Rytų aukštaičių pontininkų ir vakarinių puntininkų tarmių būdingosios fonetinės ypatybės

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA V LI E.-T U VO S TSR NAUK A .K A D E M I J A WSCHODNIOAUKSZTAICKICH AUKSZTAICKICH PONTYŃSKICH IR ZACHODNICH PUNTYŃSKICH DIALektów CHARAKTERYSTYCZNE FONETYCZNE CECHY J. SUKYS Obszar opisywanych gwar ir sąsiednich Tradycyjne gwary języka iš litewskiego dzieli się według kryteriów fonetycznych. Wschodnich Auksztotów pontininków od puntininków oddziela się na podstawie wymowy nagłosowych dyftongów am: pontininkowie an wymawiają nagłosowe dyftongi am w rdzeniu wyrazu jako dm, dn, puntininkowie — an jako #m, un. o — Zachodnimi puntininkami w niniejszym artykule! nazywana jest gwara, której terytorium zajmuje zachodnią część obszaru puntininków i nie należy ani do puntininków rotininków, ani do puntininków żalininków (Zr. ir ryc.?}]} поправка? Wait malformed JSON due accidental. Need final valid. cannot edit? provide correct. Liquefy. 1 ir 2 ? ). Jak widać z map, sąsiadami iš pontynków na zachodzie i południu są pantynki, ir sąsiadami zachodnich puntynków na południowym zachodzie są środkowi aukštaitowie, — na południowym wschodzie — Zalininkowie, na — wschodzie rotininkowie. Wschodni kraniec pontynków graniczy na całej su długości z zachodnimi puntynkami. Nowo zebrany materiał dialektologiczny pozwala doprecyzować i skorygować granice ir opisanych dialektów wskazane w litewskiej literaturze językoznawczej. Na przykład obecnie posiadany nowy materiał pokazuje, że pontynki zajmują mniejszy obszar, niż przedstawiano dotychczas na drukowanych mapach? (por. 2 ilustr. ). Na wcześniej sporządzonych mapach do pontynków zaliczono, jak teraz ustalono, punkty używające wymowy puntynkowej* 234 (Miežiškiai — Mieškai), 802 (Manikūnai) ir punktynizujące punkty 168 (Getautai), 201 (Smilgiai), 231 (Sidabravas). Z drugiej strony, do punktynów nie przypisano punktynów mieszkających w okolicach Uliūnai, Dūdonis. (268). Znacznie dokładniej niż na wspomnianych mapach granice punktynów zostały wskazane ! Termin „zachodni puntininkai” w litewskiej literaturze językoznawczej do tej pory nie był używany. 2 Mapy sporządzono na podstawie Litewskiej SRR MA Materiałami znajdującymi ir się w Instytucie Literatury Języka Litewskiego, zebranymi w latach radzieckich podczas ekspedycji dialektologicznych. ¥ „Archivum Philologicum“, t. 4, Kowno, 1933, p. 21—35 (mapa dołączona do artykułu); Słownik ortografii języka litewskiego”, Kowno, 1948, s. 118. * Miejscowości oznaczone w artykule numerami oznaczają punkty, których sieć sporządzono na potrzeby „Atlasu języka litewskiego” Sektora Historii Języka i Dialektologii Instytutu Języka Litewskiego. W sprawie bardziej szczegółowych danych zob. załącznik „Wykaz punktów sąsiednich gwar, graniczących z pontyninkami i zachodnimi puntininkami”, 175 W artykule P. Būtėnasa „Granice gwar wyżajtiskich z samogłoską o w miejsce am, an“*, chociaż P. Būtėnas rozumiał gwarę z samogłoską o w miejsce am, an znacznie szerzej niż obecnie rozumie się gwarę pontininków (wyróżnił on tę gwarę na podstawie przejścia akcentowanych am, an w om, on; w ten sposób do tej gwary zaliczył również znaczną część pantininków). Ogólna charakterystyka fonetyczna opisywanych gwar Gwara pontininków i gwary zachodnich puntininków nie tworzą absolutnie jednolitych jednostek gwarowych. Nieco bardziej jednolici, przynajmniej pod względem fonetycznym, są pontininkowie, natomiast zachodni puntininkowie zamieszkujący północ, dzięki cofnięciu akcentu, skracaniu końcówek i niektórym innym cechom zbliżają się do pontininków, odróżniając się tym samym od pozostałych zachodnich puntininków. Jest to jednak całkowicie zrozumiałe. Jak słusznie zauważył V. Grinaveckis®, centrum cofania akcentu i skracania końca wyrazu na Aukštaitii stanowi dorzecze Muszy, dlatego pontininkowie i zachodni puntininkowie zamieszkujący północ mają pod tym względem wiele cech wspólnych. Z drugiej strony fale przejścia dwugłosek am, an oraz zmiękczania spółgłoski /k rozchodziły się ze wschodu, a izoglosy tych zjawisk układają się zupełnie inaczej niż izoglosy zjawisk cofania akcentu i skracania końca wyrazu. Z tych przyczyn fonetyka badanych gwar jest różnorodna i złożona”. W niniejszym artykule omówione zostaną jedynie charakterystyczne cechy fonetyczne gwar pontininków i zachodnich puntininków, bez rozpatrywania ich rozwoju historycznego oraz z pominięciem niektórych mniej istotnych zjawisk fonetycznych i wahań opisywanych gwar. 1. Los dwugłosek rdzenia wyrazu am, an, em, en: am, dn, ėm, én Na całym obszarze dialektu pontininków dm, dn > om, 6n®, np.: kénd® ~ kanda, longs ~ langas, ponis ~ pdntis, somi§ ~ samtis, tonkė ~ tankiai, vont ~ vdnta, natomiast ém, én zachowują się bez zmian, np.: gevéni ~ gyvénti, pémpe ~ pémpé. Podawane niekiedy w literaturze przykłady pontininków givéni, pémpe'® nie są obecnie poświadczone i, jak się wydaje, nie mogły być poświadczone również wcześniej”. Zamiast dawnego dn przed spółgłoskami szczelinowymi /, m, n, r, j, v, S, §, z, ž w dialekcie pontininków wymawia się długie o, np.: kdsf ~ kąsti, džals „dąb”, natomiast zamiast dawnego én przed tymi samymi spółgłoskami wymawia się długie e, np.: sprési ~ sprėsti. —5 Zr. P. Būtėnas, Augštaičių tarmės okuojančiosios pašnektės sienos, „Archivum Philologicum”, t. 3, Kaunas, 1932, s. 168—194. 8 V1. Grinaveckis, Galūnių trumpėjimas lietuvių kalbos tarmėse, „Vilniaus Valstybinio pedagoginio instituto mokslo darbai”, t. 8, Vilnius, 1959, s. 97—104. 7 Por. I. Jašinskaitė, Kirtis, priegaidé ir jų poveikis vokalizmui Biržų tarmėje, „Lietuvių kalbotyros klausimai” (dalej — LKK), t. 1, Vilnius, 1957, s. 189—194; J. Šukys, Miežiškių tarmės vokalizmo bruožai, LKK, t. 2, Vilnius, 1959, s. 151—163. * Zarówno przedstawiciele gwar pontininków, jak i zachodnich puntininków nieco lk. Przedstawiciele dialektu dotknięci tą wyraźną cechą dialektu (przejściem dm, an) często jej unikają, a dm, dn nierzadko wymawiają jako lk. ? * Nie kdnd, lecz kėnd wymawiają także północni pantininkowie. Być może działa analogia kdsf, kd§ans. 10 Zob. Słownik ortografii języka litewskiego, Kowno, 1948, s. 119. 11 Por. P. Būtėnas, cyt. artykuł. 176 Na całym obszarze zachodnich puntininków dm, dn< iū.m, ū.n? ?, np.: kū.nd(v) ~ kanda, lū.ng(v)s ~ langas, pi.nti.§ „„pantis- “, su.mti.\§ „samtis- “, tū.nkė ~ tankiai, vū.nt(v) ~ vanta, a w niemal całym obszarze zachodnich puntininków ém, én> i.m, in, np.: givi.nt ~ gyvėnti, pi.mpe ~ pėmpė, Samogitowie zachodni zachowują ėm, én, znajdujący się według północnych pontininków (26, 55, 80, 80*) oraz według pantininków (373, 408, 446). "alum starego dn przed /, m, n, r, J, V, 8, §, z, Z w dialekcie puntininków wymawia się i, : kiisi ~ kąsti, #zal(v)s || ūžol(v)s „ąžuolas- “!2, am, an, em, en; U wszystkich pontininków am, afi, em, eii > om (om), oii (of), ém (em), ėfi (eA), np.: komša (komša) ~ kamšo, roiikos (rofikos) ~ raiikos, témp (temp) ~ tempia, $véiite (šverite) ~ švefitė. Tak samo jak w Pontininkach, am, aii, em, efi przeszły w zachodnich Puntininkach w okolicach Saločiai (26, 55, 80, 80%). U wszystkich pozostałych zachodnich puntininków a, an, em, ei > um, un, im, if, np.: kumša ~ kamšo, ruiika.,s ~ raūnikos, timpi ~ tempia, švifiteį, ~ šventė. W dialekcie pontininków w miejscu dawnego ai przed I, m, n, r, j, v, s, š, z, ž występuje długie o, np.: ždsis ~ žąsys, grosts ~ grąžtas, natomiast w miejscu dawnego efi przed tymi samymi spółgłoskami występuje długie e, np.: grėž ~ grėžia, tési ~ tėsti. Zatem przykłady pontininków sprési, tési'* należy uznać za niepoświadczone. W dialekcie zachodnich puntininków w miejscu dawnego afi przed I, m,n, r, j, v, S,Š, z, ž występuje i, np.: žiūsių) (9 ~ žūsys, grūšt(v)s ~ ~ grąžtas, natomiast w miejscu dawnego ei przed tymi samymi spółgłoskami występuje f, np.: griži ~ gréZia, fist ~ testi. Jedynie przejściowy dialekt Saločiai (55,80%, 112) w miejscu dawnego esi przed /, m, n, r, j, v, s, š, z, ž, podobnie jak pontininkai, ma np.: grėž, tési. e, Nieakcentowane am, an, em, Pontininken ów nieakcentowane am, an, em, en>om (om), on (on), ėm (em), ėn (en), np.: kompéls (kompéls) ~ kampėlis, ronkėla (ronkėla) ~ rankėlė, kėmpi.ne (kempine) ~ kempinė, pėnkėlek (penkédlek) ~ penkiolika. Dokładnie tak samo jak w Pontininkach, nieakcentowane am, an, em, en przeszły w zachodnich Puntininkach w okolicach Saločiai (26, 55, 80, 80%). We wszystkich pozostałych zachodnich puntininkach am, an, em, en > um, un, im, in, np.: kumpėliųs runkėla; ., kimpiney, pinkdlek(v). (9, W dialekcie salockim, zamiast dawnych nieakcentowanych an, en pontininków i przylegających do nich zachodnich puntininków, występują krótkie samogłoski, np.: kosnėls o, ę, kąsnėlis, žosėles ~ žąsėlės, gręeži.ms ~ gręžimas, natomiast ~ we o wszystkich pozostałych zachodnich puntininkach, zamiast dawnych nieakcentoen wanych an, przed tymi samymi spółgłoskami występują krótkie samogłoski u, i, np.: kusnėliį$, Zuselag.ys, grizi.m(v)s. 12 Oczywiście, dm, dn>ū.m, G.n innych puntininków, ir jednak różnice wspólnoty zachodnich puntininków od innych puntininków su nie są w artykule ar poruszane. jų 13 Przykładsu ów ze én starą przed I, m, r, v, j, s, š, z, ž w zachodnich Puntininkach nie znaleziono, W Zob. Słownik ortografii języka litewskiego, Kowno, 1948, p. 119. 12, Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, V 177 2. Los starych dwugłosek na końcu en wyrazu an, *an, *ėn Dawnej końcówki wyrazu w miejscu *dn, *én (Ik. a, e) prawie wszyscy pontininkowie nie mają już samogłosso ki, np.: rofik ~ su ręka, so kar? ~ su karve, mėšk ~. miškė, o zachodni puntininkowie, z wyjątkiem punktów o Saločius ir Biržus, które w tym przypadku idą razem z pontininkamsu i, mają zredukowane, np.: v, i, rufšiko, su kdrvi, miški. su *an, *efi Na końcu starego wyrazu w miejscu *aii, *efi (Ik. ą, ¢) dialekt pontyński ma krótkie 2 (0), ė (g), np.: vaiko (vaiko) ~ vaiką, lūpė (ldpe) ~ lūpę, bū.vės (bū.vęs) ~ būvęs. Dokładnie takie same samogłoski mają zachodni ir puntininkowie w okolicach Saločiai (26, 55, 80, 80%). Wszyscy pozostali zachodni puntininkowie mają samogłoski i.), u.. Półdługie i mają zachodni puntininkowie na u. pograniczu rotininków, np.: vaiku., lapi., bū.vi.$, krótkie mają zachodni puntininkoo wie na pograniczu i, « żalininków, np.: vaiku, ldpi, bū.vis. 3. Wydłużenie akcentowanych krótkich samogłosek rdzenia wyrazu i, u W opisanych gwarach akcentowane krótkie samogłoski rdzenia wyrazu i, w wydłużyły się do półdługich, np.: vi.s(v)s visas, ki.t(v)s ~ kitas, bū.va ~ būvo, šū.i(i.) ~ ~ šūnį. 4. Rozszerzenie krótkich samogłosek rdzenia wyrazu nieakcentowanych lub później otrzymujących akcent cofnięty i u W dużej części gwar pontyninków (w okolicach Paswola, Joniškėlisa) nieakcentowane lub później otrzymujące akcent cofnięty krótkie samogłoski rdzenia wyrazu i, w uległy rozszerzi eniu: przed spółgłoską miękką e, wymawia się np.: ~ ešėje „wyszedł- ~ ”, preleiides „przylizał”, mėšk ~ miške „w lesie”, vės ~ visi „wszyscy- ”, a i przed spółgłoską twardą zwykle wymawia się jak uprzednio opisane 2, np.: paioiik ~ patiiika, Dg ~ liga; nieakcentowane u wszędzie wymawia się 9, np.: oštėka „zatkało- ”, bovo „było”, ~ ~ tė ~ itd. 5. Skracanie nieakcentowanych długich samogłosek rdzenia wyrazu i monoftongizacja dyftongów fe, uo Wszystkie przedakcentowe i poakcentowe długie samogłoski rdzenia wyrazu i, į w gwarach pontyninków i zachodnich puntyninków skróciły się do krótkich, np.: tilet ~ tylėti „milczeć”, grudėl(i.f8) „ziarenko- ”. Wszystkie przedakcentowe i poakcentowe długie samogłoski rdzenia wyrazu ė, o również skróciły się do krótkich. W części opisywanych gwar (w centrum zachodnich puntyninków) samogłoski ė, o skróciły się, nie zmieniając swojej jakości, np.: tėvėli.y8? „tėvėlis“, ZoRte ~ žolytė. W części opisanych gwar (pontininków i południowych zachodnich puntininków) uległy one skróceniu i zwęziły się, przechodząc w ¢ (i), o(u), np.: tevél(i.)®, tivél(i.)®, ZoIre, žultte. U zachodnich Puntininków w okolicach Birż i Vabalninkas o podczas skracania się rozszerza się w i i wymawia się jako 0 albo nawet niemal całkowicie jak a, np.: žolite, Zalrte,., ~ žolytė, stovéi, stavét ~ stovėti. Zamiast Ik. Nieakcentowane ė w okolicach Raguvy (302) i na południe od Raguvy wymawia się jako e, np.: mesite ~ mésyté, dežū.te ~ dėžūtė, 178 Nieakcentowane dyftongi rdzenia wyrazu ie, uległy uo również monoftongizir acji i są krótkie, np.: donite, donite, dunite, donite, danite duonytė; pėnėl(i.y9), penėl(i.)9), pinél(i.)s), ~ pėnėl(i. Yy9, penél(i.)s’ „pienčlis“. 6. Wycofanie akcentu, ir skrócenie końca wyrazu Stopień ir fonetycznego skracania wygłosu wyrazu u zachodnich puntininków z Pontinki zależy od stopnia cofnięcia akcentu (zob. załącznik — 3 rys. ). ; Akcent jest najbardziej cofany u zachodnich ir puntininków z dorzecza Muszy (około Salocze) w gwarach. Iš Przed ir krótkimi końcówkami z į akcentem ir tvirtagalė'® akcent w poprzedzającej krótkiej sylabie rdzenia wyrazu zawsze zostaje cofnięty, np.: tvdr tvora, šak šaka, gaids gaidys, sako ~ sakail. ~ ~ ~ Ponieważ cofnięcie akcentu jest tu najbardziej intensywne, koniec wyrazu w tych gwarach ir uległ największemu skróceniu. Krótkie samogłoski na końcu wyrazu (chodzi tu o te, które ir powstały ze starożyiš tnych długich samogłosek z akcentem tvirtapradė oraz dyftongów ie, uo) zanikły lub wypadły, np.: vaiks vaikas, m aks akis, sūns sūnūs, ~ gėf geri(i< ie), ~ vaik vaikū ~ + (u<-uo). Spółgłoski na końcu wyrazu w takim przypadku /, m, n, r, j, y charakteryzują się pewną sylabicznością. Jeżeli powstaje trudna do wymówienia grupa spółgłosek, pojawia się samogłoska epentetyczna; w grupie spółgłosek miękkich samogłoska ta jest szeregu przedniego, np.: aškals arklys, tėkai tikri, w grupie ~ spółgłosek twardych — ~ szeregu o tylnego, np.: ti.kars tikras, — + kdkals kūklas. ~ ~ Akcentowane samogłoski na końcu wyrazu skracają się do krótkich, np.: šaūdu ~ „słomę”, grėžo „piękny”. Krótkie samogłoski występują w ir miejscu samogłosek dyftongicznych, które uległy monoftongizacj- ~ i, np. ; gare „dobrze”, siko ~ „sakaū”. W niektórych przypadkach dawne akcentowane samogłoski na końcu wyrazu nawet zanikły: rzeczowników tematów na iaw lp. mianowni7, ka np.: arkals ~ „koń”, ėžs „jeż”; lp. ~ biernika į, np. : dk ~ aki, aūš aišsį, di.del didelį, ~ skrócone formy miejscownika ~ rzeczowników tematów ia-kamiennych z nieakcentowaną, np.: daržėl y, „w ogródku”, miškėl „w lasku”. Nie ma żadnej samogłoir ski w rodzaju męskim. liczby pojedynczej rzeczowników w końcówce celownika, np.: gaid || gaidž „kogutowi- ”, vaik „dziecku”. Na południu Pontininków około W ir położonych na zachód od pontyninków Puntininkach kładziony w Panevėžys akcent jest konsekwentnie przesuwany z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę rdzenia wyrazu, np.: dien(v) ~ diena, perk(i) ~ perki, jednak w innych przypadkach występują wahania, np. Sak || šakdš ~ šaka, vis || visi ~ visi, gaid(i)s | gaidis ~ gaidys, gėre || geré ~ gerai, sako || sakė ~ sakaū (w punkcie 268 tylko labė, sakd (z długiej końcówki na poprzedzającą krótką sylabę akcent nie jest tu nigdy przesuwany- ). W niektórych Puntininkach (punkty 202, 203, 233) takie przypadki nieprzesuwania akcentu zdarzają się bardzo rzadko (decyduje rytmika zdania, wiek przedstawiciela dialektu itp.), lecz w zachodnich puntininkach położonych przy pontyninkach te wahania są dość wyraźne. We wszystkich tych przejściowych dialektach, od powszechnego przesuwania akcentu do warunkowego, krótkie samogłoski czasami (zwłaszcza w trudnych do wymówienia grupach spółgłoskowych) nie opadły ani nie wypadły, lecz są jeszcze wymawiane niewyraźnie, mrukliwie, natomiast zanik samogłosek długich nie jest tu charakterystyczny, np.: ti.kr(v)s ~ tikras, arkl(i)s ~ arklys. W północnej części zachodnich puntininków (według Łotewskiej SRR i okolic Biržai) akcent jest konsekwentnie przesuwany z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą i krótką 1S Na samym północnym obszarze pontininków akcent bywa przesuwany nawet z mocnoprzyrostkowej końcówki, np.: blėgom „blogoms“, sūnam „sūnums“, Jednak. z przeniesionej końcówki miejscownika akcent nie jest przesuwany, np.: dend „dienoje“, galvė „galvoje“, kertė „kertėje“, vagėd „vagoje“, 179 sylabę, np. tvdr ~ tvora, sins ~ sūnūs, Sak ~ šaka, vis ~ visi. Jak widać z przykładów, wszystkie krótkie samogłoski na końcu wyrazu tutaj opadły lub wypadły. Nieakcentowane długie samogłoski na końcu wyrazu w gwarze birżańskiej uległy skróceniu jedynie do półdługich, np.: bū.vi.8-m būvęs, kati. ~ kate, pi.gu. ~ pigų, stégu. ~ stogą. Akcent pozostałych zachodnich puntininków jest konsekwentnie cofany z krótkiej końcówki na poprzedzającą długą sylabę, np.: mokikla ~ mokykla, tvéro ~ tvora, „verki ~ verki. Krótkie samogłoski na końcu wyrazu w tej gwarze nie zanikają ani nie wypadają, jednak wszystkie są zredukowane, np.: vdkaros ~1® vakaras, lazdd ~ lazda, giji ~ gyja, bitiš ~ bitės. Nieakcentowane długie samogłoski na końcu wyrazu na pograniczu rotininków uległy skróceniu do półdługich, np.: grdžu. ~ grūžų, karvi. ~ kdrve, nūmu. ~ nūmą, pirti. ~ pirtį, saki.§ ~ sakes, o žalininkų pasienyje —iki trumpųjų, pvz.: grdžu ~ grūžų, kdrvi ~ karvę, ndmu ~ nūmą, pirti ~ pirtį, sūkis ~ sakes. Odsunięcie akcentu, skrócenie końca wyrazu i inne zjawiska fonetyczne tak zmieniły system fonetyczny dialektu puntininków, a zwłaszcza pontininków, że od Ik. ma on dość wiele różnic. do 2 Wykaz punktów sąsiednich dialektów, graniczących z pontininkami i zachodnimi puntininkami, lista 2 Nazwa punktu: | Do którego. dial. <: Apylinke Rajonas mei prigS nimas az klauso 25 Žeimelis Žeimelio Pakruojo pant. '? 53 Stegviliai Bardiškių " 60 Virskupénai Punduriy Biržų rot. 78 Guostagalis Guostagalio Pakruojo pant. 84 Skrebiškiai Kvetkų Pandėlio rot. 115 Kupreliškis Kupreliškio ” " 138 Kapčiūnai Valdeikių Pasvalio pant. (pont. tik pėdsakai) 143 Bakšėnai Salamiesčio Kupiškio rot. 168 Getautai Klovainių Pakruojo pant. 174 Pyragiai Kupiškio Kupiškio rot. * 201 Smilgiai Smilgių Śeduvos pant. 205 Noriūnai Noriūnų Kupiškio rot. 231 Sidabravas Sidabravo Śeduvos pant. 235 Subačius Subačiaus Kupiškio rot. 267 Eriskiai Ėriškių Ramygalos pant. 270 Surdegis Surdegio Anykščių rot. 271 Vaidlonys Troškūnų T žal. 304 Grybuliai Traupio " " 340 Narbutai Dabužiai, Kawarsko i 372 Pagirys Pagirio, Ramygalski pant. 375 Knitiškiai Kunigiškiai, Kawarsko żal. 16 W niektórych przygranicznych (114, 142, 172, 173) punktach rotininków obok wv końca wyrazu zapisano również a. 17 pant. — pantininkai, rot. — rotininkai, žal. — žalininkai, vidur. — środkowi Auksztoci, 180 o Szawle 1 RR 2 | ryc., obszar gwar wschodniir ch auksztockich pontininków i zachodnich puntininków. 1 — obszar gwary pontininków, 2 — obszar 181 gwary zachodnich puntininków CHARAKTERYSTYCZNE FONETYCZNE CECHY I'OBOPOB BOCTOYHBIX AYKINTAKTOB NMOHTHHUHKOB H 3ANAHBIX MYHTHHUHKOB H. HIYKHC Do wschodnich K dialektów mongolskich zalicza się dialekt, któB TOPOM JH(TOHTHYECKHEe COUueTAHHS OCHOBbI CJIOBa dm, dn>>oém, én. K roBopy BOCTOUHBIX AYKIITAHTOB 34TaJHBIX MYHTHHHHKOB OTHOCHTCS TOBOP, B KOTOpOM AHDTOHTHYECKHE COYETAHHS OCHOBbI CJIOBA dm, dn>ūm, tin W KOTODpbIK, TeppHTOPHAJILHO 3aHHMAS 3anajHyi0 YacTb NMYHTHHWHKOB, HE OTHOCHTCS HH K TMYyHTHHHHKAM POTHHHHKAaM, HH K NYHTHHHHKaM XXaJuHWHKaMm. [TOHTHHHHKH H 3anajHble MYHTHHHHKH B OCHOBHOM 3aXBATHIBAIOT Bupxaiickuii, IMacsanbckuii, [TaweBEXKHCCKHH, YKkmeprekuii paiionst JTutoBekoit CCP, a Take Niektóre sąsiednie rejony. Opisywane gwary różnią się dość dużą różnorodnością (zjawisk fonetycznych, przeważająca większość których jest nowa TO w porównaniu C z językiem literackim. Szczególnie to charakterystyczne As dla dorzecza rzeki Mya H JI HacesIEHHBIX MYHKTOB y rpanuusl Jlatsuiickoit CCP. 3Snecb oTmeuaercs HHTEHCHBHAS OTTS2KKA YJapeHHsI H MWHTEHCHBHOE COKpAllleHWe KOHIA CJIOBA BIVIOTE JO BbIaJICHHS! BCEX KPATKHX TJIACHBIX, A B HEKOTOPBIX CJayyasx H. Oe3YAApHBIX JOJITHX TJIaCHbIX (C BocxoAsuleH mHTOHAuwed). OTTSxKA yaapeHHS H COKpallleHHe KOHIA CJIOBa, XOTSl MeHee HWHTEHCHBHLIE, OTMEUAIOTCH H Ha OCTAJIbHOH TEPPHTOPHH OMHCHIBaEMBIX rosopoB. Ha Bceii TEPPUTOPHH jJĮAHHbIX roBopoB Oe3yjapHble TI/JacCHble i, u, é, O B OCHOBE CJOBa COKpaLaioTes Jo KPaTKHX, a yaapsiemble KpaTKHe i, u YAMHHAIOTCA 10 noayjaoarux. ĮludronrnHECKHE cOueTaHHS5A OCHOBbI CJIOBA am, an, em, en C HHCXOAfAIIeHl HHTOHALMENH B TOBOpE€ MOHTHHHHKOB MPOH3HOCATCS Kak om, dn, ém, én, a B roBope 3anajiHbIX TYHTHHHHKOB Kak um, tn, im, in. Te xe nu(TOHrHYECKHE COYETAHHA © C BOCXOAsIIel HHTOHALIKeH B roBOPe NOHTHHHHKOB MPOH3HOCATCH Kak om(om), ofi(ofi), ėm(em), éfi(en), a MOUTH y BCEX 3anajinbix NMYHTHHHHKOB Kak wm, wil, im, in. 183