Dėl sudurtinių daiktavardžių pirmojo sando neutralizacijos

LT BTU. VL Ų JĘZYKI LEKSYKI ROZWÓJ LSL ESIPS Ut IM OO 58. UT'S"RMVO'K''S'L' JU AK A'D'E M13 A DEL SUDURTINIY DAIKTAVARDZIU PIRMOJO SANDO NEUTRALIZACIJOS V. DROTVINAS Złożone słowa w języku litewskim zwykle powstają iš ze związków wyrazowych. Związek wyrazowy tylko bardzo rzadko dorównuje w postaci swoich składników członom wyrazu złożonego: takich przypadków złożenia, w których człony związku wyrazowego byłyby już gotowymi członami (por. chłodnik >šaltibarščiai"), jest całkowicie niewiele. Gdy człony połączenia wyrazowego stają się członami złożenia, forma tych ostatnich zależy od strukturalno-semantycznego typu wyrazów złożonych. Sposoby stosowane do przekształcania członów grupy ir wyrazowej w į morfemy, polegające na ir połączeniu ich w jedną strukturalnie i semantycznie du nową 1) formację: łączenie morfemów za pomocą samogłosek łączących ir 2) Łączenie rdzeni za be pomocą samogłosek łączących. Prigimtis samogłoski łączącej najczęściej wyjaśnia iš pochodzenie pierwszego członu?, Pierwszy człon rzeczowników złożonych (podobnie ir jak innych części mowy) obejmuje tylko ne pierwszy temat łączący, lecz środek, za ir pomocą którego oba człony łączy się w jeden į wyraz złożony, tj. obejmuje ir samogłoskę łączącą?. Warto zatem wyjaśnić, co dzieje się, gdy człony połączenia wyrazowego stają się członami wyrazu złożonego. W gramatykach szkolnych stwierdza się, że samogłoska łącząca į łączy dwa du wyrazy, a ir dzięki temu to połączeniu otrzymujemy nowy twór — wyraz — złożony. Oczywiście, jest to prawda. Pierwszą į rzucającą się w oczy funkcją sposobu łączenia członów jest morfolo- * W wyniku połączenia częściej niezmieniony pozostaje drugi człon rzeczownika złożonego, np.: piktžolė, por. trawa. Be tym, że wyrażenie składające się z kilku wyrazów różni się od wyrazu ir złożonego także tym, że ten ostatni ma jeden akcent. * Szerzej o tworzeniu wyrazów złożonych pod względem używanych przez ir tworzące je człony samogłosek łączących zob. V. Urbutis, Dabartinės lietuvių kalbos sudurtinių daiktavardžių daryba, ,,Dabartinė lietuvių kalba“, Vilnius, 1961, p. 65—121; V. Drotvinas, XVI-XVIII a. lietuviškų raštų sudurtiniy daiktavardžių daryba dėmenų atžvilgiu, ,,VVPI Mokslo darbai“, III, 1957, p. 203—220; V. Drotvinas, XVI-XVIII a, lietuviškų raštų sudurtinių daiktavardžių dėmenų jungimo būdai, „„VVPI Mokslo darbai“, VIII, 1959, p. 59—90; V. Drotvinas, Strukturalno-semantyczne typy złożeń przymiotnikowych litewskiego języka literackiego (na podstawie materiału a. piśmiennictwa z XVI–XVIII wieku), „Kalbotyra”, VI, Wilno, 1963, p. 75—97, * Po raz pierwszy w nauce o języku litewskim pojęcie samogłoski łączącej wysunął A. Schleicher, zob. Litauische Grammatik von August Schleicher, Prag, 1856, p. 132. Środek używany do łączenia członów litewskich wyrazów złożonych jako pierwszy po litewsku nazwał K. Būga m., 1910 początkoiš wo nazywając go ją „samogłoską łączącą“, 1911 m. w pracy ,,O litewskich imionach osobowych“ K. Būga użył terminu „samogłoski łączącej“, Do ugruntowania tego terminu przyczynił się ir J. Jablonskis, zob. P. Kriaušaitisa ir Rygiškisa Jonasa Gramatyka języka litewskiego. Etymologia, Wilno, 1919, p, 186—187. Ten ostatni termin ir przyjął się powszechnie i ugruntował się w litewskiej nauce o języku. , w 211 gine, konstruktywna: łączyć człony grupy wyrazowej, przekształcające się w morfemy, w jeden wyraz złożony. Jednak na tej bezpośredniej funkcji wykorzystanie samogłoski łączącej (podobnie jak bezpośredniego sposobu łączenia morfemów) na granicy wyrazów bynajmniej się nie kończy. Aby człony przyszłej formacji zostały połączone, najpierw trzeba mieć te człony. Mówiąc konkretniej, pierwszy człon pojawia się wtedy, gdy dzięki styczności (w tym przypadku — samogłoski łączącej) pierwszy człon połączenia wyrazowego przybiera taką postać, jakiej dotąd w języku litewskim nie miał. Wynika z tego, że samogłoska łącząca łączy w jedną formację nie wyrazy w takich formach, w jakich występują one w połączeniu wyrazowym stanowiącym podstawę wyrazu złożonego, lecz wyrazy w takich formach, które są znane wyłącznie jako elementy styczności wyrazów. Na przykład formy arkli-, dango-, pigy-, žvakasą rozumiane nie jako formy przypadków odpowiednich wyrazów, lecz wyłącznie jako człony pierwsze rzeczowników złożonych arkli--gonė, dango-raižis, pigy-metis, žvaka-galis. Na tej podstawie można wyciągnąć wniosek, że samogłoska łącząca na styku wyrazów języka litewskiego pełni także inną ważną funkcję, mianowicie funkcję neutralizacji, czyli izolacji, znaczenia gramatycznego pierwszego członu. Należy tu powiedzieć, że funkcja neutralizacji dotyczy także wyrazów złożonych bez samogłoski łączącej. Przy bezpośrednim łączeniu członów pierwszy człon (w tym także w przypadkach tematów spółgłoskowych) również przybiera gramatycznie zneutralizowaną postać, podobnie jak człony łączone za pomocą samogłosek łączących. Stopień gramatycznej neutralizacji pierwszego członu rzeczowników złożonych bywa różny. Jest on uwarunkowany różnorodnością samogłosek łączących lub, ogólnie rzecz biorąc, naturą pierwszego członu. Należy rozróżnić przypadki całkowitej i częściowej neutralizacji gramatycznej pierwszego członu. Całkowitą neutralizacją gramatyczną pierwszego członu odznaczają się takie rzeczowniki złożone, których samogłoska łącząca powstała na drodze analogii, tj. nie zależy od natury pierwszego członu, jak widzieliśmy to na przykładach arkligonė, dangoraižis, pigymetis, žvakagalis. Całkowicie zneutralizowane gramatycznie są również rzeczowniki o temacie spółgłoskowym występujące jako pierwszy człon rzeczowników złożonych: żadna forma tego paradygmatu nie jest używana jako pierwszy komponent złożenia, a nowo powstała samogłoska łącząca również nie tworzy formy przypadka, por. šun(ia)galvis. Wreszcie pierwszy człon rzeczowników złożonych bez samogłosek łączących jest również całkowicie zneutralizowany, ponieważ takie postacie jak darbžodyje darbdavys nie są w języku litewskim używane samodzielnie, oddzielnie. Tylko częściowo pierwszy człon jest zneutralizowany w rzeczownikach złożonych o derywacji tematycznej. Na przykład pierwszy człon rzeczownika darbadienis „darba” praktycznie nie jest używany w języku litewskim, jednak ta postać jest wskaźnikiem paradygmatu fleksyjnego całego wyrazu darbas. Nawiasem mówiąc, częściowo zneutralizowane gramatycznie pierwsze człony rzeczowników złożonych są bardzo często używane, ponieważ we współczesnym języku litewskim rzeczowników złożonych o derywacji tematycznej jest znacznie więcej niż rzeczowników o derywacji fleksyjnej. A jak wygląda gramatyczna neutralizacja pierwszego członu w przypadkach, gdy występuje w nim forma przypadka rzeczownika? W rzeczownikach złożonych o odmianie przypadkowej pierwszy człon jest morfologicznie całkowicie łatwo rozpoznawalny, a zarazem bez trudu (nie licząc niektórych semantycznie bardziej złożonych wyjątków) odtwarza się także samo wyrażenie, stanowiące podstawę słowotwórczą rzeczownika złożonego, por. darbotvarkė „porządek pracy, prac“, darbovietė „miejsce pracy“, kojūgalis „koniec nóg“, rytomiegis „sen poranny“, vargovaikis „biedak, człowiek doświadczony przez los“. Samogłoska łącząca tego rodzaju, jako 212 organiczna strukturalna część słowa występującego jako pierwszy człon, oczywiście nie pełni żadnej funkcji neutralizacyjnej. A zatem, jeżeli z punktu widzenia współczesnego języka samogłoska łącząca pokrywa się z końcówką przypadka, to nie mamy podstaw, by mówić o gramatycznej su neutralizacji pierwszego członu takiego rzeczownika złożonego. Łatwo pojmujemy, że w rzeczowniku złożonym arkliaganys,-ė (a także arkliagonis,- -ė) samogłoska łącząca -ia-, jako samogłoska końca tematu rzeczownika o temacie ia, należy wyłącznie do pierwszego członu. Jednakże w takich rzeczownikach złożonych, jak arklaganas, arklagonė, pierwsze człony nie mają już samogłosek wygłosowych właściwych rzeczownikom tematów ia. Ponieważ żaden przypadek rzeczownika arklys nie ma postaci arkla-, arkli-, samogłoska łącząca w rzeczownikach tego typu należy organicznie do pierwszego członu, zgodnie z pochodzeniem pierwszego członu, a jedynie formalnie, na zasadzie analogii do tworów innego ne pochodzenia, mających w pierwszym członie jakąś samogłoskę. o su ar Wynika z tego, że samogłoska łącząca występująca w składzie pierwszego członu jest zazwyczaj dwojakiego rodzaju: fleksyjna, gdy ma pochodzenie tematyczne lub przypadkowe, oraz ir słowotwórcza, gdy pojawia się na zasadzie analogii do samogłosek innych wygłosów tematów*. Nie należy jednak przeceniać funkcji gramatycznej neutralizacji pierwszego członu, pełnionej przez samogłoskę łączącą. Dopóki bowiem oba człony rzeczownika złożonego zachowują swój pierwotny kształt strukturalny, albo, innymi słowy, dopóki nie ulegają jeszcze deetymologizacji, o znaczeniu gramatycznym członów decyduje sam sposób łączenia wyrazów (ściślej mówiąc, cały szereg przyczyn, pod których wpływem połączenie wyrazów staje się wyrazem złożonym), o ne a jednym z elementów tego — połączenia jest samogłoska łącząca. Weźmy. na przykład dwie postacie rzeczownika złożonego: starsza sielawartas PS I 106 (zresztą używana ir jeszcze obecnie w dialekcie wschodnioauksztockim) współczesna ir sielvartas. Zarówno człon siela-, jak i sielyra są ir morfologicznie skostniałe, tzn. jednakowo izolowane, zneutralizowane. Zatem mamy tu do czynienia z przypadkiem, su gdy pierwszy człon, nieposiadający formalnego, morfemowego ir wyrazu, jest zneutralizowany. Jak wspomnieliśmy, ważne jest, aby postać pełniąca tę funkcję nie su pokrywała się praktycznie z używaną w języku postacią wyrazu. A zatem w języku litewskim gramatycznie zneutralizowane pierwsze ir be człony są możliwe dzięki samogłosce łączącej. Zatem funkcję gramatycznej neutralizacji pierwszego członu pełni samogłoska łącząca o różnym pochodzeniu, jednak ponieważ często wypada, funkcję tę pełni sam litewski tą językowy wyrazów ir sposób łączenia (rdzeni). Jeszcze bardziej zneutralizowany staje się pierwszy człon rzeczowników złożonych w przypadkach, gdy wypada ne tylko samogłoska łącząca, ale wraz z nią także cała su sylaba ir pierwszego członu. por. kirvakotis > kirykotis > kirkotis. Jednakże takie przypadki należą do deetymologizacji wyrazów złożonych i stanowią odrębny ir temat, dlatego nie będziemy ich tutaj omawiać. Po dokonaniu jų przeglądu funkcji samogłoski łączącej w litewskich rzeczownikach złożonych widzimy, że nie są one jednakowe. Zależą one od siebie nawzajem i wzajemnie się warunkują. Która z tych funkcji ma większe znaczenie na styku wyrazów? Bez wątpienia ważniejsza jest funkcja gramatycznej neutralizacji pierwszego członu. I jest to zrozumiałe: fakt łączenia się członów jest niemożliwy, dopóki gramatyczna neutralizacja pierwszego członu nie wykonała swego zadania, tj. dopóki pierwszy człon połączenia wyrazowego wskutek neutralizacji nie stał się pierwszym członem wyrazu złożonego. Można więc powiedzieć, że funkcja neutralizacji jest pierwotna, gdyż faktycznie dopiero po jej dokonaniu może ir zachodzić druga funkcja członów ir — * Łączącą samogłoskę o charakterze słowotwórczym ma na przykład taki ir rzeczownik złożony, jak rankogalis, gdzie -o jest pozostałością przyrostka -o (por. rankovgalis). 213 funkcja — łączenia. Wynika z tego, że łączenie członów następuje dopiero po po neutralizacji i ir jest niemożliwe bez neutralizacji gramatycznej. Wyjątek stanowią pierwsze człony złożeń rzeczownikowych o odmianie fleksyjnej: neutralizacja gramatyczna nie działa, jednak jų łączenie członów zachodzi. W przypadkach, gdy człony wyrazu złożonego są łączone bezpośrednio, funkcja gramatycznej neutralizacji pierwszego członu zostaje zachowana. Dzięki temu możliwa jest również funkcja łączenia członów. Tak więc tutaj funkcja neutralizacji, mając zerowy wykładnik gramatyczny, niejako zlewa się z funkcją łączenia członów. su Su Z funkcją gramatycznej neutralizacji pierwszego członu ściśle wiąże się kwestia asemantyczności ir samogłoski łączącej. W odniesieniu do funkcji samogłoski łączącej wśród językoznawców nie ma jednomyślności. Część językoznawców chcąc nie chcąc ignoruje pełnioną przez samogłoskę łączącą funkcję gramatycznej neutralizacji pierwszego członu i przypisuje samogłosce łączącej jedynie pomocniczą rolę łączenia dwóch członów. Językoznawcy ci wyznają pogląd, że samogłoska łącząca nie ma w wyrazie żadnej semantyki, i proponują uznać samogłoskę łączącą za „morfem asemantyczny“ . Jak zatem przedstawia się semantyczność samogłoski łączącej w litewskich rzeczownikach złożonych? Semantyczność zależy od natury samogłoski łączącej. su Gdy samogłoska łącząca jest końcówką przypadka, nie mamy podstaw, by mówić o asemantycznojo ści. Uznanie samogłoski łączącej o takiej naturze za morfem asemantyczny oznaczałoby uznanie za asemantyczne również końcówek przypadków, wyrażających stosunek wyrazów w zdaniu. Jednakże, jak widzieliśmy, natura samogłosek łączących litewskich rzeczowników złożonych nie jest jednolita. Dlatego to wszystkie samogłoski łączące powstałe w wyniku analogii są, co zrozumiałe, asemantyczne, chociaż pełnią zarówno funkcję gramatycznej neutralizacji pierwszego ir członu, jak i funkcję łączenia członów. ir Asemantyczność samogłoski łączącej jest bezsporna w tych ir przypadkach, gdy zmiana lub wypadnięcie tej samogłoski nie wpływa w żaden sposób na znaczenie wyrazu. A zatem asemantyczność samogłoski łączącej jest dość wyraźną cechą styku wyrazów w języku litewskim*. Podsumowując, możemy sformułować następujące krótkie wnioski: 1) samogłoska łącząca jest jednym z morfologiczno-strukturalnych (i w ogóle — wyrazowych) cech rzeczowników języka litewskiego, charakteryzujących pochodzenie pierwszego członu wyrazów złożonych oraz właściwości łączenia obu członów w jeden twór; (a nie fonetycznych) samogłoska łącząca ir į 2) (albo, z określonych przyczyn, jej brak, jo tj. samo bezpośrednie połączenie członów) pełni na styku wyrazów dwie funkcje: funkcję gramatycznej a) neutralizacji pierwszego członu oraz funkcję ir b) połączenia członów w į jeden twór ir 3) o semantyczności samogłoski łączącej jo decyduje jej o pochodzenie, natomiast konieczność występowania jej jako części strukturalnej pierwszych członów wyrazu złożonego zależy zarówno od natury samogłoski ir łączącej, jak i od praw fonetycznych oddziałujących na cały wyraz złożony. 5 W innych językach, np. niemieckiego elementu łączącego (zwykle — spółgłoski) zmienia znaczenie wyrazu złożonego, w języku o rosyjskim samogłoski łączące w ogóle nie iš mogą się zmieniać, różnicować ani wypadać, jak w języku litewskim. W języku rosyjskim wyrazów złożonych bez samogłoski łączącej spotyka się zaledwie kilka, por. dypman, JTio0mwuna, noune2, 214