Rytų aukštaičių pontininkų ir vakarinių puntininkų tarmių būdingosios fonetinės ypatybės

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, V LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA CHARAKTERYSTYCZNE CECHY FONETYCZNE WSCHODNIOAUKSZTAJSKICH GWAR PONTININKÓW I ZACHODNICH GWAR PUNTININKÓW J. ŠUKYS Obszar opisywanych gwar i ich sąsiedztwo Gwara języka litewskiego tradycyjnie dzielona jest według kryteriów fonetycznych. Wschodnich Auksztotów pontininków od puntininków odróżnia wymowa dwugłosek z akcentem opadającym am, an: pontininkowie dwugłoski z akcentem opadającym w temacie wyrazu am, an wymawiają jako óm, ón, a puntininkowie — jako üm, ün. W niniejszym artykule nazwą zachodni puntininkowie1 określa się gwarę, której obszar obejmuje zachodni skraj obszaru puntininków i nie należy ani do gwar puntininków rotininków, ani do gwar puntininków žalininków (zob. ryc. 1 i 22). Jak widać na mapach, sąsiadami pontininków na zachodzie i południu są pantininkowie; sąsiadami zachodnich puntininków na południowym zachodzie są środkowi Auksztoci, na południowym wschodzie — žalininkowie, a na wschodzie — rotininkowie. Wschodni skraj obszaru pontininków na całej długości graniczy z zachodnimi puntininkami. Nowo zebrany materiał dialektologiczny pozwala uściślić i skorygować granice opisywanych gwar wskazane w litewskiej literaturze językoznawczej. Na przykład dostępny obecnie nowy materiał wskazuje, że pontininkowie zajmują mniejszy obszar, niż przedstawiano na dotychczas opublikowanych mapach3 (por. ryc. 2). Na wcześniej sporządzonych mapach do pontininków zaliczono punkty, o których obecnie ustalono, że wykazują cechy puntininków: 234 (Miežiškiai – Mieškai), 804 (Manikūnai), oraz punkty wykazujące cechy pantininków: 168 (Getautai), 201 (Smilgiai), 231 (Sidabravas). Z drugiej strony do pontininków nie zaliczono pontininków zamieszkujących okolice Uliūnai, Dūdoniš (268). Granice obszaru pontininków znacznie dokładniej niż na wspomnianych mapach wskazano3 1 Termin „zachodni puntininkowie” nie był dotąd używany w litewskiej literaturze językoznawczej. 2 Mapy sporządzono na podstawie materiałów znajdujących się w Instytucie Języka i Literatury Litewskiej Litewskiej SRR MA, zebranych w latach radzieckich podczas ekspedycji dialektologicznych. 3 „Archivum Philologicum”, t. 4, Kaunas, 1933, s. 21—35 (mapę dołączono do artykułu); „Słownik ortograficzny języka litewskiego”, Kaunas, 1948, s. 118. 4 Miejscowości oznaczone w artykule numerami to punkty, których sieć utworzono na potrzeby „Atlasu języka litewskiego” w Sekcji Historii Języka i Dialektologii LKLI. Szczegółowe dane zob. w załączniku „Wykaz punktów sąsiednich gwar graniczących z pontininkami i zachodnimi puntininkami”. 175 W artykule P. Būtėnasa „Granice gwar wysoczyzny, w których występuje zmiana okuo“5, choć P. Būtėnas rozumiał gwarę z tą zmianą znacznie szerzej niż obecnie rozumie się pontininków (wyróżnił tę gwarę na podstawie przejścia samogłosek am, an w om, on w wymowie cyrkumfleksowej; w ten sposób zaliczył do niej również znaczną część pantininków). Ogólna charakterystyka fonetyki wymowy opisowej Gwary pontininków i zachodnich puntininków nie tworzą całkowicie jednolitych jednostek gwarowych. Nieco bardziej jednolici, przynajmniej pod względem fonetycznym, są pontininkowie, natomiast zachodni puntininkowie z północy, wskutek cofania akcentu, skracania końcówek i kilku innych cech, upodabniają się do pontininków, odróżniając się tym samym od pozostałych zachodnich puntininków. Jest to jednak całkowicie zrozumiałe. Jak słusznie zauważył V. Grinaveckis6, centrum cofania akcentu i skracania wygłosu wyrazu na obszarze Auksztoty stanowi dorzecze rzeki Muszy, dlatego pontininkowie i zachodni puntininkowie z północy mają pod tym względem wiele wspólnych cech. Z drugiej strony fale przejścia dyftongów am, an oraz stwardnienia spółgłoski l rozprzestrzeniały się ze wschodu, a izoglosy tych zjawisk przebiegają zupełnie inaczej niż izoglosy cofania akcentu i skracania wygłosu wyrazu. Z tych powodów fonetyka badanych gwar jest różnorodna i złożona7. W niniejszym artykule omówione zostaną jedynie charakterystyczne cechy fonetyczne gwar pontininków i zachodnich puntininków, bez rozpatrywania ich rozwoju historycznego i z pominięciem niektórych mniej istotnych zjawisk fonetycznych oraz wahań w opisywanych gwarach. 1. Los dyftongów w temacie wyrazu am, an, em, en: ám, án, ém, én Na całym obszarze gwary pontininków ám, án > przechodzi w óm, ón8, np.: kónd9 ~ kánda, lóngs ~ lángas, póntis ~ pántis, sómės ~ sámtis, tónke ~ tánkiai, vónt ~ vánta, natomiast ém, én pozostają niezmienione, np.: gyvénį ~ gyvénti, pémpė ~ pémpę. Podawane w niektórych publikacjach przykłady form pontininków givėnt, pěmpę10 nie są obecnie poświadczone i, jak się wydaje, nie mogły być poświadczone także wcześniej11. Zamiast dawnego án przed spółgłoskami szczelinowymi l, m, n, r, j, v, s, š, z, ž w gwarze pontininków wymawia się długie o, np.: kóst ~ kǫ́sti, ǫžals „dąb”, natomiast zamiast dawnego én przed tymi samymi spółgłoskami wymawia się długie e, np.: sprėś ~ spręsti. 5 Žr. P. Būtėnas, Aukštaičių tarmės okuojančiosios pašnektės sienos, „Archivum Philologicum“, t. 3. Kaunas, 1932, p. 168—194. 6 Vl. Grinaveckis, Galūnių trumpėjimas lietuvių kalbos tarmėse, „Vilniaus Valstybinio pedagoginio instituto mokslo darbai“, t. 8, Vilnius, 1959, p. 97—104. 7 Plg. I. Jasinskaitė, Kirtis, priegaidė ir jų poveikis vokalizmui Biržų tarmėje, „Lietuvių kalbotyros klausimai“ (toliau — LKK), t. 1, Vilnius, 1957, p. 189—194; J. Šukys, Miežiškių tarmės vokalizmo bruožai, LKK, t. 2, Vilnius, 1959, p. 151—163. Zarówno przedstawiciele gwary pontininków, jak i zachodnich puntininków, których mowa jest nieco pod wpływem języka literackiego, często unikają tej wyrazistej cechy gwarowej (przejścia ám, án), a ām, ān niejednokrotnie wymawiają jak w języku literackim.8 Nie kánd, lecz kónd wymawiają również północni puntininkowie. Być może działa tu analogia do kóst, kóśanś.9 10 Žr. Lietuvių kalbos rašybos žodynas, Kaunas, 1948, p. 119. 11 Plg. P. Būtėnas, min. str. 176 Na całym obszarze zachodnich puntininków ám, án < ú.m, ú.n¹², np.: kú.nd(u) ~ kánda, lú.ng(v)s ~ lángas, pú.nti.(s) „pántis”, sú.mti.(s) „sántis”, tú.nkė ~ tánkiai, vú.nt(u) ~ vánta, natomiast na niemal całym obszarze zachodnich puntininków ém, én > i.m, i.n, np.: givi.nt ~ gyvénti, pi.mpe ~ pémpė. Samogłoski ém, én zachowują zachodni puntininkowie mieszkający wzdłuż północnych pontininków (26, 55, 80, 80ᵃ, 112) oraz pantininków (373, 408, 446). Zamiast dawnego án przed l, m, n, r, j, v, s, š, z, ž w gwarze puntininków wymawia się ū, np.: kũši ~ kãšti, ũžal(u)s || ũžol(u)s „dąb”¹³. ám, án, ém, én We wszystkich gwarach pontininków ám, án, ém, én > zmieniły się w om (òm), on (òn), ēm (ēm), ēn (ēn), np.: komša (kòmša) ~ kamšo, roñkos (rõñkos) ~ rankos, tēmpį (tẽmpį) ~ tempia, švẽnte (švẽnte) ~ šventė. Podobnie jak w Pontininkuose, ám, án, ém, én przeszły w zachodnich Puntininkuose w okolicach Saločių (26, 55, 80, 80ᵃ). We wszystkich pozostałych gwarach zachodnich puntininków ám, án, ém, én > zmieniły się w um, un, im, in, np.: kumša ~ kamšo, ruñka.(s) ~ rankos, tẽmpi ~ tempia, švĩnte(.) ~ šventė. W gwarze pontininków zamiast dawnego an przed l, m, n, r, j, v, s, š, z, ž występuje długie o, np.: žõsis ~ žąsys, grõsts ~ grąžtas, a zamiast dawnego en przed tymi samymi spółgłoskami występuje długie ē, np.: grēž ~ gręžia, tēst ~ tęsti. A zatem przykłady pontininków sprēsti, tēst14 należy uznać za niepoświadczone. W gwarze zachodnich puntininków zamiast dawnego an przed l, m, n, r, j, v, s, š, z, ž występuje ū, np.: žũsi(.)ˢ ~ žąsys, grũšt(u)s ~ grąžtas, a zamiast dawnego en przed tymi samymi spółgłoskami występuje ī, np.: grĩži ~ gręžia, tĩst ~ tęsti. Jedynie przejściowa gwara Saločių (55, 80ᵃ, 112) ma w miejscu dawnego en przed l, m, n, r, j, v, s, š, z, ž, podobnie jak pontininkowie, ē, np.: grēž, tēst. Niezakcentowane am, an, em, en Niezakcentowane am, an, em, en > w gwarach pontininków zmieniły się w om (om), on (on), ēm (ēm), ēn (ēn), np.: kompēls (kòmpēls) ~ kampėlis, roñkēla (roñkēla) ~ rankelė, kēmpi.ne (kēm-pi.ne) ~ kempinė, pēnkōlek (pēnkōlek) ~ penkiolika. Podobnie jak w Pontininkuose, niez akcentowane am, an, em, en przeszły w zachodnich Puntininkuose w okolicach Saločių (26, 55, 80, 80ᵃ). We wszystkich pozostałych gwarach zachodnich puntininków am, an, em, en > zmieniły się w um, un, im, in, np.: kumpēli.(s), ruñkēla(.), kim-pi.ne(.), piñkōlek(v). W miejscu dawnych nieakcentowanych an, en w gwarze salockiej pontininków oraz przylegających do nich zachodnich puntininków występują krótkie o, e, np.: kɔsnēls ~ kasnēlis, žąsēles ~ žąselės, grēž.m.s ~ gręžimas, natomiast u wszystkich pozostałych zachodnich puntininków w miejscu dawnych nieakcentowanych an, en przed tymi samymi spółgłoskami występują krótkie u, i, np.: kusnēli.(s), žusala(.)s, grĩži.m(u)s. 12Oczywiście, ám, án>ú.m, ú.n i inne cechy puntininków, a także wspólne cechy zachodnich puntininków z innymi puntininkami oraz różnice między nimi nie są omawiane w artykule. 13W zachodnich Puntininkuose nie znaleziono przykładów dawnego én przed l, m, r, v, j, s, š, z, ž. 14 Žr. Lietuvių kalbos rašybos žodynas, Kaunas, 1948, p. 119. 12. Lietuvių kalbotyros klausimai, V 177 2. Los dawnych wygłosowych dyftongów an, en *án, *én W miejscu dawnych wygłosowych *án, *én (lit. a, e) niemal wszyscy pontininkowie nie mają już samogłoski, np.: sǫ rǫnk ~ su rankà, sǫ kárv ~ su kárve, mėšk ~ miškè, natomiast zachodni puntininkowie, z wyjątkiem punktów w okolicach Saločiai i Biržai, które w tym przypadku zachowują się tak samo jak pontininkowie, mają zredukowane ų, į, np.: su ruñku, su kárvi, miški. *ān, *ēn W miejscu dawnych wygłosowych *ān, *ēn (lit. a, e) gwara pontininków ma krótkie ǫ (o), ė (e), np.: vaikǫ (vaiko) ~ vaiką, ląpę (lapę) ~ ląpę, bū.vęs (bū.vęs) ~ būvęs. Takie same samogłoski mają również zachodni puntininkowie w okolicach Saločiai (26, 55, 80, 80ᵃ). Wszyscy pozostali zachodni puntininkowie mają samogłoski į₍ₙ₎, u₍₊₎. Półdługie i, u występują u zachodnich puntininków na pograniczu rotininków, np.: vaiku., ląpi., bū.vi.s, a krótkie i, u mają zachodni puntininkowie na pograniczu žalininków, np.: vaiku, ląpi, bū.vis. 3. Wydłużanie akcentowanych krótkich samogłosek w temacie wyrazu i, u Akcentowane krótkie samogłoski tematu wyrazu w opisywanych gwarach i, u uległy wydłużeniu do półdługich, np.: vi.s(u)s ~ visas, ki.t(u)s ~ kitas, bū.va ~ būvo, šū.ni(i) ~ šūnį. 4. Rozszerzenie krótkich samogłosek i, u w temacie wyrazu, nieakcentowanych lub później objętych akcentem cofniętym rozszerzenie W dużej części gwar pontyninków (okolice Pasvalys, Joniškėlis) krótkie samogłoski i, u w temacie wyrazu, nieakcentowane lub później objęte akcentem cofniętym, uległy rozszerzeniu: i przed spółgłoską miękką wymawia się jako ę, np.: ęšę ~ wyszła, prėlędęs ~ przylazł, mėšk ~ miškè, vės ~ wszyscy; i przed spółgłoską twardą wymawia się zazwyczaj jako scentralizowane ǝ, np.: pažǝnk ~ podoba się, lǝg ~ choroba; nieakcentowane u wszędzie wymawia się jako ǝ, np.: ǝštėka ~ zastój, būv ~ byłem, tǝ ~ ty. 5. Skracanie nieakcentowanych długich samogłosek w temacie wyrazu oraz monoftongizacja dyftongów ie, uo Wszystkie długie samogłoski i, ū w temacie wyrazu, występujące przed akcentem i po nim, uległy skróceniu do samogłosek krótkich w gwarach pontyninków i zachodnich puntininków, np.: tilė̇ ~ milczeć, grudėl(i.)₍ₛ₎ „ziarenko”. Wszystkie długie samogłoski ė, o w temacie wyrazu, występujące przed akcentem i po nim, również uległy skróceniu do samogłosek krótkich. W części opisywanych gwar (w centrum zachodnich puntininków) samogłoski ė, o uległy skróceniu, nie zmieniając swojej jakości, np.: tėvėli(.)₍ₛ₎ „tatuś”, žolīte(.) ~ trawka. W części opisywanych gwar (pontyninków i południowych zachodnich puntininków) podczas skracania zwęziły się i przeszły w ę (i), ǫ (u), np.: tėvėl(i.)₍ₛ₎, tivėl(i.)₍ₛ₎, žolīte, žulīte. W zachodnich Puntininkach w okolicach Biržai i Vabalninkas o podczas skracania ulega rozszerzeniu i wymawiane jest jako ǝ lub nawet niemal całkowicie jak a, np.: žolīte, žaīte(.) ~ trawka, stovėj, stovėt ~ stać. Zamiast nieakcentowanego ė w standardowym języku litewskim, w okolicach Raguva (302) i na południe od niej wymawia się e, np.: mešīte ~ laseczka, dėžū.te ~ pudełeczko. 178 Nieakcentowane dyftongi ie, uo w temacie wyrazu uległy monoftongizacji i są również krótkie, np.: donìte, doñte, duñte, doñte, dañite ~ duonýtė; pěnėl(i.)s, pěnėl(i.)s, pinėl(i.)s, pěnėl(i.)s, pěnėl(i.)s „mleczyk”. 6. Retrakcja akcentu i skracanie wygłosu Stopień fonetycznego skracania wygłosu u pontininków i zachodnich puntininków zależy od stopnia retrakcji akcentu (zob. załącznik — ryc. 3). Najsilniejsza retrakcja akcentu występuje w gwarach pontininków dorzecza Mūšy oraz zachodnich puntininków (w okolicach Saločių). Akcent jest tu zawsze przenoszony z krótkiej i cirkumfleksowej¹⁵ końcówki na poprzedzającą długą lub krótką sylabę rdzenia wyrazu, np.: t̃vor ~ tvorà, šåk ~ šakà, gaid̃s ~ gaidỹs, šåkù ~ sakaũ. Ponieważ retrakcja akcentu jest tu najintensywniejsza, wygłos w tych gwarach jest również najbardziej skrócony. Krótkie samogłoski wygłosowe (mowa tu także o tych, które powstały ze starych długich samogłosek i dyftongów ie, uo o intonacji cyrkumfleksowej) uległy redukcji lub zanikły, np.: vaĩks ~ vaikas, ak̃s ~ akis, sūns ~ sūnùs, gẽr ~ geri(i < -ie), vaĩk ~ vaikų (u < -uo). Spółgłoski l, m, n, r, j, v w wygłosie wyrazu wykazują w takim przypadku pewną sylabiczność. Jeśli powstaje trudna do wymówienia grupa spółgłoskowa, pojawia się samogłoska wtrącona: w grupie spółgłosek miękkich jest to samogłoska przednia, np.: ar̃klės ~ arklys, tẽkār ~ tikri, a w grupie spółgłosek twardych — samogłoska tylna, np.: ti.kars ~ tikras, kãkals ~ kaklas. Wygłosowe samogłoski o intonacji cyrkumfleksowej skracają się do krótkich, np.: šiaudù ~ šiaudų, gražù „gražų”. Krótkie samogłoski występują także w miejscu monoftongizowanych dyftongów, np.: gẽre ~ gerai, šåkù ~ sakaũ. W niektórych przypadkach dawne wygłosowe samogłoski o intonacji cyrkumfleksowej nawet zanikły: końcówka ỹ w mianowniku lp. rzeczowników ia-tematowych, np.: ar̃klės ~ arklys, ẽžs ~ ežys; į w bierniku lp., np.: ãk ~ akį, aũs ~ ausį, di.dėl ~ didelį; nieakcentowane y w skróconych formach miejscownika rzeczowników ia-tematowych, np.: daržėl „darželyje”, miškel „miškelyje”. Nie ma żadnej samogłoski także w końcówce celownika lp. rzeczowników rodzaju męskiego, np.: gaid̃ || gaid̃ „gaidžiui”, vaĩk „vaikui”. Na południe od pontininków, w okolicach Panevėžys, oraz w sąsiadujących z pontininkami zachodnich Puntininkuose akcent jest regularnie przenoszony z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę rdzenia wyrazu, np.: dien(u) ~ dieną, per̃k(i) ~ perki, jednak w innych przypadkach zdarzają się wahania, np.: šåk || šakù ~ šaką, vis || visi ~ visi, gaid(i)s || gaid̃s ~ gaidỹs, gẽre || gerẽ ~ gerai, šåkù || sakõ ~ sakaũ (w punkcie 268 tylko labc, sakõ (akcent nigdy nie jest tu przenoszony z długiej końcówki na poprzedzającą krótką sylabę). W niektórych punktach Pontininkuose (punkty 202, 203, 233) przypadki nieprzenoszenia akcentu zdarzają się bardzo rzadko (zależą od rytmiki zdania, wieku informatora i in.), natomiast w sąsiadujących z pontininkami zachodnich puntininkų te wahania są dość wyraźne. We wszystkich tych przejściowych gwarach, w których powszechna retrakcja akcentu przechodzi w retrakcję warunkową, krótkie samogłoski niekiedy (zwłaszcza w trudnych do wymówienia grupach spółgłoskowych) nie uległy redukcji ani zanikowi, lecz są wymawiane niewyraźnie, mamrotliwie, a zanik długich samogłosek nie jest tu typowy, np.: ti.kr(u)s ~ tikras, ar̃k(i)s ~ arklys. W północnej części zachodnich puntininkų (wzdłuż granicy z Łotewską SRR i w okolicach Biržai) akcent jest regularnie przenoszony z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą i krótką 15 Na samej północy pontininkų akcent bywa przenoszony nawet z końcówki o intonacji akutowej, np.: blõgom „blogoms”, sūnam „sūnums”. Natomiast akcent nie jest przenoszony ze skróconej końcówki miejscownika, np.: denõ „dienoje”, galvõ „galvoje”, kertẽ „kertėje”, vagõ „vagoje”. 179 sylabę, np. tvor ~ tvorà, šūns ~ šunùs, šāk ~ šakà, viš ~ visi. Jak widać na przykładach, wszystkie krótkie samogłoski wygłosowe uległy tu redukcji lub zanikły. Nieakcentowane długie samogłoski wygłosowe w gwarze Biržai skróciły się jedynie do półdługich, np.: bù.vi.s ~ būvęs, kàtì. ~ katę, pì.gù. ~ pigù, stógù. ~ stógų. W pozostałych zachodnich puntininkų akcent jest regularnie przenoszony z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę, np.: mokýkla ~ mokyklà, tvorõ ~ tvorà, verkì ~ verkì. Krótkie samogłoski wygłosowe w tej gwarze nie ulegają redukcji ani zanikowi, jednak wszystkie są zredukowane, np.: vãkarus ~16 vãkaras, lazdu. ~ lazda, gýji ~ gýja, bitìs ~ bitès. Nieakcentowane długie samogłoski wygłosowe w pasie granicznym rotininkų skróciły się do półdługich, np.: grãžu. ~ grãžų, kãrvi. ~ kãrvę, nãmu. ~ nãmą, pìrtì. ~ pìrtį, sãki.s ~ sãkęs, a w pasie granicznym žalininkų — do krótkich, np.: grãžu ~ grãžų, kãrvi ~ kãrvę, nãmu ~ nãmą, pìrtì ~ pìrtį, sãkis ~ sãkęs. Retrakcja akcentu, skracanie wygłosu i inne zjawiska fonetyczne tak zmieniły system fonetyczny gwar puntininkų, a zwłaszcza pontininkų, że od 1k. wykazuje on dość wiele różnic. Wykaz punktów sąsiednich gwar graniczących z pontininkami i zachodnimi puntininkami Nr punktu | Nazwa punktu | Okolica | Rejon | Do której gwary należy 25 | Žeimelis | Žeimelio | Pakruojo | pant.17 53 | Stegviliai | Bardiškių | „ | „ 60 | Virškupėnai | Pundurių | Biržų | rot. 78 | Guostagalis | Guostagalio | Pakruojo | pant. 84 | Skrebėškiai | Kvetkų | Pandėlio | rot. 115 | Kupreliškis | Kupreliškio | „ | „ 138 | Kapčiūnai | Valdeikių | Pasvalio | pant. (pont. tylko ślady) 143 | Baksėnai | Salamiesčio | Kupiškio | rot. 168 | Getautai | Klovainių | Pakruojo | pant. 174 | Pyragiai | Kupiškio | Kupiškio | rot. 201 | Smilgiai | Smilgių | Šeduvos | pant. 205 | Noriūnai | Noriūnų | Kupiškio | rot. 231 | Sidabravas | Sidabravo | Šeduvos | pant. 235 | Subačius | Subačiaus | Kupiškio | rot. 267 | Eriškiai | Eriškių | Ramygalos | pant. 270 | Surdegis | Surdegio | Anykščių | rot. 271 | Vaidlonys | Troškūnų | „ | žal. 304 | Grybuliai | Traupio | „ | „ 340 | Narbutai | Dabužių | Kavarsko | „ 372 | Pagirys | Pagirio | Ramygalos | pant. 375 | Knitiškiai | Kunigiškių | Kavarsko | žal. 16 W niektórych punktach przygranicznych gwar rotininkų (114, 142, 172, 173) obok u w wygłosie odnotowano także a. 17 pant. — pantininkai, rot. — rotininkai, žal. — žalininkai, vidur. — środkowi aukštaitowie. 180 Rys. 1. Obszar gwar wschodnich Auksztotów punktininków i zachodnich punktininków. 1 — obszar gwar punktininków, 2 — obszar gwar zachodnich punktininków 181 Nr punktu | Nazwa punktu | Okolica | Rejon | Do której gwary należy 407 | Gaiziunai | Bukonių | Jonavos | środk. 445 | Pasoda | Pasodos | Jonavos | ” 447 | Juoduasiai | Lyduokių | Ukmergės | żal. — rot. 474 | Vepriai | Vepriu | ” | środk. (punt. tylko ślady) 475 | Kulniškiai | Kulniškių | ” | żal. Rys. 2. Granice i sąsiedztwo gwar wschodnich Auksztotów pontininków i zachodnich puntininków. 1 — wschodni Auksztoci pantininkowie, 2 — wschodni Auksztoci pontininkowie, 3 — wschodni Auksztoci zachodni puntininkowie, 4 — wschodni Auksztoci puntininkowie rotininkowie, 5 — wschodni Auksztoci puntininkowie żalininkowie, 6 — środkowi Auksztoci, 7 — granice gwar pontininków i zachodnich puntininków, 8 — granice gwar pontininków na dawniej drukowanych mapach. Rys. 3. Cofanie akcentu w gwarach pontininków i zachodnich puntininków. 1 — akcent jest regularnie cofany z krótkiej i długiej końcówki intonacji opadającej na poprzedzającą sylabę długą i krótką, 2 — akcent jest regularnie cofany z krótkiej końcówki na poprzedzającą sylabę długą, a nie całkiem regularnie z krótkiej na krótką lub z długiej końcówki intonacji opadającej na poprzedzającą sylabę długą i krótką, 3 — akcent jest regularnie cofany z krótkiej końcówki na poprzedzającą sylabę długą i krótką, 4 — akcent jest regularnie cofany z krótkiej końcówki na poprzedzającą sylabę długą, 5 — granice opisywanych gwar. 182 CHARAKTERYSTYCZNE CECHY FONETYCZNE GWAR WSCHODNICH AUKSZTOTÓW PONTININKÓW I ZACHODNICH PUNTININKÓW И. ШУКИС Streszczenie Do gwary wschodnich Auksztotów pontininków należy gwara, w której dyftongiczne połączenia w rdzeniu wyrazu ām, án>ōm, ón. Do gwary wschodnich Auksztotów zachodnich puntininków należy gwara, w której dyftongiczne połączenia w rdzeniu wyrazu ām, án>ūm, ún i która, zajmując terytorialnie zachodnią część obszaru puntininków, nie należy ani do puntininków rotininków, ani do puntininków żalininków. Pontininkowie i zachodni puntininkowie obejmują głównie rejony Biržai, Pasvalys, Panevėžys i Ukmergė Litewskiej SRR, a także obrzeża niektórych sąsiednich rejonów. Opisywane gwary wyróżniają się dużą różnorodnością zjawisk fonetycznych, z których zdecydowana większość jest nowa w porównaniu z językiem literackim. Jest to szczególnie charakterystyczne dla dorzecza rzeki Mūša oraz miejscowości położonych przy granicy Łotewskiej SRR. Obserwuje się tu intensywne cofanie akcentu oraz intensywne skracanie końca wyrazu, aż do zaniku wszystkich krótkich samogłosek, a w niektórych przypadkach także nieakcentowanych samogłosek długich (z intonacją wznoszącą). Cofanie akcentu i skracanie końca wyrazu, choć mniej intensywne, występują również na pozostałym obszarze opisywanych gwar. Na całym obszarze tych gwar nieakcentowane samogłoski i, u, ē, o w rdzeniu wyrazu ulegają skróceniu do krótkich, a akcentowane krótkie i, u wydłużają się do półdługich. Dyftongiczne połączenia w rdzeniu wyrazu am, an, em, en z intonacją opadającą w gwarze pontininków wymawia się jako ōm, ón, ēm, én, a w gwarze zachodnich puntininków jako ūm, ún, īm, ín. Te same połączenia dyftongiczne z intonacją wznoszącą w gwarze pontininków wymawia się jako oт(ōт), oп(ōп), ēт(ēm), ēп(ēn), a u niemal wszystkich zachodnich puntininków jako ūт, ūп, īт, īп. 183