wyrazu -ai przechodzi w -*o W dialekcie Plikiai jest to zjawisko ne morfologiczno e, fonetyczne, ponieważ przejście zachodzi zazwyczaj w różnych częściach mowy w określonej pozycji fonetycznej, mianowicie po twardej spółgłosce. Ogólnie rzecz biorąc, dyftongi na Żmudzi mają ai ir ei tendencję do monoftongizacji. Jednak należy sądzić, że monoftongizacja dyftongów nie jest dawna. ai ir ei W katechizmie Mażwidasa Das Siidmemeler Po litewsku nadal się mówi in Rumpischken, Neuhof, Schweppeln, Schuscheiken - Jahn, Podszeit - Stankus, Paugen, Bajohr-Mitzko, Eglienen i Schmillgienen. Auf der anderen Seite są pierwszymi przedstawicielami dialektu półmemelskiego miejscowości Barschken, Sudmanten-Trusch, Liebken, Clausmiihlen, Lėllen, Dinwethen, Baugskorallen, Gr. Jagschen i Schattern®, Žr. Tamże, 16. skirta lietuvių kalbai. Nesutrumpinta užklausa. būtų vertimas lietuvių į lenkų kalbą. „Ten pat“ lenkiškai: „Tamże“ ir nieko daugiau. Kadangi pateikta fragmente vokiečių kalba, instrukcija sako versti iš lietuvių į lenkų, tad vokiečių tekstą gal reikėtų palikti? Originalo eilutės: Seite sind die ersten / Vertreter der / Nordmemeler / Mundart die / Ortschaften / ... Tai yra vokiečių kalba, bet prašoma lietuvių į lenkų. Reikėtų versti tik lietuvišką „Žr.“ į „Zob.“ ir „Ten pat“ į „Tamże“. Tačiau ankstesnis atsakymas netinkamai pridėjo turinį. Pagal developer: neaiškinti, tik rezultatas. Atsakymas turi turėti 8 elementus, išlaikant originalo eilutes. Vokiečių eilutes palikti, „Žr.“ versti į „Zob.“. „Ten pat, 16.“ → „Tamże, 16.“ Tamże, 16. 6 Stosowana jest podobna transkrypcja į J. Aleksandravičiusa. Zob. J. Aleksandravičius, Akcent i ir intonacja w dialekcie kretyngskim, — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, 1, 97 — 106, Wilno» 1957. Rozszerzenie i, « samogłosek krótkich oznacza się według V. Fenclau, Zr. W, Fenzlau, dz. cyt., prawie 29 —37, 88 jo nie występuje. Przypuszcza się, że to ujednogłośnienie zaczęło się pojawiać później, już po w czasach Mažvydasa. Przejście dyftongu na końcu wyrazu w gwarze Plikių -ai w samogłoskę, najprawdopodobniej, zaszło dalej niż gdzie indziej na Żmudzi. Początkowo ai ujednogłosiło się i zamiast af zaczęto wymawiać ar. Następnie a' przeszło w d, por. dźwięk przejściowy między a i o w okolicach Kłajpedy (Kaiklininkai, Melnragė), np.: vd'ks ~ vaikas (oznaczane przez V. Fenclaua jako 9°: Boks ~ vaikas®), co wskazuje na częściowo zakończony proces przejścia a w o. Następnie samogłoska o mogła ulec nieznacznemu dyftongizacji, podobnie jak inne akcentowane końcowe o w gwarze Plikių, np.: dnuds ~ ands, dn40 ~ and, šaktoms ~ šakėms „gałęziami- “. Warto zaznaczyć, że los a: w rdzeniu wyrazu jest inny: tutaj ai ujednogłaszcza się rzadko, np.: ddkta ~ daikto. Najczęściej pozostaje on niezmieniony, np.: kerdditis ~ kerdéitis,„,- „pasterzyk“, paiks ~ paikas „głupi“, vaikėlis ~ vaikélis. Dwugłoska ei w rdzeniu wyrazu w gwarze Plikių upraszcza się częściej niż ai, np.: rék ~ reikia, éf ~ eiti, patékte ~ patéigti „opowiedzieć“, léd ~ léida,,„pozwala“, chociaż véizu ~ véizu „Patrzę“. Tak więc końcowy dwugłos w wyrazie -ai w gwarze Plikių przeszedł dłuższą drogę rozwoju niż rdzeniowe ai, ponieważ końcowe -ai dawniej w tej gwarze, podobnie jak w innych gwarach żmudzkich, prawidłowo uległo uproszczeniu. Należy sądzić, że taka przemiana końcowego -ai w -*0 nie jest zjawiskiem starym. Przeciwnie, jest ona rezultatem dalszej zmiany dwugłoski -ai, która najprawdopodobniej zaszła już po czasach Mažvydasa. KOHEYHBIA ĮHOTOHT -ai B NJIAKAKACKOM FOBOPE HI. A. TAPTACAHTE Peswome Hacenéunnnifi nynkr [Tmuksafi Haxogutcst B 12 KM K CeBEPO-BOCTOKY OT ropona Kaaiineasl. Того же поселка. NpUHALJIENKHT K HapeuHiO JKEMaiToB IOHHHHHKOB. Во время диалектологической экспедиции в 1959 г. в окрестностях Шяуляя было замечено интересное явление — изменение конечного дифтонга -ai в -“o. B Hauase cratbu Jaércs 0630p JinTepaTypbi mo tomy Bompocy (A. BeuenGeprep, P. Tpayrman, B. ®ennnay). Здесь указываются случаи, когда дифтонг -ai в конце слова может превращаться в -“o. Это изменение происходит во всех частях речи, когда -ai находится после твёрдого согласного (за исключением случая аналогии). Автор статьи приходит к выводу, что это не морфологическое, а фонетическое явление. Процесс изменения -ai в -“o, вероятно, следующий: дифтонг -ai в конце слова монофтонгизировался (ai > ar). [lasbuie a" B JaHHOM I'OBOpe H3MEHHJI7 Zr. J. Senkus, Pirmosios lietuviškos knygos tarmė. —Lietuvių kalbotyros klausimai, 1, 73, Vilnius, 8 1957. Žr, W,Fenzlau, min. veik., 13. 89 i Fo he KĄ