Kai kurie nauji žemaičių dounininkų tarmių fonetikos dalykai

LTETUVIU K'ALBOTYROS K LAU SA MALL IV LI ETM V O. 5. T S R. M: O K S LY AKADEMI JA KAI KURIE NAUJI ŽEMAIČIŲ DOUNININKŲ TARMIŲ FONETIKOS DALYKAI B. ROKAITĖ I. O acento e a entoação dos dialetos žemaitianos setentrionais costeiros! l. Acento § 1. a) O dialeto de Mosėdis possui os acentos principal-- antigo, principal-- retraído, secundário-retraído, secundário-deslocado e secundário-final, característicos também de outros dialetos žemaitianos que apresentam retração geral do acento“. b) A intensidade dos acentos retraídos do dialeto descrito é igual à dos demais dialetos žemaitianos®. O acento deslocado do dialeto difere do acento deslocado dos demais dialetos žemaitianos tanto pela sua intensidade quanto pela sua posição, e sobretudo pelas variações das entoações; por isso, é aqui analisado de forma mais ampla. $ 2. a) No dialeto, recebem o acento secundário-deslocado: a) Sílabas longas pós-tônicas: klūmpė ~ klūmpiai ‘Klumpés’ „ monéi ~ manie, S@uktio ~ šaūkoja "šūkauja', véfdm ~ vėžame, aplivkju ~ aplifikuo ‘aplinkui’. Como todos os núcleos silábicos longos pós-tônicos recebem o acento deslocado, frequentemente as palavras têm vários acentos deslocados: pdrmiiokiejé ~ pėrmokėjai, kidovdrné ~~ kėvarniai ‘kuosos’, pdrséldukiem ~ pėrsilaukėme ‘uZsilaukéme’. ! Nesta seção descrevem-se os casos mais característicos do acento e da entoação nas variantes dialetais dounininkai setentrionais do litoral. Tomou-se como base o dialeto da cidadezinha de Mosėdis (e das aldeias circundantes — Naujokai, Šaukliai, Igariai, Bakščiai, Nevūčiai, Miesto Kalniškiai, Šerkšniai), situada no extremo noroeste da RSS da Lituânia, no distrito de Skuodas, 13 km ao sul do centro do distrito; esse dialeto, tanto no acento como na entoação, quase não difere das outras variantes dialetais dounininkai setentrionais do litoral, cf. J. Aleksandra- „vičius, O acento e a entoação 97—106, do dialeto 1957. de Kretinga. —„Lietuvių kalbotyros klausimai“, 1, Vilnius, No trabalho segue-se a transcrição fonética indicada na „Lietuvių kalbos atlaso medžiagos rinkimo programos“, 2.ª ed., Vilnius, 1956; somente não se marca a duração de e, 0 (<i u) e i, ū acentuados com entoação quebrada ou contínua: ela é indicada pelo sinal de entoação (pčins-> pilnas, kimb~kimba). Nos ditongos acentuados com entoação secundária tensa, ambos os componentes são marcados como semilongos (rū.D.kd-—- -rankėa), embora o primeiro componente seja pronunciado um pouco mais longamente que o segundo. 2 Cf. V. Grinaveckis, O acento dos dialetos dounininkai do noroeste. —«Questões de linguística lituana», 1, 109—117, Vilnius, 1957. 3 Ver V. Grinaveckis, Características fonéticas dos dialetos dūnininkai do noroeste e sua evolução (doravante Características fonéticas dos Švdt). —«Vilnius Vaist. do Instituto Pedagógico (doravante VVPI) Trabalhos científicos», 11, $ 10—26, Vilnius, 1960. 141 g) Sílaba breve entre sílabas com acento principal-antigo, com acento su secundário-recuado em sílaba longa: ir drnėšė dtneSei, mintovd mintuvai, pakdrdms pakuramas ‘que é aquecido’, kdlnėškė kalniškiai ~ ~ ~ ~ ‘pessoas que vivem no monte”, Ošpakalis ~ ūžpakalis. Se no dialeto com po acento principal-antigo há apenas sílabas breves, todas elas são átonas: drnešę atnešė, mintovus mintuvus. ~ ~ Yy) Vogais e, a, e, 9 < a, e, 1, u (ver § 10). b) O acento deslocado é especialmente forte no dialeto. O acento deslocado mais forte ocorre em palavras que têm o acento principal-antigo em uma sílaba curta: dabd dabar ~ ‘agora’, sokdm ~ sūkame, mažūsis ~ mūžasis, jOėdėna ~ jūdino. Quando o acento principal-antigo está em uma sílaba longa, o acento deslocado é um pouco mais fraco, mas claramente audível: lirdėoc lytotas ~ "chuvoso", nukalūdu ~ nūkalniuo ‘nuokalniui’, včikė véikiai ~ "greitai". Jeśli w słowie występuje ne jeden akcent przesunięty, najsilniejszy znajduje się na końcu lub iš jų na końcu wyrazu: ekiervėrbūlis ekétvirbalis, mūsėujėu mūsuojuo ~ ~ ‘misajam’. . c) Akcent poboczny-przesunięty może mieć nawet cztery intonacje: krótką, łamaną, pierwotną ciągłą, a w poszczególnych przypadkach środkową ir — (szerzej na ich temat zob. §§ 6, 7c, 10, 12). § 3. Zwykle wszystkie słowa dialektu są akcentowane, jednak w mowie słowa jednosylabowe najczęściej przyłączają się do słów akcentowanych. Na variedade ir dialetal, conjunções, preposições, advérbios e pronomes funcionam como proclíticos e enclíticos, por exemplo: daba pūkošo | vuo, „já, „aštėnta vardu agora ~ ‘ainda’ pakušu ‘movo-mo e’, já aštufita varau ‘vou’; a, „kiūložna vakara važdyuji pri, mama ~ ar kėžną “cada? vakarg važiūoji pry mamai; ka, „»bėva legūonėnie | e, „pradieję tus, „aiškus ldidite ~kai būvo ligėninėje, ir pradėjo tuos laiškus laidyti "siuntinėti"; vwo, „dėlk,, nentiori važdutę dėlkd to nenėri važiūoti; ~ o kilo, „če tu piksti ont _vaka ~ ko čia pyksti ant vaiko. 2. Acento | § 4. O dialeto possui os seguintes acentos: breve (*), quebrado ("), primário e secundário (*), deslocado (/) e médio (*)*. A entoação breve. $ 5. a) A entoação breve, tal como nos outros dialetos žemaitianos que retraem o acento, ocorre em sílabas breves constituídas pelas vogais a, e, 7, u, e, o, nos seguintes casos: a) em palavras monossilábicas: kas, nėš, rės ~ ris, lėps ~ lūps (bem como em monossílabos que se tornaram tais no dialeto: laps ~ lūpas, réc ~ rėtas, sok ~ suka, žėb ~ žiba); f 8) acentuados com acento retraído: dkmdu ~ akmud, svėtės ~ svečiais, pili ~ pili, lip ~ lupi, kėtė ~ kiti, lėpė ~ lupu; | ; 4 No que diz respeito às entoações, o dialeto descrito distingue-- se sobretudo dos outros dialetos žemaitianos pela entoação breve do acento principal-antigo, em palavras com acento deslocado (§ 5b), pela entoação continuante primária em e, 0<i, u (§ 9), pela entoação breve do acento secundário-deslocado (§ 6), pela entoação quebrada ($ 7c), bem como pela entoação continuante primária ($ 10—12) e pela entoação impulsionada do acento retraído ($ 14); cf. V. Grinaveckis, Svdt fonetinės ypatybės, §§ 45—93. Aqui são descritos mais pormenorizadamente os casos mencionados de pronúncia das entoações, 142 Y) acentuados com acento secundário-final: mé.r.ga ~ merga, katės ~ katės, vinis ~ vinis (pl. gen.), ga.i.dūs ~ gaidžiūs, pė.r.šrė ~ pirštū. b) Com entoação breve, no dialeto pronunciam-se a, e, correspondentes aos a, e com entoação descendente de Ik, em palavras dissilábicas e polissilábicas com acento deslocado, por exemplo: lapė ~ lapei, žėūddm ~ žadame, rėšėnt ~ rašant, karė ~ kūtei; nėšėns ~ nėšinas, kėlėų kčliuo ~ "keliui", séné ~ sčnei, vėdėns ~ vėdinas. $ 6. No dialeto, também pode ter entoação breve uma sílaba breve que recebeu acento deslocado (cf. $ 2a), por exemplo: dėdėlė ~ dideliai, ėšnėšdu ~ išnešiau, katėnėu ~ kūtinuo "katinui", Idopėrd ~ lėpetai, Ondėnėi ~ vandenie ‘vandeniui’, pavéddu ~ pavedziau, sėsėrėi ~ s€serie ‘seseriai’. Acento recuado (e a entonação breve) a sílaba breve recebe no mesmo caso em outros ir dialetos dounininkai, como: pdžastė pažasčiai, kėbėlėu ~ kūbiluo ~ “ao balde’ (Grūšlaukė), šdlėnie ~ šūlinėje (Kulai I, distrito de Skuodas), apkakliems ~ ūpkaklėms “para os colarinhos’ (Seda), ėždėrūlis ~ ūžduralis “lugar da už porta, pátio’ (Alsėdžiai), pavakdre ~ entardecer (Gadūnavas, distrito de Telšiai). į Acento circunflexo. § 7. O acento circunflexo corresponde Ik ao acento ir inicial forte, su ja pronunciado no dialeto, como ir su Ik acentuada, vogais longas e ir ditongos, por exemplo: likst lygsta, ~ lūpa lūpa, šlOuta ~ šlūota, ries tėvas. ~ ~~ Be No caso mencionsu ado, o acento circunflexo no dialeto ainda é pronunciado: a) Ditongos secundários, derivados iš a, e, ¢, 0 + I, m, n, r, i, 4 devido ao encurtamento da desinência, por exemplo: stdls ~ stilas, $ldm ~ šlima, todns ~ tvanas "inundação", gdrs ~ giras, kél kėla ~ ‘leva’, sém ~ s€ma ‘apanha’, séns ~ s€nas, kérs ~ kéras, Dėl pila, ~ žėls žilas, vežėms, ~ vežimas, mėn mina, ~ kj! ~ ~ kūla ‘debulha- ’, stėm ~ stuma ‘empurra’, kor ~ kura ‘cria’, kléus ~ klévas, léi ~ Išja "lieja". Em vez do acento circunflexo do dialeto, as vogais a, e Ik neste caso são pronunciadsu as com acento agudo, 0 7, # — su breves, porque são Ik consoantes ir que se encontram em sílabas diferentes. b) As sílabas longas das terminações pessoais dos verbos (em vez do Ik acento agudo), por exemplo: raddu ~ radau, skaitdu ~ skaitau, fend žinai, ~ nešė neséi, rasis ~ ~ rašys, skaitis ~ skaitys; e a terceira pessoa do futuro (em vez da quantidade breve), por exemplo: lis lys Ik ~ ‘lis’, gis gys ~ ‘gis’, būs būs ~ ‘bus’, džiūls ~ džiūs “džius*, Ids ~ 1848 ‘lus’. c) Sílables longues ayant un accent déplacé (le plus souvent), par exemple : brėpgė ~ brangiai, dailė ~ dailiai, dérbd ~ dirbai, šūokd ~ šdkai, tilėm ~ tYliame ‘tylime’, vūkdėu ~ vaikuo ‘vaikui’, pabénge ~ pūbengė ‘pabaigé’, papliiotis ~ pūplotis ‘paplétis’, apréimba ~ šprumbą "sijono juosmenį', pdrsdove ~ pėršovė, pavdlgisi ~ pavilgysi, miosiedie ~ Mėsėdėje ‘Mosédyje’, plaukūosėm ~ plaukiosime, ratpiedé ~ ratpédziai ‘stipinai’, sdrréokies ~ sutrenkés ‘susitrenké’, vdksĖdloddms viikitiodamas. d) Les voyelles a, e dans les mots imitatifs, par exemple : mdkt ~ makt, būkst ~ bakst, bdpt ~ bépt, klépt ~ klėpt. ~ : Accent tonique primaire. § 8. A entoação primária tvirtapradė corresponde à 1k tvirtagalė e ocorre no dialeto nos mesmos casos que a entoação 1k tvirtagalé, por exemplo: kfuds ~ kuodas, mala ~ malo ‘malé’, rūkte ~ rūkti, sége ~ sĖgė, tiste ~ tisti, trūmps curto, tėršc tifstas. ~ ~ 143 k bs 3. Anta, e,¢,0 < a, 6, 1, u: a) no nominativo singular das formas pronominais: gérdsis o bom, ~ maZdsis o pequeno, ~ pastardsis o último, ~ pérmdsis o primeiro, ~ mėndsis o meu; em palavras ~~ compostas ; b) com prefixo: ir apkakle dpkaklé “colarinho”, ~ apndsris dpnasris, pavakdre ~ pavakarė, pdrsūkę ~ pérsaké, pdrdare ~ pérdarė ~ "perdažė', pdréje ~ pérejo, pdsésére ~ puseseré, pdsmérgéle ~ plsmergelė, pdrré.sa pérriso, ~ pdrlė.pa pérlipo, ~ pdrsg.ka pérsuko ~ (também sufixo de se su palavra -alis: 9Zdordlis ~ uzduralis, ekietvérbalis ~ ekétvirbalis, oSpakūlis uzZpakalis); ~ nos sufixos c) verbais -av-, ~in-, ~ij-, -ur-: béltGva béltavo, fugdva ~ ūogavo, jodéna judino, ~ eSmalagéna išmalagino, ~ paklabéna paklabino, ~ vdrgé.na vargino, ~ kdulé ~ je ~ kaiilijo, grajéje ~ grijijo, sovitd.ra ~ suvyturo ‘enrolou’. | $ 11. Casos em que o acento deslocado está na raiz da palavra? ir tem um contorno tonal descendente primário, que se evidencia melhor no paradigma da declinação: Singular Plural V. patalkis ~ patalkis patalkė ~ patalkiai K. paralkę mv patalkio paralku ~ patalkiy N. paralkėu ~ pitalkiuo patdlkéms ~ patalkiams G. patalki ~ pūtalkį - patalkus ~ patalkius In. paraiko ~ patalkiu patdlkés ~ patalkiais Cf. pardlkie ~ pūtalkėje pardlkis ~ patalkiyse Substantivos de género feminino com acento deslocado e su entoação primária contínua ainda o têm no nominativo plural ir (cf. pamilotęs ~ pamotės, pdsiiostes ~ pūsostės). Quando a entoação primária contínua está nas vogais a, e, 9 (apndsris ~ apnasris, šėlėnę šūlinė, ~ apėše apušė), as ~ formas do instrumental singular e do acusativo ir plural não recebem acento deslocado, por exemplo: : Singular Plural V. apkdkle ~ dpkaklé apkakles ~ ūpkaklės K. apkakles ~ dpkakiés apkaklu ~ ūpkaklių N. apkaklé ~ dpkaklei apkakliems ~ dpkakléms G. apkdkle ~ dpkakle apkakles ~ dpkakles In. apkakle ~ idpkakle apkakliems ~ dpkaklémis Vt. apkaklie ~ dpkakléje apkaklies ~ dpkaklése Na paradigme das formas pronominais, que têm o acento recuado com entoação continuativa primária no final do primeiro membro, su ja pronunciam-- se as seguintes formas casuais: nominativo singular masculino (entoação continuativa primária em a), genitivo, acusativo, ir acusativo singular feminino, nominativo plural, por ir exemplo: : | ——— 7 A entoação continuativa primária do acento recuado das palavras que têm o acento recuado no sufixo ocorre nas mesmas formas casuais que nas ir palavras su com acento recuado na raiz. 10, Questões de linguística, IV 145 laukų, kg.rtéios ~ kurtds ‘kuréios’, md.išūs ~ maišais, vd.rlie ~ varlė, žud.igždie žvaigždė. b) Vogais e ditongos ~ com acento retraído na terceira sílaba a contar do fim ou nas sílabas seguintes de palavras polissilábicas (exceto no caso em que essas vogais ou ditongos são, por natureza, de entoação descendente inicial, cf. § 14), por exemplo: lėižėdūs ~ liežuviūs, rėistėvūs ~ riestuvūs, sdldéfius ~ saldiniūs, dūmblėna ~ dumblina, rūd.kštėfiė ~ rūgštiniū, šdukdniūos ~ šaukančios "šaukiančios', brdukrėvie ~ brauktuvė. c) As vogais e, 7, u afetadas pela assimilação regressiva das vogais, acentuadas com o acento antigo, por exemplo: kieli ~ kėlį, pieti ~ pėtį, mū.sis ~ mūsys "moscas- ", vi nis ~ vinys, mas: kéle ~ kélio, pėte ~ pėčio "do ombro". II. Alterações dos ditongos an, en (> Ik 4, ¢, a, e) nos dialetos dounininkai setentrionais § 16. Os antigos ditongos an, en, que deram Ik ą, g, em todos os dialetos dounininkai setentrionais transformaram-se em go, e, que, com o tempo, em algumas localidades desta área, sofreram ditongação, transformando-se em ou, ei. Os ditongos desta origem ou, ei são encontrados nos dounininkai setentrionais litorâneos (Skuodas, Mosėdis, Ylakiai, Salantai- ®, Grūšlaukė, Darbėnai) e no extremo nordeste dos dounininkai (Klykoliai, Viekšniai, Akmenė, Papilė)?. § 17. a) Na área mencionada, os ditongos ou, ei da raiz da palavra, correspondentes a Ik ą, €, aparecem tanto acentuados (com acento inicial forte ou final forte) quanto não acentuados, por exemplo. : a) acentuados com o acento principal- -antigo: kdusnis ~ kąsnis, Oužduls ~ ąžuolas, Z0usld ~ žąslai, galduste ~ galdsti; drousé ~ drąsiai (Klykoliai- ); sp0usla ~ "„spąslai "spąstai- ", duSos ~ ąšas ‘vaSas’, skloustis ~ skląstis, spréiste ~ sprésti, paspéiste ~ paspgsti, téills ~ tėvas "laibas, plonas’ (Mosėdis- ); skéiste ~ skgsti, gréiste ~ grézti (Grūšlaukė); 8) acentuar com acento retrativo: rd.u.stūs ~ rastls, drd.u.sds ~ drąsūs, gré.u.stus ~ grąžtūs; Ffusie ~ Zas€ ‘Zasis’ (Akmenė); d.usū ~ asi (Viekšniai); ské.i.s10 ~ skestl, grė.i.ži ~ grezi (Grūšlaukė); Y) não acentuar: drousėms ~ drąsūmas, fousiena ~ Zasiena; groufén ~ grazina (Klykoliai- ); teisėms ~ tesimas, greižėms ~ greZimas; reivgms ~ tęvūmas (Mosédis- ). : b) O ditongo ou na palavra ąžuolas também dispõem certos dialetos, nos quais an, en < 0, ¢, por exemplo, : Oužėls ~ ąžulas, oušulins ~ ąžulynas (Židikai); Ouž0uls ~ ąžuolas, oužoulėlis ~ ąžuolčėlis (Stropeliai e Dupulčiai, distrito de Kretinga- ); Odužitols ~ ąžolas (Tickinai, distrito de Rietavas- ), mas: kOsnis ~ kasnis, galdste ~ galąsti e outros. § 18. a) Em Ylakiai, devido à assimilação regressiva das vogais, o ditongo de ataque forte dn e os ditongos de ataque forte e de ataque fraco en, por on, en > o, e, transformaram-- se em u', i“: kansnis > konsnis > kėsnis > kūsnis, brensi > brensi > brėsi > brisi, skensi > skensi > skėsi ~ skisi; a assimilação do ditongo an de ataque fraco não ocorre, por exemplo: ždusis ~ Zasys, “"šd.usie ~ žąsėjė “Zasyje’ . Essa pronúncia desigual de an tônico inicial e tônico final 8 Sobre Ylakiai e Salantai apenas lk ą ~ou, e lk ę—e. * Neste capítulo, limitamo- -nos às mudanças dos antigos ditongos an, en ' na mencionada área dos dialetos setentrionais dounininkai e indicamos a distribuição dos fenômenos examinados. 147 rašęs, vdres ~ vires, jilojęs ~ jėjęs; nusprioges ~ nusprėgęs, prisiedęs ~ pris€des (Klykoliai). . b) Devem ser distinguidas as formas do nominativo plural dos particípios masculinos do pretérito. Em Klykoliai, Akmenė e Viekšniai empregam-se formas duplas desses particípios: com as terminações ¢ e ei, por exemplo: biege || biegėi ~ bége, nése || nėšėi ~ nėšę (Viekšniai), priképe || priképéi ~ prikšpę, bj.ve ~ būvę, nusepérke ~ nusipirkę, géméi ~ gime (Klykoliai). Em alguns dialetos dos dounininkai setentrionais da costa (Kretinga!- ?, Mosėdis), as formas com -e: são usadas pelos particípios reflexivos. $ 23. No final aberto da palavra, em lugar do antigo an tônico e átono de entonação descendente, pronuncia- -se o ou a. A vogal -9 < -dn ocorre numa área maior dos dounininkai setentrionais e no canto sudoeste. A fronteira entre -a e -9 < -dn poderia aproximadamente ser uma diagonal —Klykoliai, Akmenė, Alsėdžiai, Gargždai. A noroeste dela, dn na terminação aberta transforma-se em o. Aqui, no instrumental singular, diz-se: gdlvo ~ galva, lazdd ~ lazda, jauno ~ jauna, maZd ~ maža, Sako ~ šaka, mūšino ~ maSina, plotd ~ pluta, plūvksno ~ plunksna; rė.v.ko ~ ranka (Klykoliai). Devido a -an > -¢ de entonação descendente, nestes dialetos os instrumentais singulares dos gêneros feminino e masculino coincidiram foneticamente; assim, pronuncia- -se exatamente da mesma maneira so mažo vako (~ su mažū vaikū) e sd mažo gdlvo (~ su maža galva). A mencionada diagonal, que separa -dn > -o de -a, é aproximadamente paralela à fronteira sudeste de am, an, em, en > om, on, em, en, o que constitui um argumento a favor de que a mudança dos referidos ditongos, iniciada no norte, avançou para o sudeste. A mudança dos ditongos, tendo chegado até a linha mencionada, deve ter encontrado o -n final do ditongo -dn já desaparecido; por isso, -a, permanecendo sozinho, não pôde transformar-se em -o. § 24. No final da palavra, o antigo en tônico e átono de entonação descendente > e. A vogal ¢ < én ocorre: a) no instrumental singular e no acusativo plural do género feminino dos vocábulos com tema em -ė: sėnė ~ senė, katė ~ katė, katės ~ katės, kdrvęs ~ karves; b) no locativo singular: pfude ~ pūode, ld.u.ké ~ laukė, mėškė ~ miškė, dėgnė ~ dugnė. No primeiro caso (instrumental singular e acusativo plural), o -en de acento inicial não se transforma em -e na periferia oriental, nas proximidades de Klykolius, Akmenė e Papilė. Assim, na parte oriental, -ėn > na época de -en, o -n final já tinha desaparecido. III. Assimilação regressiva das vogais nos dialetos dounininkai § 25. O vocalismo de alguns dialetos dounininkai foi afetado pela assimilação regressiva das vogais. Esta assimilação regressiva das vogais abrange uma área bastante extensa dos dialetos dounininkai: a fronteira, que começa junto à fronteira com a Letônia, nas proximidades da aldeia Kulai I (distrito de Skuodas), passa por Mosėdis, contorna Salantai pelo leste e, ao sul, alcança Plungė, Žarėnai e Pavandenė 12 Ver J. Aleksandravičius, Kretingos tarmės veiksmažodis. —„Trabalhos científicos do Instituto Pedagógico Estatal de Vilnius“, 8, $ 73, Vilnius, 1959, 149